Кіріспе

Индонезиядағы көтерілісші қозғалысы 1957 жылдан 1961 жылға дейін белсенді болды. Перместа – Индонезиядағы көтерілісші қозғалысы, ол 1957 жылдың 2 наурызында Шығыс Индонезиядағы азаматтық және әскери басшылар тарапынан жарияланды. Қозғалыстың бастапқы орталығы сол кезде Сулавеси провинциясының астанасы болған Макассар қаласында орналасқан. Бірақ, Оңтүстік Сулавесидегі қозғалысқа қолдау бірте-бірте азайды, нәтижесінде штаб-пәтерді Солтүстік Сулавесидегі Манадо қаласына көшіруге тура келді. 1958 жылдың 17 ақпанында Перместа, екі күн бұрын революциялық үкімет жариялаған Суматрадағы Индонезия Республикасының Революциялық Үкіметімен (PRRI немесе Pemerintah Revolusioner Republik Indonesia) күштерін біріктірді. Индонезияның орталық үкіметінен келген үкіметтік күштердің (TNI) Суматрадағы PRRI-ге жасаған сәтті шабуылдарынан кейін, қақтығыс шығысқа қарай жылжыды, онда Перместа көтерілісшілері орналасқан еді. Манадо 1958 жылдың маусым айының соңында басып алынды. Дегенмен, Перместа көтерілісшілері қарсылық көрсетуді жалғастырып, TNI-ге қарсы партизандық соғыс жүргізді, содан кейін 1961 жылы соңғы қалдықтары тапсырылып, рақымшылық алды. Бұл қақтығыста 4000 үкіметтік әскер және 2000 Перместа көтерілісшісі қаза тапты. "Перместа" атауы – индонезиялық "Perjuangan Semesta" сөзінің сыйырға түйірленген аббревиатурасы, ол "Жалпыұлттық күрес хартасы" деген мағынаны білдіреді.

Өмірбаян

Батыстағы PRRI көтерілісі мен шығыстағы Перместа көтерілісі бірнеше себептің салдарынан туындады. Ең бастысы, Сулавеси мен орталық Суматрадағы белгілі бір этникалық топтар Джакартадан шыққан үкімет саясатының олардың жергілікті экономикасын тоқтап қалдырғанын, нәтижесінде аймақтық даму мүмкіндіктерін шектеді деп санады. Сонымен қатар, жаңа құрылған біртұтас Индонезия мемлекетінде ең көп және ықпалды болған явандықтарға деген наразылық болды. Индонезияның саяси өмірі Ява аралына шоғырланған, бірақ елдің экономикалық ресурстары көбінесе Индонезияның басқа аралдарынан түсті. Шын мәнінде, бұл жанжал Индонезия мемлекетінен бөліну туралы емес, Индонезиядағы экономикалық және саяси биліктің әділ бөлінуі туралы болды.

Декларацияға дейінгі күш-жігер

1957 жылдың басында Макассардан азаматтық және әскери жетекшілер Джакартаға сапар жасады. 1957 жылдың қаңтар айында подполковник Мұхаммед Салех Лахаде және майор Анди Мұхаммед Джусуф Амир (М. Джусуф) Индонезия армиясының Бас штабының бастығы генерал Абдул Харис Насутионмен кездесті. Ол кезде Лахаде Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Сулавеси қауіпсіздік басқармасының (Ko DPSST немесе Komando Pengamanan Sulawesi Selatan Tenggara) Бас штабының бастығы, ал М. Джусуф Хасануддин атқыштар полкінің (RI Hasanuddin) командирі болды. Содан кейін ақпан айында Сулавеси губернаторы Анди Пангеранг Петтарани премьер-министр Али Састроамиджожо және Ішкі істер министрі Р. Сунаржомен кездесті. Пангеранг орталық үкіметті Индонезияның шығысындағы жергілікті аймақтарға кеңірек автономия беруге тырысуға шақырды. Аймақтық деңгейдегі кеңірек автономиямен қатар, жергілікті даму жобаларын іске асыру үшін мемлекеттік кірістердің үлкен бөлігі аймақтарға берілуі керек. Осы ретте Лахеде мен Джусуф Индонезия армиясының жетекшілерін де жергілікті аймақтық дамуға жұмсалатын кеңірек аймақтық автономияны және кірістерді бөлісуді қолдауға көндіруге тырысты. Сонымен қатар, олар Makassar штабындағы VII армия және территорияға (TT VII немесе Tentara dan Territorium VII) емес, армия штабының тікелей басқаруында болған Ko DPSST-ді Аймақтық әскери басқармамен (KDM немесе Komando Daerah Militer) алмастыруды сұрады.

Перместа жариялау

1957 жылғы 2 наурызда таңғы сағат 3:00-де Макассардағы губернатордың резиденциясында және шамамен 50 қатысушының алдында Сумуал бүкіл шығыс Индонезия аумағын қамтитын TT VII аймағында соғыс жағдайын жариялады. Жарлық оқылғаннан кейін Лахаде «Жалпыұлттық күрестің жарғысы» немесе «Перместа жарғысы» деп аталатын құжатты оқыды. Жарғының соңында: «Біз, ең алдымен, барлық басшылар мен қоғамның барлық топтарын сендіре отырып, Индонезия Республикасынан бөлініп жатқан жоқпыз, тек Индонезия халқының тағдырын жақсарту және Ұлттық революцияның аяқталмаған мәселелерін шешу үшін күресіп жатырмыз» делінген. Қатысушылар жарғыға қол қойды. Жарғы оқылғаннан кейін губернатор Пангеранг баршаға сабырлы болуға және өздеріне жүктелген міндеттерді орындауға шақырды. Келесі күні әскери үкіметтің құрамы жарияланды, онда Сумуал әскери әкімші, ал Лахаде штаб бастығы болып тағайындалды. Сонымен қатар, 101 мүшеден және Сумуал бағыныстылығындағы төрт әскери губернатордан тұратын Орталық кеңес (Dewan Pertimbangan Pusat) құрылды. Төрт әскери губернатор: Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Сулавесиге – Анди Пангеранг, Солтүстік және Орталық Сулавесиге – майор Дэниел Джулиус (D. Ж.) Сомба, Малуку және Батыс Ирианға – подполковник Герман Питерс, ал Нуса-Тенгараға – подполковник Мингу. Сол кезде Сомба Манадодағы 24-ші жаяу әскер полкінің (RI 24) командирі, Питерс Амбондағы 25-ші жаяу әскер полкінің (RI 25) командирі, ал Мингу Балидегі 26-шы жаяу әскер полкінің (RI 26) командирі болды. Пангеранг 8 наурызда, ал Сомба 11 наурызда Манадода әскери губернатор болып ресми түрде тағайындалды.

Орталық үкімет тарапынан жауап

1957 жылдың 14 наурызында Хенк Рондонуу басқаратын делегация президент Сукарно мен Мохаммад Хаттамен жеке-жеке кездесіп, Перместаның мақсаты туралы хабардар ету үшін Джакартаға барды. Делегацияның баяндамасына сәйкес, Сукарно Индонезия Республикасынан бөлінуге ниеттенбейтінін естігеннен кейін қөңілі көтерілді. Ал Хата Перместаның жарғысының мазмұнына әсерленді. Сол күні премьер-министр Али Састроамиджожо өзінің мандатын Сукарноға қайтарды, ол Насутионның ұсынысымен елде әскери жағдай режимін жариялады. Содан кейін Сукарно Джуанда Картавиджаяны жаңа премьер-министр етіп тағайындады. Ол Сумуалдың туған жері – Солтүстік Сулавеси аймағының Минахасасынан шыққан төрт жоғары лауазымды шенеушіден команда құрды. Бұл төрт шенеуші – Өнеркәсіп министрі Фредди Жаке (Ф.Ж.) Инкириванг, Әділет министрі Густаф Адольф (Г.А.) Маенгком, Индонезияның Қытайдағы елшісі және бұрынғы Ақпарат министрі Арнольд Мононуту, сондай-ақ Индонезияның Канададағы елшісі Ламбертус Никодемус (Л.Н.) Палар еді. 1957 жылдың шілдесінде төрт Минахас шенеушісі Солтүстік Сулавесиге Сумуал, Сомба және басқа да Перместа басшыларымен кездесу үшін аттанды. Осы кезде Перместа штаб-пәтері Солтүстік Сулавесиге көшірілген еді. 1957 жылдың 23 шілдесінде Сумуалмен кездескеннен кейін делегация Шығыс Индонезиядағы жаңа автономиялық провинцияларды мойындау туралы келісімге қол жеткізгенін жариялады, олардың бірі – Солтүстік Сулавеси провинциясы. Екі тарап Солтүстік Сулавесиде университет ашуға да келісті. Аймақтардағы жағдайды жеңілдету үшін Ұлттық кеңес (МУНАС немесе Musyawarah Nasional) өткізу туралы да уағдаластыққа қол қойылды. Кеңес 1957 жылдың 10-14 қыркүйегі аралығында өтіп, үкімет, экономика, әскери және Сукарно-Хатта қарым-қатынасы (немесе dwi tunggal Sukarno Hatta) мәселелерін талқылады. Кеңестің жұмысын жалғастыру үшін жеті мүшеден тұратын комитет құрылды. 1957 жылдың 27 қыркүйегінде Сукарно Солтүстік Сулавесиге екі күндік сапармен барып, Манадо, Томохон және Тонданода ұлттың бірлігі туралы сөз сөйледі. Оның сөзі көпшілік тарапынан жақсы қабылданып, бірақ Сумуал мен Перместаны қолдаған баннерлер де көтерілді. 1957 жылдың қарашасында алғашқы кеңестің жалғасы ретінде Ұлттық даму кеңесі (немесе Musyawarah Nasional Pembangunan) өтті. Алайда, бастапқыда анықталған мәселелерді шешуге мүмкіндік берген бұл кеңестер, ақырында барлық тарап келісе алатын нәтиже берген жоқ.

Әскер басшылығының жауабы

Перместа жарияланған күні Насусьон Сумуалға, сондай-ақ сол кезде Ко ДПССТ командирі болған полковник Судирманға радиограмма жіберді. Ол оларға армия мен Макассардағы халықтың қауіпсіздігіне қауіп келтіретін ешқандай әрекет жасамауды бұйырды. Сумуал мен Судирман бұрыннан жасырын байланыста болған және екеуі де Макассарда қауіпсіздікті сақтауға келіскен. 1957 жылдың 15 наурызында армия штабында өткен, Сумуал мен Судирман қатысқан армия және аумақтық командирлердің жиынында, Перместа жарияланғаннан кейін тағайындалған әскери губернаторлар уақытша қабылданды. 1957 жылдың 26 маусымында Питерс Малуку және Батыс Ириан аймақтық әскери қолбасшылығына командир болып тағайындалды, ал 1957 жылдың 5 шілдесінде Мингу Нуса-Тенгера аймақтық әскери қолбасшылығына командир болып тағайындалды. Сомба 1957 жылдың 28 қыркүйегінде Солтүстік және Орталық Сулавеси аймақтық әскери қолбасшылығының (KDM SUT) командирі болып тағайындалды. Жавадағы Армия мен Территориум V/Бравиджаядан келген батальондардың көп бөлігінен құралған Ко ДПССТ-ның бірігуі және Оңтүстік Сулавесиден келген офицерлер басқаратын КДМ ССТ құрылуымен Оңтүстік Сулавесиден шыққан Джусуфтың тілегі орындалды. Дегенмен, әскери құрылымды қайта ұйымдастыру Сумуалдың Макассарда қызмет атқаруына мүмкіндік бермеді. 1957 жылдың 4 маусымында Перместа құруды қолдаған офицерлердің кездесуінде Оңтүстік Сулавеси мен Солтүстік Сулавеси өкілдері арасында келіспеушіліктер туды. Оңтүстік Сулавеси офицерлерінің, соның ішінде Анди Пангеранның қолдауын жоғалтқан Сумуал Перместа штабын Солтүстік Сулавесиге, Томохонның жанындағы Киньлоуға көшірді. Перместа қозғалысын қалай жалғастыру керек деген мәселеде пікір алмасу олардың Перместаның мақсаттарына жету үшін соғысқа дайын болуына немесе соғыстан бас тартуына байланысты екіге бөлінді. Бұл бөлініс офицерлердің қай аймақтан шыққандығына, яғни Солтүстік Сулавесиден ме, Оңтүстік Сулавесиден ме, байланысты болды. 1970 жылдары Сумуал Юсуфпен кездесті, сол кезде Юсуф Сумуалға: "Вен, мен тек Перместа үшін болдым, ал сен Перместа мен соғыс үшін болдың" деді. 1958 жылдың 9 қаңтарында Сумуал Батыс Суматраға, Даре өзеніне жақын қайтып келді және Хусейнмен қайта кездесті. Ол сондай-ақ Суматрадағы қозғалыстың басқа да жетекшілерімен – Сумитро Джожохадикусумо, Мохаммад Нацир және полковник Малудин Симболонмен кездесті. Дерах өзенінің жанында өткен кездесуден кейін Сумуал Сингапурге, содан Гонконгқа аттанды. Гонконгта Сумуал сол кезде Пекиндегі Индонезияның әскери атташесі болған полковник Жуп Варуумен кездесті. Ол бұрын TT VII командирі болып қызмет еткен. Содан кейін олар Жапонияда болған Сукарномен кездесу үшін Токиоға ұшып кетті. 1958 жылдың 5 ақпанында Сукарномен өткен кездесудің мақсаты Индонезиядағы ағымдағы дағдарысқа қарсы шаралар қабылдауға Сукарноны шақыру болды. 1958 жылдың 10 ақпанында Хусейн Елді құтқару үшін күрес туралы жарлықты (Piagam Perjuangan untuk Menyelamatkan Negara) жариялады. Бұл жарлықта орталық үкіметке жарлықта көрсетілген талаптарды орындау үшін бес күн берілді, ол Джуанданы Сукарноға және "ұлттық тұлғалар" Хата мен Хаменгкубувоно IX-қа "Құдайға қарсы элементтерден таза" Ұлттық кабинет құруға тапсыруды талап етті. Мерзім біткеннен кейін, 1958 жылдың 15 ақпанында Падангтағы Күрес кеңесі (Dewan Perjuangan) Индонезия Республикасының Революциялық үкіметін (PRRI или Pemerintah Revolusioner Republik Indonesia) құруды жариялады. Күрес кеңесінің толық атауы – мемлекет пен ұлттың тәуелсіздігін қалайтын Индонезия халқының жалпы күрес кеңесі (Dewan Perjuangan Umum Seluruh Rakyat Indonesia yang Mengingini Kemerdekaan Negara dan Bangsa) болды. Бұл жаңа үкімет үшін құрылған кабинетке Премьер-министр ретінде Сджафруддин Правиранагара, Сыртқы істер министрі ретінде Симболан, ал Көлік және кеме қатынасы министрі ретінде Джожохадикусумо кірді. Перместадан Уоруу даму министрі, Лахаде ақпарат министрі, ал Мохтар Линтанг дін министрі болып тағайындалды. Ал Сумуал PRRI армиясының командирі болып тағайындалды. Сумуал PRRI кабинетіне Перместадан мүшелердің тағайындалуын мойындады, бірақ жариялау алдында тікелей келісім бермеді.

Оңтүстік Сулавеси мен Солтүстік Сулавесидегі жауаптардың айырмашылығы

Манадода Сомба PRRI құрылуы туралы жаңалыққа жауап беруге тиіс болды. KDM SUT командирі ретінде ол Джакартадағы үкіметпен байланысты үзіп, PRRI жағына шығу немесе бас тарту арасында таңдау жасауға мәжбүр болды. Оның кейбір қызметкерлері, соның ішінде майор Ян Виллем "Ди" Герунган, Абэ Мантири және капитан Ленди Түмбелака Сомбаны PRRI жағына шығуға ынталандырды. Сумуал сол кезде Манила қаласында шетелде болды. 1958 жылдың 16 ақпанында Манадодағы Сарио алаңында митинг өтті. Ақырында Сомба митингке келген халықтың талабына және қызметкерлерінің кеңесіне құлақ салып, Джакартадағы үкіметпен байланысты үзіп тастады. Сомба мәлімдеме жасағаннан кейін әскерден артыққысыздан босатылды. Сумуал мен Лахаде де 1958 жылдың 1 наурызында артыққысыздан босатылды. Варуу да Перместаға қосылды және ол 1958 жылдың 6 мамырында артыққысыздан шығарылды. Макассарда PRRI құрылуына Манадодағыдай жауап берілмеді. Оңтүстік Сулавесиден келген Перместа хартасына қол қойғандар біртіндеп қозғалысты қолдауды тоқтатты. Жүсіп (РИ Хасануддиннің командирі), Матталата (KDM SST командирі) және Пангеранг (Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Сулавесинің әскери губернаторы) сияқты қол қойғандар орталық үкімет тарапына бұрыла бастады. Дегенмен, Лахаде, Линтанг және басқа да бірнеше азаматтық басшылар Перместаны қолдауын жалғастырды. 1958 жылдың 27 мамырында Макассар қаласынан қашып кеткеннен кейін Лахаде мен Линтанг тұтқындалды. Олар 1957 жылдың қыркүйегіне дейін Макассарда ұсталды, содан кейін Балидегі Денпасарға, одан кейін Шығыс Явадағы Мадиунға жеткізілді, онда 1962 жылға дейін ұсталды.

Манадоның бомбаға ұшырылуы

Орталық үкімет Сомбаның мәлімдемесінен алты күн өткен соң Манадоға бомбалық шабуыл жасады. 1958 жылғы 22 ақпанда сағат 08:15-те Индонезия әуе күштерінен (AURI) екі B-25 Mitchell бомбалаушы ұшағы қаладағы радиостанцияны нысанаға алды. Манадодағы бомбалау оқиғасы бастапқыда Перместаға қосылуға ынтасыз болған екі Минахасан офицерінің шешімін жеделдетті. Олар – Токиода Сукарномен кездесу үшін Сумуалға қосылған Уаруу және сол кезде Вашингтондағы әскери атташе болған полковник Александр Эверт (А. Е.) Кавиларанг. Кавиларанг – Индонезия армиясында тәжірибелі офицер, бұрын үш әскери аймақты басқарған: Медан қаласындағы TT I/Букит Барисан, Бандунг қаласындағы TT III/Силивангі және Уаруу мен Сумуалдан бұрын TT VII. Бомбалау Солтүстік Сулавеси халқының Перместа ісіне деген құлшынысын арттырды. Бомбалаудан екі күн өткен соң KDM SUT бұрынғы Нидерланд Шығыс Индиясы армиясы (KNIL немесе Koninklijk Nederlands Indisch Leger) сарбаздарына хабарласып, Перместаға қосылуға бұйрық берді. Шамамен 2000-ге жуығы өз еркімен тіркелді. KNIL голландтық оккупация кезінде құрылғандықтан, олар жасы үлкен болғанымен, Перместаға қосылған жас және тәжірибесіз сарбаздарды оқытуға қабілетті болды. Оқу үш ай бойы Тонданоның жанындағы Лангован қаласында өтті, нәтижесінде оқытылған жастардан жеті рота құрылды. Сонымен қатар, әйелдер бөлімі құрылып, оған Перместа әйелдер әскері (PWP немесе Pasukan Wanita Permesta) деген ат берілді.

Шетелдік қатысу

1957 жылы АҚШ Индонезияның коммунистік партиясының ықпалының артуына байланысты Индонезияның коммунизмге ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылық білдірді. 1958 жылдың қаңтарында ЦРУ PRRI және Перместа көтерілісшілеріне жасырын қолдау желілерін құруды бастады. ЦРУ мен Сумуал, сондай-ақ Сумуалдың тікелей тапсырмасымен Сулавесиден шетелге копра жіберуді басқарған Пантуу арасында Сингапур мен Манила қалаларында бірнеше рет кездесулер өтті. Манадоға AURI шабуыл жасағанын естігеннен кейін Сумуал Пантуумен бірге жалдамалы Consolidated PBY Catalina ұшағымен Манадоға қайтып келді. Сумуал ЦРУ көмек көрсетуге дайын екенін, ұшақтың алдында Филиппиннің ұлттық барлау қызметінің үйлестіруші директоры, Бригадир-генерал Пелажио Круз оны қарсы алғаннан кейін түсінді. Ол ұшақтың артқы бөлігіне тиелген жүкті «америкалық ізгі ниет» деп санауға болатынын айтты. Бұл «ізгі ниет» алты M2 Browning .50 калибрлі пулеметтен тұрды. Кейіннен теңіз арқылы қару-жарақ тасымалына кішігірім қару, қол гранаталары, оқ-дәрілер және көптеген адамдарға арналған қарулар кірді. Манадода орналасқан Революциялық әуе күштері (AUREV немесе Angkatan Udara Revolusioner) деп аталатын Перместа әуе күшін құруға ЦРУ-дың үлкен көмегі тиді. Перместа Индонезияның әуе кеңістігін басып алу және бақылау мақсатында бұл әуе күшін құрған болатын. Ұшақтардың арасында 15 B-26 Invader бомбалаушысы және бірнеше P-51 Mustang истребительдері болды. Ұшақтардан басқа ЦРУ ұшқыштарды, механиктерді, ұшақтарға арналған қару-жарақтарды және қосалқы бөлшектерді жіберді. Қарулар Тайваньнан да келді, бірақ Тайваньмен жасалған келісім бойынша Перместа қару үшін төлеуге тиіс болды. Бірінші жұк тасымалы PBY Catalina ұшағымен 100 мылтық және үш M20 зеңбірек түрінде болды. Тайвань кейін бірнеше батальондағы сарбаздарға және әуе шабуылына қарсы қаруларға жететін қару-жарақтары бар кеме жіберді. Тайваньпен жасалған келісімге үш ұшқышы бар екі Beech C-45 көлік ұшағы да кірді. Барлығы шетелдік персонал ЦРУ агенттерінен және Тайвань, Филиппин, Польша және АҚШ-тан келген жалдамалы сарбаздардан құралды. 1958 жылдың 16 сәуірінде Тайваньдан сатып алынған C-45 ұшағы Лангуан қаласының жанында голландтар салған Калавиран әуежайынан ұшып кетті. C-45 ұшағының бағыты Баликпапан әуежайы болды. Ұшу жолағын бомбалаудан басқа, AURI көлік ұшағы да қирады. 1958 жылдың 20 сәуірінде Мапангеттен ұшқан B-26 бомбалаушылары Палуға шабуыл жасады. Келесі күні екі P-51 истребительдерімен бірге бомбалаушылар Моротай аралындағы (қазіргі Лео Ваттимена әуежайы) әуе базасына шабуыл жасады. Сонымен қатар, екінші нысана Халмахера аралындағы Жаилоло әуе базасы болды. Келесі бірнеше күнде әуе шабуылдары осы нысандарға, сондай-ақ Тернатеге де қайталанды. 1958 жылдың 28 сәуірінде Донгала (Палуға жақын) және Баликпапан порттарына тағы шабуыл жасалды. Дунгалада SS Flying Lark, SS Aquila және SS Armonia атты шетелдік туы бар коммерциялық кемелер батты, ал Баликпапанда SS San Flaviano батты. Сонымен қатар, Индонезия теңіз күштерінің (ALRI) RI Hang Tuah корветі де батты, нәтижесінде 18 экипаж мүшесі қаза тауып, 28 адам ауыр жарақат алды. Шабуыл кезінде соғыс кемесі Баликпапаннан шығыс Яваға Солтүстік Сулавесидегі Перместа бекінісіне шабуыл жасауға дайындалып жатқан флотқа қосылу үшін кетіп бара жатқан еді. Индонезия үкіметі 1958 жылдың 15 мамырында Амбон қаласындағы базарды бомбаға ұшыратқаннан көптеген бейбіт тұрғындар қаза тапқанын мәлімдеді.

Жакарта операциясы

1958 жылы 26 сәуірде Сумуал Манадодан бірнеше кемемен жеткізілген әскерлерді бастап, Моротайдағы әуе базасын басып алу мақсатымен аттанды. Сумуал AUREV-ке Сумуал мен оның әскерлері келгенге дейін Моротайға әуеден шабуыл жасауды бұйырған. Шабуылды Филиппиннен Манадоға жаңа келген Аллен Поуп басқарған B-26 бомбалаушысы жүзеге асырды. Сонымен қатар, P-51 истребителі де шабуылға қатысты. Сумуал бастаған әскерлер Моротайға жеткеннен кейін, келесі күні таңғы сағат 6-да шабуылға кірісті. Әуе базасын тек бірнеше AURI сарбазы мен полиция қызметкерлері ғана күзетіп тұрды, олар қарсылық көрсетпей дереу берілді.

Аллен Поуптың тұтқындалуы

1958 жылдың сәуір және мамыр айының басында АУРЕВ шабуылдары жалғасты, оның ішінде Амбон мен Кендариге де. AUREV Индонезияның шығысындағы әуе кеңістігін толық бақылады. Мапангеттегі негізгі әуежайдан басқа, Перместа Жаилоло, Калауран, Моротай, Тасука (Тондано көліндегі гидроавиациялық база) және Толотио (қазіргі Джалалуддин әуежайы) әуежайларын бақылады. Алайда, Перместаның табыстары 1958 жылдың мамыр айының ортасында тоқтады. 1958 жылдың 18 мамырында Поп пен радиооператор Гарри Рантун B-26 бомбалаушы ұшағымен Амбонға, әуежайын бомбалау үшін ұшты. Ұшу жолағын бомбалағаннан кейін, бір бомба қалғандықтан, Поп Халмахера аралдарын қайта басып алуға келген ALRI флотын іздеуге тырысты. Флот табылғаннан кейін Поп шабуылын RI Sewaga көлік кемесіне бағыттады. Ол капитан Игнатиус Деванто басқаратын P-51 истребителінің қуып келе жатқанын көрмеді. Деванто Поптың B-26 ұшағын бомбалауға дайындалып жатқанда атып түсірді. Оқтар ұшақтың оң қанатын зақымдады. Сол кезде кемелерден атылған оқтар ұшақтың түбіне тиді. Ұшақ өртеніп кетті, Поп Рантунгқа секіріп шығуын бұйырды. Поп ұшақтан секіргенде аяғы ұшақтың құйрығына тиді. Поп пен Рантун парашютпен түсіп, Амбонның батысында орналасқан Хатата аралының жағасына қонды. Оларды RI Sewaga кемесінен келген бірнеше теңізшілермен бірге жергілікті тұрғындар тапты, оларды лейтенант-полковник Хухнхольц басқарды. Екі күннен кейін Мапангеттегі ЦРУ қызметкерлері Филиппиннен Манадодан кету туралы бұйрық алды. Поптың өлгені немесе тұтқындалғаны белгісіз болды. Индонезия үкіметі Поп туралы ресми мәлімдемені тек 1958 жылдың 27 мамырында жариялады. Поптың жоғалуынан бұрын АҚШ үкіметі Индонезиядағы жағдайға қатысты саясатын өзгертуді қарастыра бастады. Олардың қорытындысы бойынша, TNI-де коммунистік қозғалысқа қарсы шыққан жоғары әскери шенділер, мысалы генерал-лейтенант Ахмад Яни бар еді, сондықтан Индонезия үкіметін қолдау әлі де дұрыс болар еді. 1991 жылы Индонезия университетінде өткен Перместа тақырыбындағы семинарда, АҚШ-тың Индонезиядағы елшісінің қатысуымен Сумуал АҚШ Перместаға өз мүдделерін қорғау үшін көмектескенін айтты. Кейін ол Перместаны қолдауды тоқтатып, Джакартадағы генералдарға көмектескенде, бұл да өз мүддесін қамтамасыз ету үшін болды. Шабуылға дейін ұшақтар күннің басында AUREV шабуылдарынан аулақ болу үшін Амбон маңындағы бірнеше әуежайларға кешкісін ұшты. 1958 жылдың 15 мамырында таңғы сағат 4-те ұшақтар мақсатына қарай ұшып кетті. Бір бөлігі Мапангетке, ал қалғаны Калауранға барды. Мапангетте B-25 ұшақтары ұшу-қону жолағын бомбалады, ал P-51 ұшақтары AUREV ұшақтарын атып түсірді. Бір ракета PBY Catalina ұшағына тиіп, ол бірден өртеніп кетті. Шабуылдан кейін Мапангеттегі AUREV ұшақтарының ішінде тек бір B-26 бомбалаушысы мен бір P-51 истребителі ғана жұмыс істеді. Ал Калауран әуежайына жасалған шабуыл Тайваньдан келген екі C-45 көлік ұшағын жойды. 1958 жылдың 9 маусымында AURI ұшақтары Мапангет әуежайына қайта шабуыл жасады. P-51 истребительдері Моротайдан келді (ол TNI қолына қайта өткен). Алайда, бұл шабуыл алдыңғы шабуыл сияқты нәтиже бермеді. Бұл жолы Мапангеттегі қорғаныс, әуеге қарсы қарулармен жақсы дайындалған еді. Екі AURI P-51 ұшағы атып түсіріліп, бір ұшқыш қаза тапты.

Мена операциясы

"Мена" операциясы "Мердека" операциясы деп аталатын бірлескен операцияның бір бөлігі болды, ол орталық үкімет тарапынан Перместа көтерілісін басу үшін бұйрық берілді. "Мена" операциясының өзі, "Мена I" және "Мена II" операцияларынан тұрды, мақсаты Халмахера аралдарын бақылауға алу еді. "Мена I" операциясын Питерс Жаилолоны қайта басып алу үшін жетекшілік етті, ал "Мена II" операциясын Моротайды қайта басып алу үшін Холнхулц жетекшілік етті. 1958 жылдың 27 мамырында Джакартада өткен баспасөз конференциясында Питерс шамамен 400 Перместа сарбазы Жаилолода қоршауға алынғанын және оларға капитуляциялау туралы ультиматум берілгенін мәлімдеді. Питерс сол кезде Амбонда ұсталған Аллен Поупты тасымалдау үшін Джакартада болды. Осы уақытта Холнхулц 1958 жылдың 20 мамырында Моротайды қайта басып алды. Ол екі әскер тасымалдағыш – RI Sawega және RI Baumasepe, сондай-ақ бес мина іздеуші кемеден тұратын 21-ші амфибиялық жұмыс тобының (ATG 21 немесе Gugus Tugas Amphibi 21) құрамына кірді. Теңіз жаяу әскері таңғы сағаттарда десант түсіріп, шабуылға көшті, одан кейін көліктік ұшақтан парашютпен түскен Жылдам Әрекет Тобы (PGT немесе Pasukan Gerak Cepat) қосылды.

" Сапта Марга " операциясы

"Сапта Марга" операциясы "Мердека" операциясының бір бөлігі болды. "Сапта Марга III" операциясын лейтенант-полковник Эрнст Юлиус (Е. Ж.) Манадоның солтүстігіндегі Сангихе және Талауд аралдарын қайтарып алу мақсатымен жетекке алды. "Сапта Марга IV" операциясын лейтенант-полковник Рукмито Хендранинграт Солтүстік Сулавесидегі Перместаның негізгі базасын қайтарып алу үшін басқарды. "Сапта Марга II" операциясы 1958 жылғы 17 наурызда Вартабонеден Перместа әскерлері басып алғаннан кейін, Нани Вартабоне көмегімен 1958 жылдың мамыр айының ортасында Горонталоны қайта басып алуға жетті. 1958 жылғы 19 ақпанда Сомба КДМ СУТ-ты екі полкке бөлді. I сектор / "Қара жылан" Сангихе, Талауд, Минахаса және Боланг Монгондоуды қамтыды, оны майор Долф Рунтурамби басқарды, ал II сектор / "Аноа" Орталық Сулавесиді қамтыды, оны Герунган басқарды. Операцияға барлығы 16 батальон қатысты. Олардың ішінде TT II/Siliwangi, TT IV/Diponegoro, TT V/Brawijaya және TT XIV/Hasanuddin батальондары болды. Қызығы, РПКАД құру идеясы Кавиларонгадан (және оның әріптесі офицер Слемет Риядиден) туындады. 1958 жылғы 8 маусымда ALRI әскери кемелері Манадоны бомбалады. Ал AURI 1958 жылғы 11 және 13 маусымда Мапангет әуежайына, сондай-ақ Томохон мен Тонданоға шабуыл жасады. 1958 жылғы 16 маусымда Манадодан оңтүстік-шығысқа қарай 30 шақырым жердегі Кемаға бір теңіз және екі жаяу әскер батальонынан тұратын ірі десант түсірілді. Сумуал десант Кемаға түседі деп дұрыс болжаған және қорғанысты өзі басқарған. Бірақ, жақын жерде миномет жарылып, ол жарақат алғандықтан Манадоға шегінуге мәжбүр болды. Кемадағы қорғаныс ТНИ әскерлерімен тез жеңіліп қалды. Манадоға қатар, ТНИ әскерлері портты Битунгқа қарай да жылжыды. Битунг екі күннен кейін басып алынды. Сонымен қатар, РПКАД әскерлері Мапангет әуежайына шабуыл жасап, оның әуе қорғанысын жоюға тырысты. Перместа әскерлері РПКАД-ты тоқтатуға ұмтылды, бірақ екі тарап та шығынға ұшырады. Соғыс басталмас бұрын РПКАД-тың бірнеше сарбаздары Перместаға дезертирлік жасады, сондықтан екі жақтағы көптеген адамдар бір-бірін танысты. Кавиларонның өзі шабуыл кезінде қаза тапқан РПКАД сарбазы, сержант-майорымен жеке таныс еді. Олар бір кезде Жавада мұсылман экстремистерін іздеу кезінде бірге патрульдеген.

Минахасада қатал шайқастар

Перместаның қорғанысын ТНИ әскерлері десант кезінде жеңсе де, Манадоға баратын жолда қарсылық күшейді. Перместа әскерлері ауыр пулеметтермен және 60 мм минометтермен атылатын далалық артиллериямен шайқасты. Бұл қарсылық ТНИ-нің Манадоға жету жолын баяулатты. Сол сияқты, солтүстіктен Манадоға қарай жылжыған РПКАД әскерлері мен жаяу әскерлері де солай болды. 1958 жылдың 21 шілдесінде ТНИ әскерлері Минахасадағы екінші ірі қала болған Тонданоны басып алуға шамамен бір ай уақыт кетті. Содан кейін Томохонды 1958 жылдың 16 тамызында басып алу үшін тағы бір ай қажет болды. Томохон үшін күреске жергілікті Перместа командирі, майор Эдди Монгдонг көмектесті. Ол Тонданодағы Томохонга шабуыл жасауға дайындалып жатқан ТНИ әскерлерімен байланысып, өзі мен оның секторындағы 1500 сарбаздың берілуге дайын екенін мәлімдеді. Бірнеше күннен кейін 1958 жылдың 20 тамызында Лангуан мен Калавиран басып алынды. ТНИ қалалар мен негізгі көлік жолдарын қоршаған аумақтарды басып алды, ал қалған аумақтар, соның ішінде таулар әлі де Перместаның бақылауында болды. Бұл жағдай 1958 жылдың қыркүйегінен бастап шамамен бір жылға жуық сақталды. Перместа әскерлерінің соңынан келген қарсылығы шағын партизандық шабуылдар түрінде болды. Бірнеше ірі шайқастар да өтті. Мысалы, 1959 жылдың 17-19 ақпан аралығында "Жakarta Special" операциясы деп аталатын ірі шабуыл жасалды. Шабуылдар бір мезгілде Амуранг, Кавангкоан, Лангуан және Тондано қалаларында жүргізілді. Бұл шабуылдар бірнеше жерде ТНИ-ді кері қайтарып жіберді, бірақ сонымен қатар 100-ге жуық Перместа сарбазының өмірін құрбан етті. Сәтсіз болғанына қарамастан, шабуылдар Перместа күштерінің әлі де қарсылық көрсетуге бейілді екенін көрсетті.

Перместадағы жаралар

Қарсылық жалғаса берсе де, Перместа лагеріндегі жағдайдың нашарлап бара жатқанын жоққа шығаруға болмайды. Партизандық соғыс жүргізуге мәжбүр болғандықтан, Сумуал, Кавиларонг, Варуу және Сомба әрқайсысы әртүрлі жерлерде орналасқан. Олардың арасындағы байланыс пен үйлестіру, сондай-ақ, өздерінің әскерлеріне басшылық ету қиындықтары арта түсті. Әртүрлі секторлардағы қолбасшыларды жоғары жақтағылар бақылауы қиын болды, әскер бөлімдері арасында да қақтығыстар орын алды. Кавиларонг пен Сумуал арасында жоғары деңгейде де келіспеушіліктер туды. Өкінішке орай, Кавиларонг пен Сумуал арасында делдалдық қызмет атқаратын Варуу 1960 жылдың сәуір айында Ян Тимбуленг басқарған әскерлерге тұтқындалды. Тимбуленг Перместа басталғанға дейін Оңтүстік Минахасада көтеріліс ұйымдастырған топқа жетекшілік еткен. 1957 жылдың наурыз айында Тимбуленг бағынды және кейіннен Перместаға қосылды. Варуудың Тимбуленгпен тұтқындалғаны белгілі болғаннан кейін, Тимбуленгтің өзі Сумуалмен ұсталды. Осы жағдайды болжай отырып, Тимбуленг өз әскерлеріне Варуу ұсталған жағдайда оны өлімге жіберуді бұйырды. Өлім жазасы 1960 жылдың қазан айында орындалды. Варуудың өлтірілуі – Перместа күресіндегі қара бет болды, ол әскерлер арасында өзара күдік тудырып, Перместа лагерінің ынтымақтығын нашарлатты.

Бейбітшілікке ұмтылу

Перместа лагерін орталық үкіметпен келісуге екі адам дерлік бір уақытта күш салды: Альбертус Захарияс Роэнторамби (А. З. Р.) Венас және Фриц Йоханнес (Ф. Ж.) Түмбелака. Ол кезде Венас Минахасадағы Христиан Евангелистік Шіркеуінің (GMIM немесе Gereja Masehi Injii di Minahasa) төрағасы болды. Венас уағыздарында, хаттарында және радио хабарларында екі тарапты да қаруды тастауға және бейбітшілікке жол табуға шақырды. 1959 жылдың қазан айында ол орталық үкіметпен бейбіт келісімге келу мүмкіндігін талқылау үшін Кавиларонгпен кездесті. Сонымен қатар, ол Рембокенде Уоруумен де кездесті. Одан бөлек, ол президент Сукарноға бейбітшілікке жету жолдары туралы ұсыныстар жазды. 1959 жылдың қазан айында Түмбелака сол кезде ТТ V/Бравиджая қолбасшысы болған полковник Сурачманмен Солтүстік Сулавесидегі жағдайды талқылау үшін байланысқа шықты. Түмбелака бұрын ТТ V/Бравиджаяда жоғары шенді офицер болып қызмет еткен және Сомба мен Варуумен бірге Шығыс Явада тәуелсіздік үшін соғысқан. Түмбелакамен болған кездесуде Сурачман Индонезия Коммунистік партиясының (ПКИ) Шығыс Явадағы ықпалының күшеюінен және Перместаға қарсы соғыс ТНИ-ді әлсіреткенінен алаңдады, бұл ПКИ үшін тиімді болды. Brawijaya штабының басқа өкілдерімен бірнеше кездесуден кейін, олар Түмбелаканы Манадоға Сомбамен байланыс орнатуға тырысу үшін жіберуге келісті. Уоруу Перместада жоғары лауазымда болғанымен, ТНИ-ден дезертир болған ең тәжірибелі әскерлерді Сомба басқарды.

Келіссөздер

1960 жылдың 5 қаңтарында Түмбелака Манадоға аттанды. ТТ XIII/Мердека өкілдерімен кездескен соң, оны Сэмюэл Хайн "Тжаме" Тикоалу күтіп алды. Түмбелака Тжамеден Перместа аймағына кіріп, Сомбаға «ағымдағы мәселені шешудің жақсы жолын табу» туралы хабар жеткізуін сұрады. Тжаме Сомбамен кездесіп, Түмбелаканың хабарламасын табыс етті. Сол кезде Кавиларонг та Сомбамен бірге болды. Екеуі де Уоруға Түмбелака айтқандар туралы хабар жіберді. Осы уақытта Уору өзі Сумуалмен кездесіп, Венаспен болған кездесуін талқылауға тырысты. Бұл кездесуден кейін Сомбадан өзге Перместаның басшылары, мысалы Мантири мен Ленди Түмбелака (Түмбелаканың туысы) да қатысты. Бұл кездесулер 1960 жылдың соңына дейін жалғасты. Перместа тарапынан көтерілген маңызды мәселелер аймақтық автономия, келісімге қол жеткеннен кейін әскерлердің тағдыры және Индонезиядағы коммунизм жағдайына қатысты болды. Келіссөздер уақытты алды, себебі барлық мәселе екі тараптың келісімімен шешілуі керек еді. Сондай-ақ, әрбір келіссөз нәтижесі майдандағы командирлерге жеткізілуі маңызды болды. Орталық үкімет тарапынан келіссөздерге деген ықыластылығын көрсету үшін бірқатар шаралар қабылданды. 1960 жылдың наурыз айында келіссөздер басталғанда, Сулавеси провинциясын екі жаңа провинцияға бөлу туралы президенттік жарлық жарияланды, олардың бірі – Манадо қаласы орталығы болатын Солтүстік және Орталық Сулавеси провинциясы.

Отанның қолына қайта оралу

Перместа әскерлерінің қарсылықты тоқтату туралы шақыруға жауап берген алғашқы тобы Сомба басшылығындағы әскерлер емес, сол кезде Минахаса аймағының басшысы және Мангуни бригадасының басшысы болған Лоуренс Саэранг басшылығындағы әскерлер болды. 1961 жылдың 15 ақпанында Лангуанда Саэранг басшылығымен Мангуни бригадасы мен басқа да Перместа топтарының оралуын белгілеу үшін әскери рәсім өтті. Рәсімге Кодам XIII/Мердека қолбасшысы полковник Сунандар Прийосудармо және Армия штабы бас қолбасшысының орынбасары генерал-майор Ахмад Яни қатысты. Сол күні бас сауғалаған басқа әскерлердің ішінде ПВП және Какас және Лангуан аудандарындағы бес партизандық базаның сарбаздары болды. Прийосудармодан басқа, Солтүстік және Орталық Сулавеси полициясының бастығы Др. Моерхади Данувилього да рәсімге қатысты. Перместа басшыларына келсек, Сомбадан басқа Ленди Түмбелака, Вим Тенгес және Мантири де болды. Рәсімде Прийосудармо мен Сомба ТНИ және Перместа әскерлерін тексерді. Прийосудармо мен Сомба бұрыннан біріккен, өйткені олар бір уақытта Армия штабы және командалық мектебінде (SSKAD) (қазіргі SESKOAD) оқыған. 1961 жылдың 14 сәуірінде Томохон маңында тағы бір рәсім өтті, оған Қорғаныс министрлігінің бас хатшысы генерал-майор Хидаят Мартаатмажа (ТНИ-ден) және Перместадан Кавиларонг қатысты. Рәсімге Яни және АҚШ елшілігінің әскери атташесі полковник Джордж Бенсон да қатысты. 1961 жылдың 12 мамырында Томохон маңында өткен маңызды рәсім Насутионның Қорғаныс министрі және Армия штабының бастығы ретінде Перместа әскерлерін тексеру арқылы аяқталды. Насутион сол кезде Кавиларонгпен кездесуге мүмкіндік алды. Сумуал мен қалған әскерлер сол жылдың соңында, 1961 жылдың 20 қазанында ғана бас берді. Ол Индонезия Республикасының Президенті Индонезия Республикасымен жаушылықты тоқтату туралы жариялағаннан кейін бас беруге шешім қабылдады.

Қозғалыстың аяқталуы

"Перместа" қозғалысына қатысушыларға рақымшылық беру және оларды кешіру 1961 жылғы № 322 Президент жарлығымен ресми түрде бекітілді, ол "Кавиларанг, Лоранс Саеранг және Сомба басшылығымен "Перместа" қозғалысының ізбасарларына рақымшылық жасау және оларды кешіру, үкіметтің Отанға оралу шақыруын орындағандар" туралы еді. Бұл президент жарлығы 1961 жылғы 22 маусымда жарияланды. Сумуал рақымшылық алғандардың бірі болды, бірақ ол түрмеде қалды және Сухарто президент болғаннан кейін ғана босатылды.