Кеңес Одағының II Дүниежүзілік соғыстағы рөлі

Еуразиялық елдің дипломатиялық және әскери саясаты

Ресей революциясынан кейін Еуразия мемлекетінің дипломатиялық және әскери саясаты, Кеңес Одағының құрылуы, халықаралық қатынастар тарихы.

42 мин оқу

100%

Дереккөз: Foreign relations of the Soviet Union — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Еуразиялық елдің дипломатиялық және әскери саясаты

1918 жылы большевиктер құлап бара жатқан Ресей империясының бір бөлігін басып алғаннан кейін, олар Германия империясына қарсы зор қиындықтарға тап болды және бірінші дүниежүзілік соғыстан шығу үшін шарттарды келісті. Олар ақ қозғалысқа, тәуелсіздік қозғалыстарына, көтерілісші шаруаларға, бұрынғы қолдаушыларға, анархистерге және азамат соғысындағы шетелдік интервенцияшыларға қарсы соғыс жүргізді. 1922 жылы Владимир Ленин басшылығымен Кеңес Одағы құрылды. Бастапқыда, патшалық қарыздардан бас тартқандықтан және капитализмді ішкі және әлемдік деңгейде жою туралы қауіп-қатерлерді айтқандықтан, ол мойындалмаған мемлекет ретінде қарастырылды. 1922 жылы Мәскеу әлемдік революция мақсатынан бас тартып, Ұлыбритания мен Германиядан бастап капиталистік әлеммен дипломатиялық тану және достық сауда қатынастарын іздеді. 1933 жылы АҚШ оны мойындады. 1920 жылдардың соңында Германия мен АҚШ-тан сауда және техникалық көмек келді. 1924 жылы Ленин қайтыс болғаннан кейін Иосиф Сталин басшылыққа келді. Ол 1930 жылдары елді өнеркәсіптік және әскери державаға айналдырды. 1939 жылдың тамызына дейін нацистік Германияға қарсы күшті оппозиция жасады, содан кейін Молотов-Риббентроп пактісінде Берлинмен достық қарым-қатынас орнатты. Мәскеу мен Берлин келісім бойынша Польша мен Балтық елдерін басып алып, бөлісті. Сталин Гитлердің шабуыл жоспарлап жатқаны туралы бірнеше ескертулерді елемеді. 1941 жылдың маусымында нацистік Германия Кеңес Одағына басып кіргенде, ол дайындықсыз болды. Германия Ленинград пен Мәскеуге жақындағанда Кеңес әскерлері дерлік құлады. Алайда, Кеңес Одағы Ұлыбритания мен АҚШ-тың көмегімен нацистік Германияны жеңуге жеткілікті күшті болды. Кеңес әскері Шығыс Еуропаның көп бөлігін (Югославияны қоспағанда) басып алды және үкіметтерді бақылауға алды. 1945 жылы КСРО АҚШ, Ұлыбритания, Франция және Қытаймен бірге Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты бес мүшесінің бірі болды, оған Кеңестің кез келген қаулысына вето құқығы берілді (КСРО мен Біріккен Ұлттар Ұйымы туралы қараңыз). 1947 жылы Шығыс Еуропа мемлекеттерін Кеңес Одағының әскери басып алуына қарсы американдық және еуропалық наразылық Суық соғысқа әкелді, ал Батыс Еуропа Вашингтондағы Маршалл жоспарының көмегімен экономикалық жағынан қайта құрылды. Кеңес кеңеюіне қарсылық 1949 жылы НАТО әскери одағының құрылуына негіз болды. Ыстық соғыс болған жоқ, бірақ Суық соғыс Кеңес және НАТО блоктары арасында дипломатиялық және саяси жолмен бүкіл әлемде жүргізілді. Кремль 1945 жылы әскері басып алған Шығыс Еуропаның бөліктерінде құрған сателлит мемлекеттерін бақылады. Барлық оппозицияны жойғаннан және басшылықты тазартудан кейін, оларды Комкон арқылы экономикалық және кейін Варшава шарты арқылы әскери жағынан КСРО-мен байланыстырды. 1948 жылы Сталин мен Тито арасындағы өзара сенімсіздік салдарынан Югославиямен қарым-қатынас күрт нашарлады. 1955 жылы Албаниямен де осындай жағдай болды. Югославия мен Албания сияқты Қытай да Кеңес әскерінің бақылауында болған жоқ. Кремль Қытайдағы азамат соғысында күрескен екі фракцияның арасында бейтараптық сақтады, бірақ ақырында жеңімпаз Мао Цзэдунды қолдады. 1950 жылы Сталин де, Мао да Солтүстік Кореяның Оңтүстік Кореяға басып кіруін қолдады. Бірақ АҚШ және Біріккен Ұлттар Ұйымы Корея соғысында (1950-1953 жж.) қарсы күштерді жұмылдырды. Мәскеу әуеден қолдау көрсетті, бірақ жердегі әскерлер жібермеді; Қытай соғысты тоқтатқан үлкен армиясын жіберді. 1960 жылы Пекин мен Мәскеу арасындағы келіспеушіліктер күрт өршіп, екі ел әлемдік коммунистік қозғалысты бақылау үшін ашық жау болды. 1962 жылы Куба ракеталық дағдарысы кезінде Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы шиеленіс ең жоғары деңгейге жетті, онда Куба аралына АҚШ аумағына жеткілікті жақын жерге совет ракеталары орналастырылды. Бұл оқиға әлемді ядролық соғысқа ең жақын әкелген кез деп есептеледі. Дағдарыс шешілгеннен кейін АҚШ-пен қарым-қатынас 1970 жылдары жайлап жақсарды, Мәскеу мен Пекин американдық қолдауға ұмтылғандықтан, белгілі бір детанцияға қол жеткізілді. 1979 жылы КСРО Ауғанстанда коммунистік үкіметті орнатты, бірақ ол қиындыққа тап болды және Мәскеуден әскери көмек сұрады. Кеңес әскері режимді қолдау үшін араласты, бірақ үлкен қақтығысқа ұшырады. АҚШ президенті Рональд Рейганның кезінде Кеңес Одағына қарсылық күшті болды және Ауғанстандағы кеңес әскеріне қарсы партизан соғысын қолдау үшін одақтастарын жұмылдырды. Мақсаты – Вьетнам соғысына ұқсас жағдай жасау, кеңес әскерлерін және олардың рухын әлсірету. 1985 жылы Михаил Горбачев Кеңес Одағының басшысы болғаннан кейін, ол КСРО-ны Скандинавия моделіне ұқсас батыстық әлеуметтік демократияға айналдыруға және жеке сектор экономикасын құруға тырысты. 1989 жылы Ауғанстаннан кеңес әскерін шығарды және КСРО-ның Шығыс Еуропалық сателлиттерімен қарым-қатынасындағы басқаруды жеңілдетті. Бұл АҚШ-та жақсы қабылданды, бірақ 1989 жылы Шығыс Еуропалық сателлиттердің бөлінуіне және 1991 жылы КСРО-ның құлауына әкелді. Жаңа Ресей, Борис Ельцин басшылығымен, Кеңес Одағының орнына келді. Сыртқы істер министрлігі Сталин белгілеген және оның өлімінен кейін Саяси бюро белгілеген сыртқы саясатты іске асырды. Андрей Громыко шамамен отыз жыл (1957-1985 жж.) Сыртқы істер министрі қызметін атқарды, бұл оны әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен сыртқы істер министрі етті.

After the Russian Revolution, in which the Bolsheviks took over parts of the collapsing Russian Empire in 1918, they faced enormous odds against the German Empire and eventually negotiated terms to pull out of World War I. They then went to war against the White movement, pro independence movements, rebellious peasants, former supporters, anarchists and foreign interventionists in the bitter civil war. They set up the Soviet Union in 1922 with Vladimir Lenin in charge. At first, it was treated as an unrecognized pariah state because of its repudiating of tsarist debts and threats to destroy capitalism at home and around the world. By 1922, Moscow had repudiated the goal of world revolution, and sought diplomatic recognition and friendly trade relations with the capitalist world, starting with Britain and Germany. Finally, in 1933, the United States gave recognition. Trade and technical help from Germany and the United States arrived in the late 1920s. After Lenin died in 1924, Joseph Stalin, became leader. He transformed the country in the 1930s into an industrial and military power. It strongly opposed Nazi Germany until August 1939, when it suddenly came to friendly terms with Berlin in the Molotov–Ribbentrop Pact. Moscow and Berlin by agreement invaded and partitioned Poland and the Baltic States. Stalin ignored repeated warnings that Hitler planned to invade. He was caught by surprise in June 1941 when Nazi Germany invaded the Soviet Union. The Soviet forces nearly collapsed as the Germans reached the outskirts of Leningrad and Moscow. However, the Soviet Union proved strong enough to defeat Nazi Germany, with help from its key World War II allies, Britain and the United States. The Soviet army occupied most of Eastern Europe (except Yugoslavia) and increasingly controlled the governments. In 1945, the USSR became one of the five permanent members of the United Nations Security Council along with the United States, Britain, France, and China, giving it the right to veto any of the Security Council's resolutions (see Soviet Union and the United Nations). By 1947, American and European anger at Soviet military occupation of the Eastern European states led to a Cold War, with Western Europe rebuilt economically with the help of the Marshall Plan from Washington. Opposition to the danger of Soviet expansion formed the basis of the NATO military alliance in 1949. There was no hot war, but the Cold War was fought diplomatically and politically across the world by the Soviet and NATO blocks. The Kremlin controlled the satellite states that it established in the parts of Eastern Europe its army occupied in 1945. After eliminating all opposition and purging the leadership, it linked them to the USSR in terms of economics through Comecon and later the military through the Warsaw Pact. In 1948, relations with Yugoslavia disintegrated over mutual distrust between Stalin and Tito. A similar split happened with Albania in 1955. Like Yugoslavia and Albania, China was never controlled by the Soviet Army. The Kremlin wavered between the two factions fighting the Chinese Civil War, but ultimately supported the winner, Mao Zedong. Stalin and Mao both supported North Korea in its invasion of South Korea in 1950. But the United States and the United Nations mobilized the counterforce in the Korean War (1950–1953). Moscow provided air support but no ground troops; China sent in its large army that eventually stalemated the war. By 1960, disagreements between Beijing and Moscow had escalated out of control, and the two nations became bitter enemies in the contest for control of worldwide communist activities. Tensions between the Soviet Union and the United States reached an all time high during the 1962 Cuban Missile Crisis, in which Soviet missiles were placed on the island of Cuba well within range of US territory. This was retrospectively viewed as the closest the world ever came to a nuclear war. After the crisis was resolved, relations with the United States gradually eased into the 1970s, reaching a degree of détente as both Moscow and Beijing sought American favor. In 1979, a communist government was installed by the USSR in Afghanistan, but was hard pressed and requested military help from Moscow. The Soviet army intervened to support the regime, but found itself in a major confrontation. The presidency of Ronald Reagan in the United States was marked by opposition to the Soviet Union, and mobilized its allies to support the guerrilla war against the Soviets in Afghanistan. The goal was to create something akin to the Vietnam War, which would drain Soviet forces and morale. When Mikhail Gorbachev became the leader of the Soviet Union in 1985, he sought to restructure the Soviet Union to resemble the Scandinavian model of western social democracy and thus create a private sector economy. He withdrew Soviet troops from Afghanistan in 1989 and began a hands off approach in the USSR's relations with its Eastern European satellites. This was well received by the United States, but it led to the breakaway of the Eastern European satellites in 1989, and the final collapse and dissolution of the USSR in 1991. The new Russia, under Boris Yeltsin, succeeded the Soviet Union. The Ministry of Foreign Affairs implemented the foreign policies set by Stalin and after his death by the Politburo. Andrei Gromyko served as the Minister of Foreign Affairs for nearly thirty years (1957–1985), being the longest serving foreign minister in the world.

Кеңес сыртқы саясатының идеологиясы мен мақсаттары

Совет марксистік-лениндік теоретиктерінің пікірінше, Кеңес Одағының сыртқы саясатының негізгі сипаты 1917 жылғы қарашада Кеңестердің II съезінде қабылдаған Владимир Лениннің «Тынышлық туралы» Декретінде белгіленген. Ол кеңестік сыртқы саясаттың екі жақты табиғатын көрсетті, ол пролетариаттық интернационализмді және бейбіт өмір сүруді қамтиды. Бір жағынан, пролетариаттық интернационализм – барлық елдердің жұмысшы табының (немесе пролетариаттың) буржуазияны құлату және коммунистік революция жасау үшін күрестегі ортақ мүддесі. Екінші жағынан, бейбіт өмір сүру капиталистік мемлекеттермен үкіметтік қарым-қатынастарды салыстырмалы түрде бейбіт етуге бағытталған шараларды білдіреді. Екі саясатты да бір уақытта жүргізуге болады: «Бейбіт өмір сүру империалистік агрессияға қарсы күреске кедересіздік жасамайды, керісінше, оны болжайды және революциялық жемістерін қорғап жатқан немесе шетелдік басқыншылыққа қарсы күресіп жатқан халықтарды қолдайды». Кеңес мемлекеті құрылғаннан бері пролетариаттық интернационализмге берілгендік азайды, бірақ идеологияның бұл бөлігі кеңестік сыртқы саясатты кейіннен қалыптастыру мен іске асыруға әсерін тигізді. Соңғы кездері кеңестік сыртқы саясаттың көп бөлігі мемлекеттік мүдделерге негізделгенімен, сыныптық күрес идеологиясы 1980 жылдары әлемді тануға және іс-қимылға қатысты белгілі бір бағыттарды ұсынуда маңызды рөл атқарды. Марксистік-лениндік идеология саяси мәдениеттің басқа да ерекшеліктерін күшейтеді, олар басқа мемлекеттермен бәсекелестікке және қақтығысқа ұштады.

Әлемдік революция

Большевиктер 1917 жылдың қарашасындағы Қазан төңкерісінде Ресей билігін басып алды, бірақ Императорлық неміс армиясының Ресейге жылдам және терең ілгерілеуін тоқтата алмады. Большевиктер Ресейді тек бірінші қадам ретінде қарастырды – олар батыс елдерінің әрқайсысында капитализмге қарсы төңкерістерді тудыруды жоспарлады. Немістердің шабуылы бірден басталды. Немістер Ресейді соғыстан шығарып тастауды қалағандықтан, 1918 жылдың көктемінде, американдық экспедициялық корпустың әскерлері жеткенге дейін күштерін Батыс майданға ауыстыруға мүмкіндік алды. 1918 жылдың наурыз айының басында, қызу ішкі пікірталасқаннан кейін, Ресей Брест-Литовск шарты бойынша Германияның қатал бейбіт талаптарына келісті. Мәскеу Балтық елдерін, Польшаны, Украинаны және соғысқа дейін Ресейдің азық-түлік, өнеркәсіптік базасын, көмір және Батыс Еуропамен байланыс жолдарын қамтамасыз еткен басқа да аймақтарды жоғалтты. Ресейдің одақтастары Ұлыбритания мен Франция алданғанын сезінді: «Бұл келісім одақтастардың ісіне жасалған ең үлкен сатқындық болды және суық соғыстың тұқымын септі. Брест-Литовскпен Шығыс Еуропадағы неміс үстемдігінің көрінісі шындыққа айналу қаупі туды, ал одақтастар енді [Ресейде] әскери араласу туралы ойлана бастады». 1918 жылы Ұлыбритания большевиктерге қарсы Ақ әскерді, сондай-ақ бұрынғы империяның шетіндегі тәуелсіздік үшін күрескен большевиктерге қарсы қозғалыстарды қолдау үшін ақша және әскер жіберді. Франция, Жапония және АҚШ та Германияның ілгерілеуін тоқтату үшін күштер жіберді. Шын мәнінде, одақтастар әртүрлі ұлттар мен саяси бағыттарға ие болған большевиктерге қарсы күштерге көмектесті. Ресей азамат соғысында большевиктерге қарсы барлық бағыттан үйлесімсіз қарсылық болды. Алайда, орталықтан басқарылған бірыңғай қолбасшылықты ұстанып, большевиктер барлық оппозицияны бірінен соң бірін жеңіп, Ресейді толық бақылауға алды, сондай-ақ Украина, Грузия, Армения және Әзірбайжан сияқты жаңадан тәуелсіз елдерді басып алды. АҚШ және Франция кеңес үкіметімен байланыс жасаудан бас тартты, өйткені ол барлық жердегі үкіметтерді құлатуға бағытталған төңкерістерді қолдауға уәде берген. АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Бейнбридж Колби былай деді: «Олардың [большевиктердің] түсінігі бойынша, Ресейде большевизмнің болуы, олардың билігін сақтауы, барлық басқа да ірі өркениетті елдерде, соның ішінде АҚШ-та төңкеріс болып, олардың үкіметтерін құлатып, олардың орнына большевиктердің билігін орнатуына байланысты және осыған дейін де солай болуы керек. Олар басқа елдерде революциялық қозғалыстарды ілгерілету үшін барлық құралдарды, әрине, дипломатиялық агенттіктерді де пайдалануға ниетті екендерін анық көрсетті». 1918 жылы қарашада Германия жеңілгеннен кейін және Кеңес Ресейі азамат соғысын жеңгеннен кейін, Мәскеу үшін бірінші кезекте Батыс Еуропада, ең алдымен Германияда төңкерістерді тудыру болды. Ленин бұл елге ең көп құрметпен қарады және оның революцияға ең дайын екенін болжады. Ленин 1918 жылдан 1920 жылға дейін Германияда, Баварияда және Венгрияда сәтсіз аяқталған төңкерістерді де қолдады. Бұл қолдау тек саяси және экономикалық болды, ал Қызыл Армия осы төңкерістерге қатыспады. 1920 жылы жаңадан құрылған Польша мемлекеті шығысқа қарай бұрынғы ресейлік Украина мен Беларусь аумақтарына қарай кеңейді. Қызыл Армия Польшаға қарсы шабуыл жасады, бірақ 1920 жылдың тамызында Варшавадан тыс жерде жеңілді. Одан кейін Ресей КСРО-сы 1921 жылдың 18 наурызында Рига бейбіт шартында қол қойылды. Ресей 30 миллион рубль және Беларусь пен Украинадағы маңызды аумақтарды өтеді, олар 1939 жылы неміс-кеңес келісімінен кейін және Польшаға шабуылдан кейін қайтадан қосылды. Тәуелсіз төңкерістер капитализмді құлатуға жеткіліксіз болды. Мәскеу әскери әрекеттерден бас тартып, Кремльдің бақылауындағы жергілікті коммунистік партияларды дамытуға бағытталған Коминтернді құрды.

The Bolsheviks seized power in Russia in the October Revolution of November 1917 but they could not stop the Imperial German Army from advancing rapidly deep into Russia in Operation Faustschlag. The Bolsheviks saw Russia as only the first step—they planned to incite revolutions against capitalism in every western country. The immediate threat was an unstoppable German attack. The Germans wanted to knock Russia out of the war so they could move their forces to the Western Front in spring 1918 before the American Expeditionary Force soldiers arrived in force. In early March 1918, after bitter internal debate, Russia agreed to harsh German peace terms at the Treaty of Brest Litovsk. Moscow lost control of the Baltic States, Poland, Ukraine, and other areas that before the war produced much of Russia's food supply, industrial base, coal, and communication links with Western Europe." Russia's allies Britain and France felt betrayed: "The treaty was the ultimate betrayal of the Allied cause and sowed the seeds for the Cold War. With Brest Litovsk the spectre of German domination in Eastern Europe threatened to become reality, and the Allies now began to think seriously about military intervention [in Russia]." In 1918, Britain sent in money and some troops to support the anti Bolshevik White Army, as well as pro independence anti Bolshevik movements on the periphery of the former Empire. France, Japan and the United States also sent forces to block German advances. In effect the Allies were assisting the various anti Bolshevik forces of different nationalities and political leanings. The Russian Civil War saw the uncoordinated resistance to the Bolsheviks from every direction. However, the Bolsheviks, operating a unified command from a central location, defeated all the opposition one by one and took full control of Russia, as well as conquering newly independent countries such as Ukraine, Georgia, Armenia, and Azerbaijan. The U. S. and France refused to deal with the Soviet regime because of its promise to support revolutions to overthrow governments everywhere. U. S. Secretary of State Bainbridge Colby stated:
It is their [Bolshevik] understanding that the very existence of Bolshevism in Russia, the maintenance of their own rule, depends, and must continue to depend, upon the occurrence of revolutions in all other great civilized nations, including the United States, which will overthrow and destroy their governments and set up Bolshevist rule in their stead. They have made it quite plain that they intend to use every means, including, of course, diplomatic agencies, to promote such revolutionary movements in other countries. After Germany was defeated in November 1918 and Soviet Russia won the Civil War, the first priority for Moscow was instigating revolutions across Western Europe, above all Germany. It was the country that Lenin most admired and assumed to be most ready for revolution. Lenin also encouraged revolutions that failed in Germany, Bavaria and Hungary from 1918 to 1920 – this support was solely political and economic, and the Red Army did not participate in these revolutions. In 1920, the newly formed state of Poland expanded eastwards into the former Russian territories of Ukraine and Belarus. The Red Army retaliated and invaded Poland, but was defeated outside Warsaw in August 1920. Shortly afterwards, the Russian SFSR sued for peace, which was signed at the Peace of Riga on 18 March 1921. Russia recompensed 30 million roubles, as well as sizeable territory in Belarus and Ukraine, which would be later re annexed in 1939 after the German Soviet Pact and subsequent Invasion of Poland. Independent revolutions had failed to overthrow capitalism. Moscow pulled back from military action and set up the Comintern, designed to foster local communist parties under Kremlin control.

1921 жылғы американдық көмек және ресейлік ашаршылық

Герберт Гувердің басшылығымен соғыстан кейін Американың көмек көрсету басқармасы арқылы Еуропаға өте үлкен көлемде азық-түлік көмегі таратылды. 1921 жылы Кеңес үкіметінің соғыс коммунизмі саясатынан туындаған Ресейдегі қасіретті ашаршылықты жеңілдету үшін АРА-ның Еуропадағы директоры Уолтер Лайман Браун, Латвияның Рига қаласында (сол кезде КСРО-ға қосылмаған) Ресейдің Сыртқы істер халық комиссары Максим Литвиновпен келіссөздер жүргізе бастады. 1921 жылдың 21 тамызында келісімге қол жеткізілді, ал 1921 жылдың 30 желтоқсанында Браун мен Сыртқы сауда халық комиссары Леонид Красин арасында қосымша іске асыру келісіміне қол қойылды. АҚШ Конгресі 1921 жылдың соңындағы Ресейдегі ашаршылыққа қарсы көмек туралы заңға сәйкес 20 000 000 доллар бөлді. Гувер большевизмді қатты жек көріп, американдық көмек Батыс капитализмінің басымдығын көрсетеді және осылайша коммунизмнің таралуын тежеуге көмектеседі деп санайтын. АРА ең көп жұмыс істеген кезде 300 америкалық және 120 000-нан астам ресейлік қызметкерлерді жұмысқа алды және күн сайын 10,5 миллион адамды тамақтандырды. Оның Ресейдегі операцияларын полковник Уильям Н. Хаскелл басқарды. АРА-ның медициналық бөлімі 1921 жылдың қарашасынан 1923 жылдың маусымына дейін жұмыс істеді және Ресейді шарпыған тиф эпидемиясын жеңуге көмектесті. АРА-ның ашаршылықпен күресу операциялары Ресейдегі меннониттер, еврейлер және квакерлердің ашаршылықпен күресу операцияларымен бірге жүргізілді. 1923 жылдың 15 маусымында Ленин басшылығымен Ресейдің астық экспортын жаңартқандығы анықталғаннан кейін АРА-ның Ресейдегі қызметі тоқтатылды.

Орта Азия мен Кавказдағы табыстар

Лениннің жоспарлары сәтсіз аяқталды, бірақ Ресей Ресей империясының құрамына кірген Орталық Азия және Кавказ аймақтарын бағындыра алды. 1920-1921 жылдардағы Польша-Кеңес соғысы барысында Варшава шайқасындағы Кеңес әскерінің жеңілісінен кейін революциялық кезең аяқталды. Еуропадағы революциялар жаншылып, революциялық күш-қуат әлсірегенде, большевиктер идеологиялық бағыттарын әлемдік революция жасау және бүкіл әлемде социализм құрудан Совет Одағының ішінде социализмді құруға бұрды, бірақ Коминтерннің кейбір риторикасы мен іс-қимылдарын сақтап қалды. 1920 жылдардың ортасында бейбіт қатар өмір сүру саясаты қалыптаса бастады, совет дипломаттары елдің халықаралық оқшаулануын аяқтауға тырысып, капиталистік үкіметтермен екіжақты келісімдер жасады. 1922 жылы Рапалло шартында Еуропаның тағы бір шеттенушісі – Германиямен келісімге қол жеткізілді. Рапалло шартына қол қойылған сәтте, Версаль шартында Германияға қойылған қатаң шектеулерге қарамастан, неміс әскері мен әуе күштері үшін ірі оқу және зерттеу орталықтарын құру үшін құпия жүйе құрылды. Бұл орталықтар 1933 жылға дейін, содан кейін 1939-1941 жылдары жұмыс істеді. Кеңес Одағы үшінші ағылшын-афған соғысынан кейін толық тәуелсіздік алған Ауғанстанмен достық шартын жасады. Ауған корольі Аманулла хан Мәскеуге хат жолдап, тұрақты достық қарым-қатынас орнатуға ниетті екенін білдірді; Ленин оған және ауған халқына олардың ерліктері үшін құттықтауын жеткізді. Кеңес Одағы Ауғанстанмен одақтасып, Ұлыбританияға қарсы, мысалы, оны Ұлыбританияның басқаруындағы Үндістанға революциялық жорық үшін база ретінде пайдалану мүмкіндігін көріп отырды. Достық шарты 1921 жылы жасалды.

Коммунистік Интернационал

Коммунистік Интернационал (Коминтерн) (1919–1943), – коммунистік партиялардың халықаралық ұйымы. Оның төрағасы Григорий Зиновьев (1919–1926) болды және Кремльде орналасқан; ол Ленинге, кейін Сталинге есеп берді. Ленин ұлттық бөлімшелерді саяси партиялар емес, "революция мен Кеңес мемлекетіне қызмет етуге арналған орталықтандырылған, діни сипаттағы және әскери қозғалыс" ретінде қарастырды. Сарапшылар оны иезуиттер орденімен, оның адалдық сертімен салыстырды. Ол түрлі партияларды халықаралық деңгейде үйлестіріп, олардың орындауы тиіс бұйрықтарды шығарды. Коминтерн өзінің екінші съезінде "халықаралық буржуазияны құлату және мемлекетті толық жоюға дейінгі кезең ретінде халықаралық кеңестік республика құру үшін барлық қолда бар құралдармен, соның ішінде қарулы күшпен күресуге" шешім қабылдады. Алайда, бұл саясат 1921 жылға қарай тоқтатылды, себебі ол капиталистік мемлекеттермен достық қарым-қатынас орнатуға кедергі келтірді. Жаңа экономикалық саясат үшін Батыспен сауда және мүмкіндігі болса, банк несиелері қажет болды. Басты кедергі – Мәскеудің патшалық дәуірдегі қарыздарды мойындаудан бас тартуы. Коминтерн 1943 жылы Сталин тарапынан Германия, АҚШ және Ұлыбританиямен жаңа одақтастық қатынастарды нашарлатудан сақтау үшін ресми түрде таратылды.

Сталин: Бір елдегі социализм

Троцкий өзінің тұрақты революция теориясы тұрғысынан революциялық процестің жалғасуын жақтады. 1924 жылы Ленин қайтыс болғаннан кейін Троцкий Сталин мен Николай Бухаринге билік күресінде жеңіліп қалды. Троцкий 1929 жылы жер аударылды, ал 1940 жылы Сталиннің бұйрығымен өлтірілді. Сталиннің басты саясаты – бір елде социализм. Ол Кеңес Одағын жаңғыртуға, өндірісті дамытуға, инфрақұрылым салуға және ауыл шаруашылығын жақсартуға баса назар аударды. Аумақты кеңейту және соғыстар енді күн тәртібінде болған жоқ. Кремль бірыңғай майдан саясатын қолдады, шетелдік коммунистік партиялар білім беру және ұлттық азаттық қозғалыстарында жетекшілік рөл атқарды. Мақсаты – фашизмге, әсіресе нацистік фашизмге қарсы күрес. Бірыңғай майданның ең жоғары нүктесі – Қытайдағы Қытай Коммунистік партиясы мен ұлтшыл Гоминьдан арасындағы серіктестік болды. Қытайдағы Бірыңғай майдан саясаты 1927 жылы Гоминьдан жетекшісі Чан Кай-Шек жергілікті коммунистерді жаппай қырғынға ұшыратып, кеңесшілерін, әсіресе Михаил Бородинді елден қуғанда күйреп кетті. 1929 жылы қысқа соғыс басталды, онда кеңес әскері Маньчжуриядағы Қытай Шығыс теміржолын бақылауда ұстау үшін сәтті күресті. Сол қанатынан (Троцкий мен Григорий Зиновьев басқарып) және оң қанатынан (Бухарин басқарып) барлық қарсыластарын жеңгеннен кейін Сталин толық билікке ие болды. Ол кеңес ауыл шаруашылығын жаппай ұжымдастыруды және ірі жоспарлы индустрияландыру бағдарламасын бастады.

Қадір-қасиет пен қалыпты қарым-қатынастар

1921 жылдан кейін сыртқы саясаттың басты мақсаттары – ірі державалардың Кеңес мемлекетін қалыпты ел ретінде мойындауы, сауда қатынастарын орнату және дипломатиялық тануға қол жеткізу болды. Әлемдік революцияға шақыру тоқтатылды: Коммунистік партия жетекшілігі халықаралық революцияның орын алмайтынын, ал Кеңес Ресейінің «бұржуазиялық» капиталистік елдермен уақытша келісімге келуі қажет екенін түсінді. Георгий Чичерин 1918 жылдан 1930 жылға дейін Кеңес Ресейінің Сыртқы істер халық комиссары (сыртқы істер министрі) қызметін атқарды. Ол Ұлттар Лигасына қарсы күресті және Германияның Веймар Республикасын Мәскеумен одақтасуға тартуға тырысты, бұл жолда оның Мәскеудегі Германия елшісі Ульрих фон Брокдорф-Ранцаумен (қызмет еткен кезеңі: 1922–1928) жақын достығы көмектесті. Дипломатиялық шиеленіс 1927 жылғы Военная тревогаға (әскери дабылға) әкеп соқты. Лига Ресеймен қарым-қатынасты жақсартуға бірнеше рет әрекеттенді, бірақ барлық тырашаны кеңес тарапынан қабылданбады: кеңестік үкімет Лиганы жауынгер капиталистік державалардың одағы деп есептеді. КСРО 1934 жылға дейін Ұлттар Лигасына қосылуға тырыспады, осы жылы Францияның қолдауымен Лигаға қабылданды. 1939 жылы Кеңес Одағының Финляндияға басып кіргенінен кейін Лигадан шығарылды.

Рапалло келісім-шарты 1922

1922 жылғы Генуя конференциясы Кеңес Одағы мен Германияны алғаш рет Еуропаның ірі державаларымен келіссөздерге әкелді. Франция Германиядан көбірек өтемақы талап еткенімен және Мәскеудің монархиялық дәуірдегі қарыздарын өтеуін талап еткенімен конференция сәтсіз аяқталды. Совет Ресейі мен Германия екеуі де күдік тудырған, оқшауланған елдер еді. Кеңес үкіметі мен Веймар Германиясы үшін шешім Италиядағы Рапалло курортында кездесу өткізу болды, онда олар 1922 жылғы Рапалло шартын жедел келісті. Достық шарт бойынша, олар өткенмен байланысты үзіп, барлық ескі қаржылық және аумақтық міндеттемелерден бас тартып, дипломатиялық және экономикалық қатынастарды жаңартты. Екі тарап та құпия түрде кең ауқымды әскери ынтымақтастық орнатты, бірақ оны жоққа шығарды. Бұл Германияға 1919 жылғы Версаль шартын бұза отырып, Кеңес Одағының аумағында әскерін және әуе күштерін құпия түрде қайта құруға мүмкіндік берді.

Сауда және тану

Коминтерннің басшылығымен 1937 жылға қарай, Ұлыбритания Коммунистік партиясының мүшелерінің 10%-ы Британдық Еңбек партиясының ішінде құпия түрде жұмыс істеп, оның қатысу саясатын өзгертуге және Халық фронтын құруға бағытталған науқан жүргізді. Еңбек партиясының жетекшілері қарсы тұрып, коммунизмнің жақтастарына қарсы күресті. 1945 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауда Еңбек партиясы билікке келген соң, Кеңес Одағына деген қарым-қатынасы нашарлап, АҚШ-ты қолдады.

Зиновьевтің хаты

1924 жылы Ұлыбританиядағы жалпы сайлауға төрт күн қалғанда Лондонның Daily Mail газеті Зиновьевтің хатын жариялады. Бұл құжат, Мәскеудегі Коммунистік Интернационалдың басшысы Григорий Зиновьевтің Ұлыбритания Коммунистік партиясына жолдаған нұсқауы деп саналды, онда оларға бүлік тудыруға бағытталған әрекеттерге қатысуға бұйрық берілген. Хатта дипломатиялық қарым-қатынастарды жаңадан бастау (Еңбек партиясы үкіметі арқылы) британдық жұмысшы табының радикалдылануын жеделдетеді деп болжанды. Бұл Ұлыбритания саясатына елеулі араласу болып есептелді және оның нәтижесінде британдық сайлаушылар үшін аса жағымсыз болды, олардың Еңбек партиясына деген көзқарасын өзгертті. Сол кезде бұл хат нақты сияқты көрінгенмен, қазіргі тарихшылар оның жалған екеніне келіседі. Бұл хат Стенли Болдуин басқаратын Консервативтік партияға көмектесіп, Либералдық партияның дауысының төмендеуін жылдамдатып, Рамзи Макдональдтың Еңбек партиясына қарсы консерваторлардың үлкен жеңісіне әкелді. А.Ж.П. Тейлордың пікірінше, ең маңызды әсер Еңбек партиясының психологиясына тиді, олар жылдар бойы жеңілістерін немқұрайлылыққа байланыстырды, осылайша саяси күштерді дұрыс түсінбеді және Еңбек партиясындағы қажетті реформаларды кейінге шегерді.

Америка Құрама Штаттары

1920 жылдары Вашингтондағы республикалық әкімшіліктер Кеңес үкіметін мойындаудан бас тартты. Дегенмен, Генри Форд бастаған бірқатар американдық компаниялар жақын қарым-қатынас орнатты. Кеңес Одағы американдық технологияны жоғары бағалап, 1928–1932 жылдардағы Сталиннің бірінші бесжылдық жоспарының амбициозды индустриализация мақсаттарына жетуде көмекке мұқтаж болды. Форд қазіргі заманғы зауыттар салып, кеңес инженерлерін даярлады. Президент Франклин Рузвельт 1933 жылы КСРО-ны мойындады, сауданың өркендеп, АҚШ-ты экономикалық дағдарыстан шығаруға көмектеседі деген үмітпен. Бұл үміт ақталмады, бірақ Рузвельт 1945 жылы қайтыс болғанға дейін Мәскеумен жақсы қарым-қатынас сақтап келді.

Социал-демократиялық партияларға шабуыл жасау

1920 жылдардың аяғы мен 1930 жылдардың басында Сталин әлемнің барлық жерінде коммунистік емес социалистік қозғалыстарға қарсы күрес жүргізу саясатын қатал талап етті. Бұл жаңа радикалды кезең Халықаралықта жаңа доктринаның, «үшінші кезең» деп аталатын саясаттың қалыптасуымен бірге жүрді, бұл саясаттың радикалды солға қарай бұрылысы болды. Онда әлеуметтік демократия, қандай нысанда болса да, теорияда социалистік болғанымен, іс жүзінде фашистік болатын әлеуметтік фашизмнің бір түрі екені айтылды. Барлық шетелдік коммунистік партиялар – кеңестік саясаттың ықпалындағы агенттер – өз күштерін жұмысшы табының қозғалысындағы өзге партияларға қарсы күреске жұмсауға тиіс болды, ал нақты фашизмнің қаупіне немқұрайлы қарады. Ортақ жауға қарсы біріккен фронт құру қажет болмады.

Германиядағы социал-демократиямен күрес 19271932

Германияда Сталин Германиядағы капитализмге қарсы революцияға жоғары басымдық берді. Оның Германия Коммунистік партиясы (КПД) жұмысшы табының дауысын орташа әлеуметтік-демократиялық партиямен бөлісті. СДПГ Германиядағы тарихи социал-демократиялық партия болды және революциялық мақсаттарын тастап, жұмысшы табының жағдайын жүйелі түрде жақсартуға бағытталды. Бұл тәсіл КПД-ның мақсаттары мен сенімдеріне қайшы келді, себебі КПД жұмысшы табына жасалған қысқа мерзімді жеңілдіктер революцияны ғана кешіктіретінін есептеді. Рейхстагта КПД тарихи түрде либералдар, католиктер және социал-демократтардан құралған Веймар үкіметін құлатуға тырысты. 1930 жылдардың басында нацистік партия протестант жұмысшылары мен қаржы капиталистерінің қолдауын алып, саяси экстремистер бұл жүйені күйретуге айналдырды. Германияның өнеркәсіптік қалаларында КПД мен нацистер арасында қақтығыстар болды. Алайда, 1928 жылдан бастап Коммунистік Интернационалдың үшінші кезеңдегі кенеттен солға бұрылысынан кейін, КПД Германияның Социал-демократиялық партиясын (СДПГ) өзінің басты қарсыласы деп санады және СДПГ Германиядағы басты фашистік партия деген позицияны қабылдады. Бұл Жозеф Сталин жариялаған және Коминтерн 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында қолдаған әлеуметтік фашизм теориясына негізделген, ол социал-демократияны фашизмнің бір түрі деп есептеді. Осыған байланысты КПД Германиядағы "бірден-бір фашизмге қарсы партия" екенін мәлімдеді және "фашизмге қарсы күрес – Гитлер мен Брюнинг партияларымен күресу сияқты СДПГ-мен күресуді де білдіреді" деді. КПД және кеңестік қолданыста фашизм итальян фашистері немесе неміс нацистері сияқты нақты топ немесе қозғалыс емес, капитализмнің соңғы сатысы ретінде қарастырылды және осы теорияға сүйене отырып, термин кеңінен қолданылды. 1929 жылы Берлиндегі КПД-ның тыйым салынған 1 мамыр митингін полиция таратып жіберді, қақтығыс пен одан кейінгі тәртіпсіздіктерде 33 адам қаза тапты. Биліктегі социал-демократтар РФБ-ны экстремистік деп жариялады. Үшінші кезеңде КПД нацистік партияға екіұшты қарады. Бір жағынан, КПД нацистік партияны фашистік партиялардың бірі деп есептеді. Екінші жағынан, КПД нацистік қозғалыстың Страссер қанатына ұлтшылдық ұрандарды қолдану арқылы әсер етуге тырысты. 1931 жылы КПД нацистермен бірігіп, оларды "жұмысшы халықтың жолдастары" деп атады, Пруссияның СДПГ үкіметін референдум арқылы құлатуға жасаған сәтсіз әрекет болды. Кеңес Одағының, Коминтерннің және оның осы кезеңдегі мүше партияларының, соның ішінде КПД-ның қолданысында "фашист" деген сөз жалпы капиталистік қоғамды және кез келген антисоветтік немесе антисталиндік қызметті немесе пікірді сипаттау үшін қолданылды. 1932 жылы "Антифашисттік әрекеттің" құрылуы үшінші кезең саясатынан алшақтауды көрсетті, себебі фашизм күрделірек қауіп ретінде танылды (оның логотипіндегі екі қызыл ту коммунистердің социалистермен бірлігін білдірді), бұл 1934 және 1935 жылдары коммунистік емес топтармен фашизмге қарсы біріккен майданды қабылдауға әкелді. 1931 жылдың қазанында оңшыл және өте оңшыл партиялардың коалициясы Харцбург майданын құрды, ол Орталық партияның Генрих Брюнинг үкіметіне қарсы болды. Жауап ретінде СДПГ және оған байланысты топтар либералды демократияны және Веймар Республикасының конституциясын қорғау үшін "Темір майданды" құрды. "Антифашисттік әрекет" ішінара СДПГ-ның "Темір майданды" құруына қарсы әрекет ретінде құрылды. Алайда, 1930 жылдардың ортасынан бастап "антифашист" термині кеңестік, Коминтерн және КПД қолданысында кеңінен таралды, себебі демократиялық қарсыластарға шабуыл жасаған коммунистерге енді фашистік қауіпке қарсы коалиция құруға және олармен бірлесіп әрекет етуге кеңес берілді. Джордж Штайнның сөзіне сәйкес, Ресей мен Германия арасындағы құпия әскери ынтымақтастық 1920 жылдардың басында басталған. Екі тарап та Липецк, Казан және Торски базаларындағы операциялық қызметтен пайда тапты. 1933 жылы Гитлер мен оның нацистері билікке келген кезде ынтымақтастық тоқтатылды, себебі Сталин нацистердің қауіпті экспансионистік саясатынан қорқып, олар екеуі де одан әрі ынтымақтастыққа бару қаупіне бармады. Оның орнына Сталин немістерге СДПГ-мен ынтымақтастық жасауға бұйрық берді, бірақ Гитлер оларды тез басып тастады. КПД жойылғаннан кейін бірнеше жетекшілер Мәскеудегі эмиграцияға қашып кетті, олардың кейбіреулері атылып тасталды, ал басқалары 1945 жылы Шығыс Германияның жетекшілеріне айналды. Сонымен қатар, Германияда нацистер СДПГ-ні толығымен жойды, оның жетекшілерін түрмеге қамады немесе оларды эмиграцияға мәжбүр етті.

In Germany, Stalin gave a high priority to an anti capitalist revolution in Germany. His German Communist Party (KPD) split the working class vote with the moderate Social Democratic Party. The SPD was the historic social democratic party in Germany, and tempered its Marxism to drop revolutionary goals and instead focus on systematic improvement of the condition of the working class. This approach ran contrary to the goals and beliefs of the KPD which considered such short term concessions for the working that served only to delay the revolution. In the Reichstag, the KPD sought to overthrow the Weimar government, which was historically controlled by a moderate coalition of liberals, Catholics, and the social democrats. As the Nazi Party grew rapidly throughout the early 1930s, winning support among the Protestant working class and financial capitalists, this system became increasingly undermined by political extremists. There was some fighting between the KPD and the Nazis in Germany's industrial cities. However, after The Communist International's abrupt ultra left turn in its Third Period from 1928, the KPD regarded the Social Democratic Party of Germany (SPD) as its main adversary and adopted the position that the SPD was the main fascist party in Germany. This was based on the theory of social fascism that had been proclaimed by Joseph Stalin and that was supported by the Comintern during the late 1920s and early 1930s, which held that social democracy was a variant of fascism. Consequently, the KPD held that it was "the only anti fascist party" in Germany and stated that "fighting fascism means fighting the SPD just as much as it means fighting Hitler and the parties of Brüning." In KPD and Soviet usage, fascism was primarily viewed as the final stage of capitalism rather than a specific group or movement such as the Italian Fascists or the German Nazis and, based on this theory, the term was applied quite broadly. In 1929, the KPD's banned public May Day rally in Berlin was broken up by police; 33 people were killed in the clash and subsequent rioting. The RFB was then banned as extremist by the governing Social Democrats. During the Third Period, the KPD viewed the Nazi Party ambiguously. On one hand, the KPD considered the Nazi Party to be one of the fascist parties. On the other hand, the KPD sought to appeal to the Strasserite wing of the Nazi movement by using nationalist slogans. In 1931, the KPD had united with the Nazis, whom they referred to as "working people's comrades", in an unsuccessful attempt to bring down the SPD state government of Prussia by means of a referendum. In the usage of the Soviet Union, and of the Comintern and its affiliated parties in this period, including the KPD, the epithet fascist was used to describe capitalist society in general and virtually any anti Soviet or anti Stalinist activity or opinion. The formation of Antifaschistische Aktion in 1932 indicated a shift away from the Third Period policies, as fascism came to be recognised as a more serious threat (the two red flags on its logo symbolized Communists in unity with socialists), leading up to the 1934 and 1935 adoption of a popular front policy of anti fascist unity with non Communist groups. In October 1931, a coalition of right wing and far right parties established the Harzburg Front, which opposed the government of the Centre Party's Heinrich Brüning. In response, the SPD and affiliated group established the Iron Front to defend liberal democracy and the constitution of the Weimar Republic. Antifaschistische Aktion was formed partly as a counter move to the SPD's establishment of the Iron Front, However, from the mid 1930s, the term anti fascist became ubiquitous in Soviet, Comintern, and KPD usage, as Communists who had been attacking democratic rivals were now told to change tack and engage in coalitions with them against the fascist threat. According to George Stein, a secret major military collaboration between Russia and Germany began in the early 1920s. Both sides benefitted from operational activities at the bases of Lipetsk, Kazan, and Torski. When Hitler and his Nazis came to power in 1933, the collaboration ended because Stalin feared the dangerous expansionist policy of the Nazis and neither he nor Hitler would risk further cooperation. Instead Stalin ordered Germans to cooperate with the SPD, but Hitler quickly suppressed both. With the KPD destroyed, a few leaders managed to escape into exile in Moscow, some of whom would executed and others become leaders of East Germany in 1945. Simultaneously in Germany, the Nazis completely destroyed the SPD, imprisoning its leaders or forcing them into exile as well.

Халықтық майдан 1933-1939

Коммунистер мен солшыл партиялар нацистік қозғалыстың өсуімен күшейе түсті. 1933 жылдың қаңтар айында Гитлер билікке келді және Германияда коммунистік және социалистік қозғалыстарды жойып, Версаль келісімінің шектеулерін қабылдамады. 1934 жылы Сталин 1928 жылы социалистерге шабуыл жасау туралы шешімін өзгертіп, өзінің жаңа жоспарын енгізді: «халық фронты». Бұл антифашистік партиялардың коалициясы болды, әдетте жергілікті коммунистер Коминтерннің нұсқаулары бойынша әрекет етті. Жаңа саясат – фашизмге және әсіресе нацистік Германияға қарсы көппартиялық коалицияда сол және орталықтағы барлық партиялармен жұмыс істеу. Жаңа ұран: «Фашизм мен соғысқа қарсы халық фронты». Осы саясат бойынша коммунистік партияларға фашистік диктатураларды оқшаулау үшін отандық әлеуметтік дамуды қамтамасыз ету және КСРО-мен әскери одақ құру мақсатында барлық антифашистік партиялармен кең одақтар құру тапсырылды. Осылайша құрылған «Халық фронттары» бірнеше елде ғана табысты болды, әрқайсысы бірнеше жыл ғана, Франция, Чили мен Испанияда, сондай-ақ Қытайда үкімет құрды. Басқа жерде саяси табысқа қол жеткізе алмады. Халықтық майданның тәсілі Францияда және Германияның 1939 жылдан кейін жаулап алған басқа елдерде қарсылық қозғалыстарында маңызды рөл атқарды. Соғыстан кейін ол француз және итальян саясатында маңызды рөл атқарды. Халықтық майданды дамытумен қатар, 1930-1939 жылдар аралығында сыртқы істер жөніндегі кеңестік комиссар Максим Литвинов батыс үкіметтерімен тығыз одақ құруға ұмтылды және ұжымдық қауіпсіздікке аса мән берді. Жаңа саясат 1934 жылы Кеңес Одағының Ұлттар Лигасына қосылуына және Франция мен Чехословакиямен агрессиясыз келісімдерге әкелді. Лигада кеңестер империалистік агрессияға қарсы іс-қимыл талап етуде белсенді болды, бұл 1931 жылы Жапонияның Маньчжурияға басып кіргенінен кейін оларға айрықша қауіп төндірді, бұл ақыр соңында Халхин-Гол шайқасына әкелді. Испанияның Азамат соғысына араласпау туралы келісімге немқұрайлы қарап, КСРО қару-жарақ пен әскер жіберді және республикалық үкімет үшін күресуге еріктілерді ұйымдастырды. Коммунистік күштер өздерінің ежелгі жауларын – испан анархистерін, олар республикашылдардың қатарында болғанымен, жүйелі түрде өлтірді. Испания үкіметі бүкіл қазынасын қауіпсіз сақтау үшін Мәскеуге жіберді, бірақ ол ешқашан қайтарылмады. 1938 жылғы Мюнхен келісімі Чехословакияны бөлшектеудің алғашқы кезеңі болды, бұл кеңестердің Германиямен ықтимал соғыста тасталып кетуі мүмкін деген қорқынышын тудырды. Ұлыбритания мен Франциямен жүргізілген келіссөздер үнемі созылып, үмітсіз болып көрінген кезде, Литвиновты 1939 жылы мамыр айында Вячеслав Молотов алмастырған кезде, кеңестік сыртқы қатынастарға жаңа цинизм мен қаталдық енген.

Communists and parties on the left were increasingly threatened by the growth of the Nazi movement. Hitler came to power in January 1933 and rapidly consolidated his control over Germany, destroyed the communist and socialist movements in Germany, and rejected the restraints imposed by the Versailles treaty. Stalin in 1934 reversed his decision in 1928 to attack socialists, and introduced his new plan: the "popular front." It was a coalition of anti fascist parties usually organized by the local communists acting under instructions from the Comintern. The new policy was to work with all parties on the left and center in a multiparty coalition against fascism and Nazi Germany in particular. The new slogan was: "The People's Front Against Fascism and War". Under this policy, Communist Parties were instructed to form broad alliances with all anti fascist parties with the aim of both securing social advance at home and a military alliance with the USSR to isolate the fascist dictatorships. The "Popular Fronts" thus formed proved to be successful in only a few countries, and only for a few years each, forming the government in France, Chile and Spain, and also China. It was not a political success elsewhere. The Popular Front approach played a major role in Resistance movements in France and other countries conquered by Germany after 1939. After the war it played a major role in French and Italian politics. Hand in hand with the promotion of Popular Fronts, Maxim Litvinov, the Soviet Commissar for Foreign Affairs between 1930 and 1939, aimed at closer alliances with Western governments, and placed ever greater emphasis on collective security. The new policy led to the Soviet Union joining the League of Nations in 1934 and the subsequent non aggression pacts with France and Czechoslovakia. In the League the Soviets were active in demanding action against imperialist aggression, a particular danger to them after the 1931 Japanese invasion of Manchuria, which eventually resulted in the Soviet Japanese Battle of Khalkhin Gol. Ignoring the agreement it signed to avoid involvement in the Spanish Civil War, the USSR sent arms and troops and organized volunteers to fight for the republican government. Communist forces systematically killed their old enemies the Spanish anarchists, even though they were on the same Republican side. The Spanish government sent its entire treasury to Moscow for safekeeping, but it was never returned. The Munich Agreement of 1938, the first stage in the dismemberment of Czechoslovakia, gave rise to Soviet fears that they were likely to be abandoned in a possible war with Germany. In the face of continually dragging and seemingly hopeless negotiations with Britain and France, a new cynicism and hardness entered Soviet foreign relations when Litvinov was replaced by Vyacheslav Molotov in May 1939.

Франциямен одақ

1935 жылы Мәскеу мен Париж нацистік Германияны басты әскери, дипломатиялық, идеологиялық және экономикалық қауіп ретінде анықтады. Германия оларды соғыста жеке-жеке жеңе алатын болса да, бір мезгілде екі майданда соғыс жүргізуден аулақ болар еді. Сондықтан, шешім – әскери одақтастық құру болатын. Бұл мақсатқа Францияның сыртқы істер министрі Луи Барту ұмтылды, бірақ ол 1934 жылдың қазан айында қаза тапты, ал оның орнын бастан алған Пьер Лаваль Германияға көбірек ыңғайлы болды. Дегенмен, 1935 жылдың наурыз айында Германияның қарулану туралы жариялағаннан кейін француз үкіметі Лавальды келісімге келуге мәжбүр етті. 1935 жылы жасалған бұл келісім 1936 жылы күшіне енді. Париж де, Мәскеу де басқа елдердің қосылуын күтті, сондай-ақ Чехословакияның Франциямен де, Кеңес Одағымен де келісімдерге қол қоятынын үміттенеді. Прага КСРО-ны нацистік Германияның күшейіп келе жатқан күшіне қарсы тепе-теңдік құралы ретінде пайдалануды қалаған. Польша да ыңғайлы серіктес болуы мүмкін еді, бірақ ол қатысудан бас тартты. Әскери шаралар көптеген талаптарға және Ұлыбритания мен фашистік Италияның кез келген әрекетті мақұлдауының қажеттілігіне байланысты іс жүзінде күшсіз болды. Бұл тиімділікті Франция үкіметінің Германиямен соғыс жағдайында екі армияның әрекеттерін үйлестіру жолын белгілейтін әскери конвенцияны қабылдаудан бас тартуы одан әрі төмендетті. Нәтижесінде, екі тараптың беделін арттырудан басқа ешқандай маңызы жоқ, достық және өзара көмек туралы символдық келісім жасалды. Бұл келісім Коминтерндегі кеңестік саясаттағы үлкен өзгерісті білдірді – Версаль келісіміне қарсы ревизионистік ұстанымнан Максим Литвинов қолдаған батысқа бағытталған сыртқы саясатқа көшуді көрсетті. Гитлер Рейн аймағын әскерилендіруді француз парламентінің келісімді ратификациялауымен ақтады, ол оған қауіп төндіргенін сезінді. Алайда, 1936 жылдан кейін француздар қызығушылық танытпады және Еуропадағы барлық тараптар келісімнің мәнсіз екенін түсінді. Англия мен Франция премьер-министрлері Невилл Чемберлен мен Эдуард Даладьенің бағыну саясаты кеңінен қолдау тапты, өйткені олар Чемберленнің «біздің заманымызға бейбітшілік» деп атаған нәрсені уәде етті. Алайда, 1939 жылдың басында бұл нацистік агрессияны одан әрі ынталандыратыны анық болды. 1938 жылдың қыркүйек айының соңында Мюнхенде өткен маңызды конференцияға Кеңес Одағы шақырылмады, онда Ұлыбритания, Франция және Италия Гитлердің Судет аймағын – Батыс Чехословакияның негізінен неміс тілінде сөйлейтін аймағын басып алу талабына бағынып, оған мойын бұрды. Барлық тараптарда сенімсіздік өте жоғары болды. Лондон мен Париждегі басшылар Сталиннің Германия мен Англия және Франция сияқты капиталистік елдер арасындағы ірі соғысты көруге мүміндік танытқанын сезінді, бұл Еуропадағы жұмысшы табының революциясының перспективаларын жақсарту үшін жасалған. Осы арада Сталин батыс державаларының Германия мен Ресейді буржуазиялық капитализмді сақтау үшін соғысқа тартуды жоспарлап отырғанын сезінді. 1939 жылы Гитлер бүкіл Чехословакияны басып алғаннан кейін, бағыну саясатының сәтсіз екені анық болды, Ұлыбритания мен Франция Кеңес Одағын және нақты әскери одақты құруға тырысты. Олардың әрекеттері сәтсіз аяқталды, өйткені Польша өзінің аумағына кеңестік әскерлердің кіруіне рұқсат бермеді.

By 1935, Moscow and Paris identified Nazi Germany as the main military, diplomatic, ideological and economic threat. Germany could probably defeat each one separately in a war, but would avoid a two front war against both of them simultaneously. The solution, therefore, was a military alliance. It was pursued by Louis Barthou, the French foreign minister, but he was assassinated in October 1934 and his successor, Pierre Laval, was more inclined to Germany. However, after the declaration of German rearmament in March 1935 the French government forced the reluctant Laval to conclude a treaty. Written in 1935, it took effect in 1936. Both Paris and Moscow hoped other countries would join in and Czechoslovakia to sign treaties with both France and the Soviet Union. Prague wanted to use the USSR as a counterweight against the growing strength of Nazi Germany. Poland might make a good partner too, but it refused to join in. The military provisions were practically useless because of multiple conditions and the requirement that the United Kingdom and Fascist Italy approve any action. The effectiveness was undermined even further by the French government's insistent refusal to accept a military convention stipulating the way in which the two armies would coordinate actions in the event of war with Germany. The result was a symbolic pact of friendship and mutual assistance of little consequence other than raising the prestige of both parties. The Treaty marked a large scale shift in Soviet policy in the Comintern from a pro revisionist stance against the Treaty of Versailles to a more western oriented foreign policy as championed by Maxim Litvinov. Hitler justified the remilitarization of the Rhineland by the ratification of the treaty in the French parliament, claiming that he felt threatened by the pact. However, after 1936, the French lost interest, and all parties in Europe realized the treaty was effectively a dead letter. The appeasement policies of the prime ministers of Britain and France, Neville Chamberlain and Édouard Daladier were widely held because they seemed to promise what Chamberlain called "peace for our time." However, by early 1939 it was clear that it further encouraged Nazi aggression. The Soviet Union was not invited to the critical Munich conference in late September 1938, where Britain, France, and Italy appeased Hitler by giving in to his demands to take over the Sudetenland, a largely German speaking area of Western Czechoslovakia. Distrust was high in all directions. Leaders in London and Paris felt that Stalin wanted to see a major war between the capitalist nations Germany on the one hand, and Britain and France on the other, in order to advance the prospects of a working class revolution in Europe. Meanwhile, Stalin felt the Western Powers were plotting to embroil Germany and Russia in war in order to preserve bourgeois capitalism. After Hitler took over all of Czechoslovakia in 1939, proving appeasement was a disaster, Britain and France tried to involve the Soviet Union and a real military alliance. Their attempts were futile because Poland refused to allow any Soviet troops on its soil.

Дипломаттар тазаланды

1937-1938 жылдары Сталин партияны толық жеке бақылауға алды, ондаған мың жоғары және орта деңгейдегі партия қызметкерлерін тазарту арқылы және оларды атып тастау арқылы, әсіресе 1917 жылға дейін партияға қосылған ескі большевиктерді жойды. Бүкіл дипломатиялық қызмет қысқартылды; шетелдегі көптеген консулдық кеңселер жабылды, сондай-ақ КСРО-дағы шетелдік дипломаттардың қызметі мен қозғалысына шектеулер қойылды. Сыртқы істер министрлігінің шамамен үштен бір бөлігі атып өлтірілді немесе түрмеге қамалды, оның ішінде 100 ең жоғары лауазымды қызметкердің 62-сі. Токио, Варшава, Вашингтон, Бухарест және Будапешт сияқты маңызды елшіліктер бос қалды.

Германиямен агрессиясыздық пакты (1939-1941)

1938–1939 жылдары Кеңес Одағы Германияның жаулары, оның ішінде Польша, Франция және Ұлыбританиямен мықты әскери одақтар құруға тырысты, бірақ олардың бәрі бас тартты. Кеңес әскерін күшейту үшін Сталин Гитлермен негізгі шартқа, сондай-ақ құпия хаттамаға қол қойып, екі ел Польшаны басып алып, бөлісті. Кеңес Одағы сонымен қатар Балтық елдерін басып алып, қосып алды, ал Қысқы соғыста Финляндияға шабуыл жасады, осыдан кейін КСРО Ұлттар Лигасынан шығарылды. Осы келісімге көп ұзамай, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Германия Польшаға басып кірді. 1940 жылы Сталиннің Буковинаға басып кіруі келісімді бұзды, себебі ол Остің келісімімен белгіленген Кеңес Одағының ықпал ету аймағынан тысқары жер болды. Германия-Кеңес келісімі бойынша Ресейдің астығы мен майы Германияға көп көлемде сатылды, ал Германия әскери технологиясын Кеңес Одағымен бөлісуге міндеттенді. Нәтижесінде жасалған Молотов-Риббентроп келісімі әлемді таң қалдырып, соғыс жақын арада басталатынын көрсетті. Француз тарихшысы Франсуа Фюренің айтуынша: "Риббентроп пен Молотовтың 1939 жылдың 23 тамызында Мәскеуде қол қойған келісімі КСРО мен нацистік Германия арасындағы одақты қалыптастырды. Ол тек қана шабуылға қарсы келісім емес, нағыз одақ ретінде ұсынылды". Басқа тарихшылар бұл шартты "одақ" деп сипаттауға қарсылық білдіреді, өйткені Гитлердің болашақта КСРО-ға басып кіру ниеті болған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Сталин КСРО-ның сыртқы саясатын басқарды, ал Вячеслав Молотов сыртқы істер министрі болды. Олардың саясаты 1939 жылдың тамызына дейін бейтараптық саясаты болды, одан кейін Шығыс Еуропаны бөлісу мақсатында Германиямен достық қарым-қатынас орнатылды. 1940 жылдың мамыр-маусым айларында Германия әскерлері Батыс Еуропаны басып алғанда КСРО Германияға мұнай және қару-жарақпен көмектесті. Сталинге қайталап ескертулер жасалса да, Гитлердің КСРО-ға қарсы толыққанды соғыс жоспарлап отырғанына сенгісі келмеді. 1941 жылдың маусымында Гитлердің шабуылына Сталин ойсырап, уақытша әрекетке келуге шамасы келмеді. Сталин Ұлыбритания және АҚШ-пен келісімге келді, бұл келісім бірнеше саммиттер арқылы бекітілді. АҚШ және Ұлыбритания Lend-Lease бағдарламасы арқылы үлкен көлемде соғыс материалдарын жеткізді. Әскери қимылдарды үйлестіруге тырысты, әсіресе 1944 жылдың жазында. Соғыс аяқталғаннан кейін басты мәселе – Сталиннің Шығыс Еуропада еркін сайлаулар өткізуге рұқсат беретін болды.

Еуропа

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағы адам және экономикалық тұрғыдан қираған, бірақ аумағы едәуір кеңейген еді. Әскери жағынан ол әлемдегі екі ірі державаның біріне айналды, және бұл позицияны Шығыс Еуропадағы гегемониясы, әскери күші, жергілікті коммунистік партиялар арқылы көптеген елдердегі қатысуы, сондай-ақ, әсіресе қару-жарақ, қару-жарақ және ғарыш технологиялары саласындағы ғылыми зерттеулері арқасында төрт онжылдық бойы сақтап келді. КСРО-ның көптеген мемлекеттер мен халықтарға ықпалын немесе бақылауын кеңейту әрекеттері Батыс тарапынан күшті қарсылыққа ұшырады. 1949 жылы Мәскеудің басшылығымен құрылған коммунистік елдердің экономикалық блогы – Өзара экономикалық көмек кеңесі (КОМЕКОН), Кеңес Одағының жоспарлы экономикасы, Шығыс Еуропадағы сателлит мемлекеттері және кейіннен Үшінші әлемдегі кеңес одақтастары арасындағы ынтымақтастық үшін платформа болды. КОМЕКОН-ның әскери баламасы Варшава шарты еді. Кеңес Одағы өзінің қалпына келуіне күш салды. Ол Германияның көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындарын тартып алып, басқа жерге көшірді, сондай-ақ, Шығыс Германиядан, Венгриядан, Румыниядан және Болгариядан соғыс өтемақысын алды, бұл үшін Кеңес Одағы бақылап отырған бірлескен кәсіпорындарды пайдаланды. Ол Кеңес Одағының мүддесін қорғайтын сауда келісімдерін қабылдады. Мәскеу сателлит мемлекеттердегі коммунистік партияларды бақылады, ал олар Кремльдің бұйрықтарын орындады. Тарихшы Марк Крамер мынадай қорытынды жасады:
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы онжылдықта Шығыс Еуропадан Кеңес Одағына шамамен 15-20 миллиард доллар көлемінде қаражат ағып шықты, бұл АҚШ-тың Маршалл жоспары аясында Батыс Еуропаға берген көмегінің жалпы сомасына тең болды. Мәскеу Шығыс Еуропаны өзінің батыс шекарасын қорғау үшін буферлік аймақ деп есептеді және Шығыс Еуропа елдерін бағынышты одақтастарға айналдырып, аймаққа бақылауды қамтамасыз етті. 1956 жылы Кеңес әскерлері Венгриядағы халық көтерілісін басып тастады, ал 1968 жылы Чехословакия үкіметінің «Прага көктемі» реформалық әрекеттерін тоқтату үшін қайтадан араласты. Екі ел де Варшава шартының мүшелері болды: әскери оккупация мен араласудан басқа, Кеңес Одағы маңызды табиғи ресурстарды беру немесе тоқтату арқылы Шығыс Еуропа мемлекеттерін бақылады.

The Soviet Union emerged from World War II devastated in human and economic terms, but much enlarged in area. Militarily it was one of the two major world powers, a position maintained for four decades through its hegemony in Eastern Europe, military strength, involvement in many countries through local Communist parties, and scientific research especially into arms, weaponry and space technology. The USSR's effort to extend its influence or control over many states and peoples resulted in significant resistance from the West. Established in 1949 as an economic bloc of communist countries led by Moscow, the Council for Mutual Economic Assistance (COMECON) served as a framework for cooperation among the planned economies of the Soviet Union, its satellite states in Eastern Europe and, later, Soviet allies in the Third World. The military counterpart to the Comecon was the Warsaw Pact. The Soviet Union concentrated on its own recovery. It seized and transferred most of Germany's industrial plants and it exacted war reparations from East Germany, Hungary, Romania, and Bulgaria, using Soviet dominated joint enterprises. It used trading arrangements deliberately designed to favor the Soviet Union. Moscow controlled the Communist parties that ruled the satellite states, and they followed orders from the Kremlin. Historian Mark Kramer concludes:
The net outflow of resources from eastern Europe to the Soviet Union was approximately $15 billion to $20 billion in the first decade after World War II, an amount roughly equal to the total aid provided by the United States to western Europe under the Marshall Plan. Moscow considered Eastern Europe to be a buffer zone for the forward defense of its western borders and ensured its control of the region by transforming the East European countries into subservient allies. In 1956, Soviet troops crushed a popular uprising in Hungary and acted again in 1968 to end the Czechoslovak government's Prague Spring attempts at reform. Both countries were members of the Warsaw Pact: In addition to military occupation and intervention, the Soviet Union controlled Eastern European states through its ability to supply or withhold vital natural resources.

Шымкенттік шұғыл

Салқын соғыстағы барлық тараптар тыңшылықпен айналысты. Совет КГБ-сы ("Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті") – шетелдік тыңшылық және ішкі бақылауға жауапты бюро, тиімділігімен танымал болды. КГБ-ның ең танымал операциясы атомдық тыңшыларына қатысты, олар АҚШ-тың Манхэттен жобасынан маңызды ақпарат жеткізіп, КСРО-ны 1949 жылы, американдық жарылыстан кейін төрт жыл өткен соң және күтілгеннен ертерек алғашқы ядролық қаруын сынауға мүмкіндік берді. Кеңес Одағының барлық айманында кең ауқымды хабар берушілер желісі ресми совет саясаты мен мораліне қарсы шығушыларды бақылау үшін пайдаланылды. Тарихшы Реймонд Л. Гартофф екі тараптың да алған құпия ақпараттарының саны мен сапасы шамалас болған деген қорытындыға келді. Советтер HUMINT (адамдар арқылы алынатын ақпарат) және "кейде жоғары саяси шеңберлерге ену мүмкіндігі" жағынан басымдыққа ие болды. Бұл маңызды болды ма? Гартоффтың пікірінше, шешуші әсері туралы:
Біз енді екі тараптың да саяси шешім қабылдау деңгейінде сәтті "тыңшылардың" болмағанына сенімдіміз. Сол сияқты, екі тараптың да тыңшылық арқылы ертерек анықталып, екінші тараптың жолын кескен маңызды саяси немесе әскери шешімдерге дәлел жоқ. Сондай-ақ, екінші тараптың агентінің әсер еткен (немесе тудырған) маңызды саяси немесе әскери шешімдерге де дәлел жоқ. Ұлттық саясатқа барлаудың әсері тұрғысынан ең маңыздысы – ұсақ-түйектер немесе құпия жоспарларды ұстау емес. Керісінше, әрбір ірі мемлекет барлау қызметтерін қарсыластарының нақты бейнесін жасау және жоғары басшылыққа олардың келесі қадамдарын болжау үшін пайдаланды. КСРО мен Шығыс Германия Ұлыбритания мен Батыс Германияға тыңшыларын орналастыруда ерекше табысқа жетті. Мәскеу 1933-1945 жылдардағы АҚШ-тағы жетістіктерін қайталай алмады. НАТО-ның да маңызды жетістіктері болды, олардың ішінде Олег Гордиевский ең ықпалдысы болды. Ол КГБ-ның жоғары шенді офицері, Ұлыбританияның MI6-сы үшін жұмыс істеген қос тыңшы, ол жоғары сапалы ақпаратты қамтамасыз етті, ол 1980 жылдары Маргарет Тэтчер мен Рональд Рейганның ой-өрісіне маңызды әсер етті. Ол КГБ-да жұмыс істеген совет тыңшысы Олдрич Эймспен анықталды, бірақ 1985 жылы Мәскеуден сәтті шығарылды. Биограф Бен МакИнтайр оның Батыс үшін ең құнды адам болғанын, әсіресе Кремльдің ішкі шеңберлеріне терең психологиялық түсініктер бергені үшін айтады. Ол Вашингтон мен Лондонды Кремльдің қаталдығы мен соғысқұмарлығы әлемді жаулап алуға деген құштарлық емес, қорқыныш пен әскери әлсіздіктің салдары екеніне көндірді. Тэтчер мен Рейган өздерінің антисоветтік риторикасын жұмсарта алатынын түсінді, бұл Михаил Горбачев билікке келген кезде сәтті орындалды, осылайша суық соғыс аяқталды.

All sides in the Cold War engaged in espionage. The Soviet KGB ("Committee for State Security"), the bureau responsible for foreign espionage and internal surveillance, was famous for its effectiveness. The most famous Soviet operation involved its atomic spies that delivered crucial information from the United States' Manhattan Project, leading the USSR to detonate its first nuclear weapon in 1949, four years after the American detonation and much sooner than expected. A massive network of informants throughout the Soviet Union was used to monitor dissent from official Soviet politics and morals. Historian Raymond L. Garthoff concludes there probably was parity in the quantity and quality of secret information obtained by each side. The Soviets probably had an advantage in terms of HUMINT (espionage) and "sometimes in its reach into high policy circles." Did it matter? In terms of decisive impact Garthoff concludes:
We also can now have high confidence in the judgment that there were no successful “moles” at the political decision making level on either side. Similarly, there is no evidence, on either side, of any major political or military decision that was prematurely discovered through espionage and thwarted by the other side. There also is no evidence of any major political or military decision that was crucially influenced (much less generated) by an agent of the other side. In terms of the impact of intelligence on national policy it was not so much the minute details, or capture of top secret plans that mattered most. Instead, every major country used its intelligence services to develop complex images of their adversaries, and to predict to the top leadership what they would do next. The USSR and East Germany proved especially successful in placing spies in Britain and West Germany. Moscow was largely unable to repeat its successes from 1933 to 1945 in the United States. NATO, on the other hand, also had a few successes of importance, of whom Oleg Gordievsky was perhaps the most influential. He was a senior KGB officer who was a double agent on behalf of Britain's MI6, providing a stream of high grade intelligence that had an important influence on the thinking of Margaret Thatcher and Ronald Reagan in the 1980s. He was spotted by Aldrich Ames, a Soviet agent who worked for the CIA, but he was successfully exfiltrated from Moscow in 1985. Biographer Ben McIntyre argues he was the West's most valuable human asset, especially for his deep psychological insights into the inner circles of the Kremlin. He convinced Washington and London that the fierceness and bellicosity of the Kremlin was a product of fear, and military weakness, rather than an urge for world conquest. Thatcher and Reagan concluded they could moderate their own anti Soviet rhetoric, as successfully happened when Mikhail Gorbachev took power, thus ending the Cold War.

Израильмен қарым-қатынастар

Израиль мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастағы алғашқы шиеленіс 1953 жылдың 9 ақпанында (Иосиф Сталиннің қайтысынан төрт апта бұрын) орын алды, ол кезде КСРО Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп жіберді. КСРО Тель-Авивтегі кеңестік өкілдікке жасалған бомбалық шабуылды қарым-қатынасты тоқтату үшін сылтау ретінде пайдаланды және үкіметті жауапты деп мәлімдеді. Израиль үкіметі бұл жаңалықты ошару мен алаңдаушылықпен қабылдады. Израильдің бір супердержавамен дипломатиялық қарым-қатынасын үзуге ұшырауы – бұл алғашқы оқиға болды. Басым көпшілік пікір бойынша, Израильдің КСРО-ның «дәрігерлер заговорлары» туралы айыптаулары және советтік еврейлердің жағдайын жақсартуға деген ұмтылысы шешуші факторлар болды. Егер Израиль «дәрігерлер заговорлары» туралы жалған айыптауларға қарсы күшті наразылық білдірмегенде, Кеңес Одағы қарым-қатынасты үзбес еді. Қарым-қатынас үзілгеннен кейін Израиль «дәрігерлер заговорлары» туралы әрі қарай сөйлеуді жалғастырды және халықаралық назарды сәтті өзіне аударды. Египет және Сирия біріккен федерация құрғанын жариялады: Біріккен Араб Республикасы. Бұл Израильді ашуландырды. Ұлыбритания АҚШ-пен келісімде болып, 1956 жылдың шілдесінде Египеттің Асуан тоғанының құрылысына қаржы жұмсауды тоқтатты, бірақ бұл әрекетке де ашуланды және Американың көмекті тоқтатуы Кеңес Одағының Египетке енуіне мүмкіндік берді деп сенді. КСРО соғысты тоқтату және Израиль әскерін шекарадан шығару үшін Біріккен Ұлттар Ұйымына дереу жүгінді. КСРО Израильмен қарым-қатынасты үзуге қауіптенді. КСРО Таяу Шығыста соғыс болғанын қаламады. 10 маусымда Кеңес Одағы Израиль Сирияға қарай жылжуын тоқтатпаса, әскери араласамын деп қорқытты.

Мысыр

1955 жылы Мысыр Чехословакиямен қару-жарақ келісімін жасасты. Бірақ, Мысырдың Чехословакиямен жасаған қару-жарақ келісімінен кейін Эйзенхауэр әкімшілігінің басқа өкілдері Даллесті американдық көмек Насерді Кеңес Одағынан алшақтатса, Таяу Шығыста Кеңес билігінің күшеюіне тосқауыл қоя алатынына көндірді. 1970 жылдың 28 қыркүйегінде Насер жүрек талмасынан қайтыс болды, оның орнына вице-президенті Анвар Садат келді. Садат Кеңес Одағымен жақсы қарым-қатынас сақтауға тырысқанмен, араб аймағы мен Шығыс блогынан тыс елдерден де экономикалық жәрдем алуға дайын болды. 1971 жылы Садат алты күндік соғыстағы шығындардан ел экономикасын қалпына келтіруді үміттене отырып, Біріккен Араб Республикасының (БАЖ) атауын ресми түрде Мысыр деп өзгертіп, Кеңес Одағымен Достық және ынтымақтастық туралы шартқа қол қойды. Алайда, 1972 жылы Садат Кеңес әскери қызметкерлерін елден шығарып жіберген кезде Мысыр мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас бағыты күрт өзгерді. 1970-ші жылдардың соңында Садат Батыс елдерімен тығыз байланыс орнатты, 1976 жылдың наурыз айында Мысыр мен Кеңес Одағы арасындағы Достық және ынтымақтастық туралы шартты жойды, 1979 жылдың наурыз айында Кэмп-Дэвид келісімдерінен кейін Израильмен бейбітшілік орнатты (келісімде Израиль Синай түбегінен шығып, оны демилитаризацияланған аймаққа айналдыруға, ал Мысыр Газа суы мен Батыс жағалаудағы Палестина мемлекетіне талап етуден бас тартуға, оның орнына АҚШ-тан жылдық экономикалық және әскери көмек алуға келісті) және Мысырды Кеңес Одағынан алшақтады. Кеңес Одағы енді Таяу Шығыстағы үш маңызды одақтасы – Сирия, Ирак және Палестина Азат ету ұйымымен (ПАҰ) қарым-қатынас орнатуға күш салды. Жаңа ұйыммен байланыс орнатуға қарамастан, Кеңес үкіметі ПАҰ-ның араб аймағындағы ықпалын әлсірететінінен қорқып, оның басшылығына күмәнмен қарады. Бірақ, алты күндік соғыстан кейін Кеңес Одағының араб аймағындағы ықпалы күшейді, ал ПАҰ да соған ілеседі. Екі айдан кейін Фәтх ПАҰ-ға қосылды, Арафат ұйымның төрағасы болып тағайындалды. Дегенмен, Кеңестер ПАҰ-ның араб-израильдік бейбітшілік процесіне әсер етуіне жол бермеді және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне өз ұсыныстарын енгізуге тырысты. Алайда, 1978 жылдың қыркүйегінде Египет пен Израиль Кэмп-Дэвид келісімдері барысында бірін-бірімен татуласуға келіскеннен кейін араб-израильдік бейбітшілікке қатысты Кеңес Одағының ықпалы едәуір әлсіреді. Содан кейін Кеңес Одағының Бас хатшысы Леонид Брежнев "нағыз келісімге жетудің жалғыз жолы бар" екенін мәлімдеді, "ол – 1967 жылы Израиль басып алған барлық араб жерлерін толық азат ету, Палестина араб халқының заңды құқықтарын толық және нақты құрметтеу, оның ішінде өздерінің тәуелсіз мемлекетін құру құқығы". Арафаттың 1978 жылғы 29 қазаннан 1 қарашаға дейінгі Мәскеуге сапарының соңында Кеңес үкіметі ПАҰ-ны "Палестина халқының жалғыз заңды өкілі" деп мойындады.

In 1955, Egypt made an arms deal with Czechoslovakia. Following Egypt's arms deal with Czechoslovakia, however, others in the Eisenhower administration convinced Dulles that the American aid might pull Nasser back from his relationship with the Soviet Union and prevent the growth of Soviet power in the Middle East. On September 28, 1970, Nasser died of a heart attack and his vice president Anwar Sadat succeeded him. Though Sadat sought to maintain good relations with the Soviet Union, he was also willing to consider economic assistance from nations outside the Arab region and the Eastern Bloc as well. In 1971, Sadat, hoping to help the nation's economy recover from its losses in the Six Day War, officially changed the UAR's name back to Egypt and signed a Treaty of Friendship and Cooperation with the Soviet Union. In 1972, however, the direction of Soviet Egypt relations changed dramatically when Sadat ordered Soviet military personnel to leave the country. Throughout the remainder of the 1970s, Sadat developed strong relations with the Western powers, repealed Egypt's Treaty of Friendship and Cooperation with the Soviet Union in March 1976, made peace with Israel in March 1979 following the Camp David Accords—where it was agreed that Israel would depart from the Sinai Peninsula in exchange for making the area a demilitarized zone and that Egypt would not seek claims to a Palestinian state in the Gaza Strip and West Bank in exchange for annual economic and military aid from the United States—and distanced Egypt from the Soviet Union. The Soviet Union now focused on building relations with its three other principal allies in the Middle East: Syria, Iraq and the Palestine Liberation Organization (PLO). Despite establishing ties with the new organization, the Soviet government also feared the PLO would weaken their influence in the Arab region and reacted with skepticism towards the group's leadership. Following the Six Day War, however, Soviet influence would further increase in the Arab region and PLO would follow suit. Two months later, Fatah would join the PLO and Arafat was appointed as the organization's Chairman. Nevertheless, the Soviets still refused to let the PLO influence their standing in the Arab–Israeli peace process and sought to push their own proposed resolutions before the UN Security Council. In September 1978, however, Soviet influence over the Arab Israeli peace progress weakened significantly after Egypt and Israel agreed to make peace with one another during the Camp David Accords. Afterwards, the Soviet General Secretary, Leonid Brezhnev, declared that "there is only one road" to a real settlement, “the road of full liberation of all Arab lands occupied by Israel in 1967, of full and unambiguous respect for the lawful rights of the Arab people of Palestine, including the right to create their own independent state.” At the end of Arafat's visit to Moscow, 29 October to 1 November 1978, the Soviet authorities finally recognized the PLO as the "sole legitimate representative of the Palestinian people."

Сирия

1966 жылы Араб социалистік Баас партиясы – Сирия филиалы төңкерілген жолмен билікке келді және КСРО-мен ынтымақтастық орнатуға ниеттенді. Кеңес Одағы Таяу Шығыста коммунистік үкіметтің қолдауын алу үшін Сириядағы жаңа режимнің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бар күшін салуға дайын болды. Бұл режим билікке келгеннен кейін КСРО-ның Таяу Шығыстағы әрекеті күшейді. КСРО жаңа сириялық үкіметті ынталандырып, Израильді ескертті. КСРО Таяу Шығыста үстемдік орнатуды қалағандықтан, араб-израиль қақтығысын шиеленістірді. Дегенмен, Кеңес Одағы соғысқа бармауды қалағандықтан, Израильдің Сирияға қатысты саясатын жұмсартуға тырысты. КСРО араб әлемінің жалғыз қорғаушысы болуға ниеттенді және араб мемлекеттерінің тәуелділігін арттыру үшін бар күшін жұмсады. Сол жылы Асад кеңестік әскери қызметкерлерге Тартуста теңіз базасын ұстауға рұқсат берді. 1972 жылдың ақпанында Сирия қорғаныс қабілетін күшейту мақсатында КСРО-мен бейбітшілік және қауіпсіздік шартына қол қойды. Шартқа қосымша құпия хаттамада КСРО-ның Сирияға қатысты әскери міндеттемелері толық сипатталған, сондай-ақ Израильдің Сирияға басып кіруі жағдайында кеңестік әскерлерді Сирияға жіберуге КСРО-ға өкілеттік берілген. Кеңес Одағы 1944 жылдың 9 қыркүйегінде Ирак Корольдігімен дипломатиялық қатынас орнатты. Король Фейсал II режимі коммунизмге қарсы болды және Ұлыбританияға және 1942 жылғы ағыл-совет келісіміне байланысты ғана Мәскеумен байланыс жасады. 1955 жылдың қаңтарында Кеңес үкіметі Ирактың Бағдад келісіміне қосылу шешімін сынады, нәтижесінде Ирак кеңестік үкіметпен дипломатиялық қатынасын үзіп жіберді. 1958 жылдың 14 шілдесінде Фейсал II әскери төңкеріспен құлатылғаннан кейін, генерал Абд әл-Карим Касим басқарған жаңадан жарияланған Ирак Республикасы КСРО-мен қарым-қатынасты қайта жаңғыртты, ал Кеңес Одағы Иракқа қару-жарақ сатуды бастады. 1967 жылы Ирак КСРО-мен елге мұнай жеткізуге және Шығыс блогының қару-жарағына кең қол жеткізуге келісім жасады. 1972 жылы, енді Мәскеудің ең жақын араб одақтасы болған Ирак, КСРО-мен Достық және ынтымақтастық шартына қол қойды.

In 1966, the Arab Socialist Ba'ath Party – Syria Region gained power in a coup d'état and intended to cooperate with the USSR. The Soviet Union was willing to take every effort to guarantee stability of the new regime in Syria in order to have support from a Communist regime in the Middle East. Once this regime gained power, the USSR's activity in the Middle East intensified. The USSR encouraged the new Syrian regime and admonished Israel. The USSR wished to gain more dominance in the Middle East, so it aggravated the Arab–Israeli conflict. However, the Soviet Union did not want a war, so it acted to pacify Israel's policy towards Syria. The USSR desired to be the sole defender of the Arab world, and so did everything in its power to increase the Arab states' dependence. The same year, Assad agreed to allow Soviet military personnel to keep a naval base in Tartus. In February 1972, Syria signed a peace and security pact with the Soviet Union as a means to strengthen its defense capability. A secret protocol to the treaty reputedly detailed Soviet military obligations to Syria and gave the USSR to power to mandate the dispatch of Soviet troops to Syria in case of an Israeli invasion. The Soviet Union established diplomatic relations with the Kingdom of Iraq on 9 September 1944. The regime of King Faisal II was anti communist and only established links with Moscow due its dependence on the United Kingdom and the Anglo–Soviet Treaty of 1942. In January 1955, the Soviet government criticised the Iraqi decision to join the Baghdad Pact, which led to Iraq cutting diplomatic relations with the Soviets. After Faisal II was overthrown in a military coup on 14 July 1958, the newly proclaimed Republic of Iraq led by General Abd al Karim Qasim re established relations with the Soviet Union, and the Soviet Union began selling arms to Iraq. In 1967, Iraq signed an agreement with the USSR to supply the nation with oil in exchange for large scale access to Eastern Bloc arms. In 1972, Iraq, by now Moscow's closest Arab ally, signed a Treaty of Friendship and Cooperation with the Soviet Union.

Йемен

Кеңес Одағы 1918 жылы Осман империясынан тәуелсіздік алған Солтүстік Йеменді мойындаған алғашқы елдердің бірі болды. 1962 жылдың 27 желтоқсанында екі ел арасында экономикалық жобаларды зерттеу және топырақ пен жер асты суларын пайдалану мәселелері бойынша екі келісім жасалды. 1963 жылы Кеңес үкіметі Сана қаласына Йемен Араб Республикасына (ЯАР) алғашқы елшіні тағайындады. Йемен Араб Республикасы мен Оңтүстік Йемен бірігуге келісті. 1979 жылдың қазанында, 1978-1979 жылдары Оңтүстік Йеменмен болған қысқа даудан кейін АҚШ-тан көмек алғанына қарамастан, Йемен Араб Республикасы кеңестік байланыстарды үзуге бармады. Сол кездегі Кеңес жетекшісі Алексей Косыгин 1975 жылы Ливияға сапар шекті, ал Каддафи 1976, 1981 және 1985 жылдары Мәскеуге келді. 1970-1980 жылдары кеңес-ливиялық және Эфиопиямен сауда көлемі жылына шамамен 100 миллион долларды құрады. "Коммерсант" газетінің мәліметінше, "Ливия КСРО-дан сатып алынған әскери техниканың құны үшін толық төлем жасаған Совет Одағының сирек серіктестерінің бірі болды", бірақ Ливия сол жылдары Мәскеуге қарызға түсті. 1979 жылдың 16 шілдесінде 1968 жылғы төңкерістен кейін Иракты басқарған Ахмет Хасан әл-Бакр биліктен бас тартып, өзінің туысы Саддам Хусейнді, шииттерге қарсы суннитті, ізбасары етіп тағайындады. Ал Сирия үкіметі Ирактың астанасы Багдадтағы елшілігін жапты. 1980 жылы Иран-Ирак соғысы кезінде Сирия Иранды қолдаған кезде Ирак пен Сирия арасындағы қарым-қатынас ресми түрде ажырады. Хусейн Ираннан басымдық алуды үміттене отырып, Батыс елдерімен байланысын кеңейтті және Ирактың Израильге қатысты бұрынғы ұстанымын қайта жаңартты. Хомейни Америкаға қарсы болды және осы сезімін "Ұлы Шайтан" деп атап, АҚШ елшілігінің қызметкерлерін тұтқынға алып көрсетті. Сонымен қатар, ол Кеңес Одағына да қарсы болды, коммунистік идеологияны исламға қауіп деп есептеді. Иранды одақтас етуге жасалған кеңестік әрекеттер, Хомейни совет-афған соғысы кезінде Ауғанстан моджахедтерін ашық қолдағаннан кейін және Тегерандағы КСРО елшілігіне шабуыл жасайтын наразылықтарды басудан бас тартқаннан кейін одан әрі нашарлады. 1982 жылы Хомейни режимі Иран-Ирак соғысында жеңіске жетіп, Ирак аумағына басып кіргеннен кейін Иранның КСРО-мен одақтасуы мүмкін емес екені анық болды. Нәтижесінде, көптеген кеңесшілер 1985 жылы елдеріне қайтарылды, ал 1986 жылға қарай 2000 мен 5000 аралығында қалды.

The Soviet Union was among the first group of nations to recognize North Yemen following its independence from the Ottoman Empire in 1918. On December 27, 1962, two treaties were concluded between the two countries, for setting up a study for economic projects and using soil and ground waters. In 1963, the Soviet government appointed the first ambassador to the Yemen Arab Republic (YAR) in Sana'a. the Yemen Arab Republic and South Yemen agreed to eventually unify. In October 1979, Despite the aid it now received from the United States following a brief spat with South Yemen between 1978 and 1979, the Yemen Arab Republic would not break with the Soviets The number two Soviet leader at that time, Alexei Kosygin, went to Libya in 1975, and Gaddafi visited Moscow in 1976, 1981 and 1985. Soviet Libyan trade volume during the 1970s and 1980s was approximately $100 million per year and Ethiopia. According to Kommersant, "Libya was one of the Soviet Union's few partners that paid in full for the military equipment it purchased from the USSR," Libya, however, did run up a debt to Moscow during those years. On July 16, 1979, Ahmed Hassan al Bakr, who had ruled Iraq following a coup in 1968, stepped down from power and appointed his cousin Saddam Hussein, a strongly anti Shiite Sunni, to be his successor and the Syrian government officially closed its embassy in Baghdad soon afterwards. In 1980, relations between Iraq and Syria officially broke apart when Syria declared its support for Iran during the Iran–Iraq War and Hussein, hoping to gain the advantage over Iran, expanded relations with the Western nations and recanted Iraq's previous position towards Israel. While Khomeini was strongly anti American and had demonstrated this sentiment by calling United States "the Great Satan" and taking US embassy workers hostage, he also strongly opposed the Soviet Union, labeling the communist belief a threat to Islam; and efforts by the Soviets to make Iran an ally further soured when Khomeini openly declared support the Afghan mujahideen during the Soviet–Afghan War and refused to crack down on pro Afghan protesters who consistently attacked the USSR embassy in Tehran. In 1982, when it became clear that Iran would not align with the USSR after the Khomeini regime gained the upper hand in the Iran–Iraq War and invaded Iraqi territory, As a result, many of the advisers were withdrawn in 1985 and between 2,000 and 5,000 remained by 1986.

Куба

1959 жылғы Куба революциясынан кейін Кеңес Одағымен дипломатиялық қарым-қатынас орналысымен Куба кеңестік нарықтарға және әскери көмекке көбірек тәуелді болды, сондай-ақ Суық соғыс кезеңінде Кеңес Одағының серігі болды. 1972 жылы Куба КОМКОН-ға қосылды – бұл коммунистік жоспарлы экономикалар арасындағы ынтымақтастықты дамытуға бағытталған, ең ірі экономикасы Кеңес Одағы болған мемлекеттердің экономикалық ұйымы. Мәскеу 1991 жылы Кеңес Одағы тарағанға дейін Гаванамен үнемі байланыста болып, түрлі деңгейде жақын қарым-қатынастарды сақтап келді. Содан кейін Куба ауыр экономикалық қиыншылықтар кезеңіне, Арнайы кезеңге енді.

Гренада

Гренада мен Кеңес Одағы арасындағы дипломатиялық қатынастар 1983 жылдың қараша айында Гренаданың генерал-губернаторы тарапынан үзілді. 2002 жылы Гренада жаңа құрылған Ресей Федерациясымен дипломатиялық қатынастарды қайта жаңартты.

Америка Құрама Штаттары

Суық соғыстың ең ауыр және тоқыраған кезеңдерінде де, АҚШ пен КСРО арасында дипломатиялық қарым-қатынастар сақталды және тіпті іздестірілді. Бейбітшілік орнату немесе келіссөздер жүргізу мақсатында болсын, осы келісімдер Суық соғыста өте маңызды рөл атқарды.

Ғарыш жарысы

1957 және 1958 жылдар аралығында АҚШ президенті Дуайт Д. Эйзенхауэр кеңес басшылығына жолданған хаттар арқылы ынтымақтастыққа негізделген кеңестік ғарыш жобаларын ұсынды. Бұл кеңес басшыларының ішінде Коммунистік партияның бірінші хатшысы Никита Хрущев және Министрлер Кеңесінің төрағасы Николай Булганин болды. Эйзенхауэр осы хаттарда ғарыш кеңістігін бейбіт мақсатта пайдалану жөніндегі келісімшартты ұсынды. Бірақ Хрущев 1957 жылғы 4 қазанда сәтті ұшырылған «Спутник-1» арқылы елдің ғарыш технологиялары бойынша АҚШ-тан озып кеткенін сезіне отырып, бұл ұсыныстан бас тартты. АҚШ пен КСРО арасындағы ғарыш бәсекесі жалғасып жатқандықтан, Хрущев америкалық Джон Глен 1962 жылғы 20 ақпанда Жерді алғашқы рет айналып шыққаннан кейін, АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедиге екі елдің өзара жау ретінде қаралғанына қарамастан, болашақта ғарыш саласындағы ынтымақтастық мүмкіндіктерін баяндайтын хат жолдады. Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы осы әңгімелер үш сала бойынша ынтымақтастыққа алып келді: ауа райы мәліметтері мен болашақ метеорологиялық ұшырулар, Жердің геомагниттік өрісін картографиялау және байланыс релесі.

Үндістан

Кеңес Одағы мен Үндістан арасындағы қарым-қатынас суық соғыстың маңызды бөлігі болды. Бұл саяси және ғылыми ынтымақтастық 40 жылға жуық созылды. Осы шамамен төрт онжылдық ішінде кеңес-үнді қарым-қатынастары үш жұп көшбасшы арқылы сақталды: Жавахарлал Неру мен Никита Хрущев, Индира Ганди мен Леонид Брежнев, Ражив Ганди мен Михаил Горбачев. Бұл үнді-кеңес қарым-қатынасы Үндістанның Двайт Д. Эйзенхауэр әкімшілігінің үшінші әлем елдері суық соғыс кезінде бейтарап бола алмайды деген талабына және американдықтардың осы елдерге қатысты мәселелер бойынша үкіметтерімен кеңесуге көрсеткен тартыншақтығына байланысты туындады. Үндістанның кеңесшілдік позициясы Индира Ганди үкіметінің БҰҰ Бас Ассамблеясында Ауғанстанға кеңес әскерлерінің кіргеніне қолдау білдіргенде, бұрынғы сын пікірлеріне қарамастан, коммунистік емес әлемнен өзгешеленгенімен айқындалды. Бұрынғы елші Индер Кумар Гуджрал Пәкістанның Ауғанстан муджахидтерін жұмылдыруға терең қатысқаны Үндістанның қауіпсіздігі мен тұрақтылығына қатысты алаңдаушылық тудырғанын, сонымен қатар Үндістанның кеңестік Одақпен "достығын" білдірді. Үндістан Вьетнамның Камбоджаға басып кіргеннен кейін Камбоджа Халық Республикасын кеңестік блокттан тыс толыққанды мойындаған жалғыз ел болды.

Ғарыш саласындағы ынтымақтастық

Кеңес Одағы мен Үндістан арасындағы ғылыми ынтымақтастық 1968 жылғы қаңтарда алғашқы отырысын өткізген Үнді-Кеңес ғалымдарының бірлескен комитетінің ресми құрылуымен басталды. Кеңес Одағы Үндістанның ғарыш бағдарламасына зор үлес қосты. Ең бастысы, Кеңес Одағының техникалық көмегі Үндістанның Арьябхата, Бхаскара I және Бхаскара II спутниктерін жобалау және ұшыруда шешуші роль атқарды. Сол кезде Үндістанның кедейлік пен азық-түлік қауіпсіздігіне байланысты жағдайын ескерсек, сыртқы байқаушылар Үндістанның осындай беделді елдер тобына жататынына күмәндана бастады, немесе оған Кеңес Одағы ғана мүмкіндік бергендігіне ойланып қалды. А'рьябхатаға жұмыс 1972 жылғы мамырда Үндістанның Ғарыш зерттеулер ұйымы мен КСРО Ғылым академиясы арасындағы келісімге қол қойылғаннан кейін басталды. 1975 жылғы 19 сәуірде, Үндістанның алғашқы ядролық сынағы 1974 жылғы 18 мамырда сәтті өткеннен кейін бір жыл өтпей, Кеңес Одағы Космос-3М зымыран тасығышын пайдалана отырып, Астрахан облысындағы Капустин Ярдан Үндістанның алғашқы Арьябхата спутнигін ұшыруға көмектесті. Спутниктің құрылысын ISRO жүзеге асырды, бірақ Кеңес Одағы 6 айлық күн және атмосфералық зерттеулерге қажетті күн батареялары, аккумуляторлар, жылу бояулары және магнитофондар сияқты техникалық көмек пен компоненттерді ұсынды. 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында православиелік марксизмді түсіндіру жөніндегі Қытай-Кеңес пікірсайыстары Кеңес Одағының ұлттық десталинизациялау және Батыс әлемімен бейбіт қатар өмір сүру саясаты туралы нақты дауларға ұласты. Осы саяси ахуалда ҚХР-дың халықаралық қатынастарында Батысқа қарсы ресми оппозициялық көзқарасы және Мао Цзэдун айтқандай, Ресей коммунистерінің марксистік ревизионизмі деп саналған Шығыс және Батыс блоктары арасындағы бейбіт өмір сүру саясатын Кеңес Одағының бастапқыда жария түрде қабылдамауы байқалды. Осы тұрғыда КСРО мен ҚХР өздерінің ықпал аймағындағы елдердің коммунистік партиялары арқылы идеологиялық лидерлік үшін бәсекелесті. Қытай-Кеңес жіктелгені екіполярлы суық соғыстың геосаясатын үшполярлы суық соғысқа айналдырып, Қытай-Америка қарым-қатынасын жақсартуға және 1972 жылы Никсонның Қытайға сапарына мүмкіндік берді. Ол "монолиттік коммунизм" дәуірін аяқтады. Тарихи тұрғыдан алғанда, идеологиялық Қытай-Кеңес жіктелгені Маоның үшполярлы геосаясатты (ҚХР, АҚШ, КСРО) құруына негіз болған марксистік-лениндік реализмді жеңілдетті. Тарихшы Лоренц М. Лютхи былай деді: Қытай-Кеңес жіктелгені – Берлин қабырғасының салынуы, Куба зымыран дағдарысы, Екінші Вьетнам соғысы және Қытай-Америка қарым-қатынасын жақсарту сияқты суық соғыстың маңызды оқиғаларының бірі. Бұл жіктелу жалпы алғанда, суық соғыстың екінші жартысының аясын анықтауға көмектесті және әсіресе Екінші Вьетнам соғысының барысына әсер етті. Нашақ болысқандағы ажырасып кету сияқты, ол екі тарапқа да жаман естеліктерді қалдырып, екі тараптың да кінәсіздік туралы мифтерін тудырды.

Scientific cooperation between the Soviet Union and India began with the formal establishment of an Indo Soviet Joint Committee of Scientists, which held its first meeting in January 1968. The Soviet Union was a major contributor to India's space effort. Most notably, Soviet technical assistance in design and launching was paramount to the success of Indian satellites Aryabhata, Bhaskara I and Bhaskara II. When considering India's reputation for poverty and food insecurity at the time, outsiders began to wonder if India belonged to such a prestigious group of nations, or if it was only given the opportunity by the Soviet Union. Work on A'ryabhata began following an agreement between the Indian Space Research Organization and the USSR Academy of Sciences in May 1972. On April 19, 1975, less than one year after India's first successful nuclear bomb test on May 18, 1974, the Soviet Union helped launch India's first satellite Aryabhata from Kapustin Yar, a Russian rocket launch and development site in Astrakhan Oblast using a Kosmos 3M launch vehicle. It was built by the ISRO, but the Soviets provided technical assistance and components such as solar cells, batteries, thermal paints, and tape recorders to aid in its proposed 6 month solar and atmospheric studies. In the late 1950s and early 1960s, Sino Soviet debates about the interpretation of Orthodox Marxism became specific disputes about the Soviet Union's policies of national de Stalinization and international peaceful coexistence with the Western world. Against that political background, the international relations of the PRC featured official belligerence towards the West, and an initial, public rejection of the Soviet Union's policy of peaceful coexistence between the Eastern and Western blocs, which Mao Zedong said was Marxist revisionism by the Russian Communists. In that vein, the USSR and the PRC competed for ideological leadership through the communist parties native to the countries in their spheres of influence. The Sino Soviet split transformed the geopolitics of the bi polar cold war into a tri polar cold war, and facilitated Sino American rapprochement and the 1972 Nixon visit to China. It ended the era of "monolithic communism. Historically, the ideological Sino Soviet split facilitated the Marxist–Leninist Realpolitik by which Mao established the tri polar geopolitics (PRC USA USSR) of the late period Cold War. Historian Lorenz M. Lüthi said:
The Sino–Soviet split was one of the key events of the Cold War, equal in importance to the construction of the Berlin Wall, the Cuban Missile Crisis, the Second Vietnam War, and Sino American Rapprochement. The split helped to determine the framework of the second half of the Cold War in general, and influenced the course of the Second Vietnam War, in particular. Like a nasty divorce, it left bad memories and produced myths of innocence on both sides.

Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерімен қарым-қатынастар

Совет Одағының Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ықпал үшін күреске қатысы бірте-бірте күшейді. Көбінесе Кеңес Одағы Вьетнам соғысы кезінде Солтүстік Вьетнамды дипломатиялық тұрғыдан қолдағандығымен байланыстырылса да, ол Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа елдерінде де маңызды рөл атқарды. Президент Сухарто билікке келгенге дейін, 1958-1965 жылдар аралығында Кеңес Одағы қару-жарақпен ең көп қамтамасыз еткен елі – Индонезия болды.

1970-ші жылдардан бастап

1970 жылдары Кеңес Одағы АҚШ-пен шамамен ядролық теңдікке жетті, ал сол онжылдықтың соңында SS 18 зымыранын орналастыру арқылы одан да басып өтті. Ол кез келген маңызды халықаралық мәселені шешуде өзінің қатысуын қажет деп есептеді. Осы аралықта, "суық соғыс" детанцияға ұласты және халықаралық қатынастардың күрделі схемасы қалыптасты, онда әлем енді екі қарама-қарсы лагерьге нақты бөлінбеді. Аз күшті елдер өз тәуелсіздігін жариялауға көбірек мүмкіндік алды, ал екі үлкен держава ядролық қарудың одан әрі таралуы мен көбеюін тежеудегі ортақ мүдделерін ішінара мойындады (SALT I, SALT II, Зымыранға қарсы қорғаныс шарты). Басқа жағынан, Кеңес Одағы коммунистік емес әлемнің бірқатар мемлекеттерімен, әсіресе Үшінші әлем және Бейтарап елдер қозғалысының мүшелерімен достық және ынтымақтастық туралы шарттар жасасты. Бірқатар идеологиялық кедергілерге қарамастан, Мәскеу Үшінші әлемнің стратегиялық тұғырларға ие болу арқылы мемлекеттік мүдделерін ілгерілетуге ұмтылды. Бұдан бөлек, КСРО Үшінші әлемдегі революциялық қозғалыстарға әскери көмек көрсетуді жалғастырды. Осы себептердің бәріне байланысты, Кеңес Одағының сыртқы саясаты коммунистік емес әлем үшін өте маңызды болды және халықаралық қатынастардың сипатын анықтауға көмектесті. Совет сыртқы саясатын жасау мен іске асыруға көптеген бюрократиялық мекемелер қатысқанмен, басты саяси бағыттарды Коммунистік партияның Сяяси бюросы (Политбюросы) анықтады. Кеңес Одағының сыртқы саясатының басты мақсаты ұлттық қауіпсіздікті сақтау және нығайту, сондай-ақ Шығыс Еуропа үстемдігін сақтау болды. АҚШ және Батыс Еуропамен қарым-қатынас кеңес сыртқы саясатын қалыптастырушылар үшін де маңызды мәселе болды және, АҚШ сияқты, үшінші әлемнің жекелеген мемлекеттерімен қарым-қатынас, кем дегенде, әр мемлекеттің шекараға жақындығы мен стратегиялық маңыздылығының бағасына байланысты болды.

In the 1970s, the Soviet Union achieved rough nuclear parity with the United States, and surpassed it by the end of that decade with the deployment of the SS 18 missile. It perceived its own involvement as essential to the solution of any major international problem. Meanwhile, the Cold War gave way to Détente and a more complicated pattern of international relations in which the world was no longer clearly split into two clearly opposed blocs. Less powerful countries had more room to assert their independence, and the two superpowers were partially able to recognize their common interest in trying to check the further spread and proliferation of nuclear weapons (see SALT I, SALT II, Anti Ballistic Missile Treaty). Elsewhere the Soviet Union had concluded friendship and cooperation treaties with a number of states in the non communist world, especially among Third World and Non Aligned Movement states. Notwithstanding some ideological obstacles, Moscow advanced state interests by gaining military footholds in strategically important areas throughout the Third World. Furthermore, the USSR continued to provide military aid for revolutionary movements in the Third World. For all these reasons, Soviet foreign policy was of major importance to the non communist world and helped determine the tenor of international relations. Although myriad bureaucracies were involved in the formation and execution of Soviet foreign policy, the major policy guidelines were determined by the Politburo of the Communist Party. The foremost objectives of Soviet foreign policy had been the maintenance and enhancement of national security and the maintenance of hegemony over Eastern Europe. Relations with the United States and Western Europe were also of major concern to Soviet foreign policy makers and, much as with the United States, relations with individual Third World states were at least partly determined by the proximity of each state to the border and to estimates of strategic significance.

Горбачев және одан кейінгі кезең

1985 жылы Михаил Горбачев Константин Черненконың орнын Коммунистік партияның Бас хатшысы лауазымына ауыстырғаннан кейін, бұл Кеңес Одағының сыртқы саясатындағы күрт өзгерістің белгісі болды. Горбачев «жаңа саяси ойлау» доктринасын ұсынды, ол, ішінара, «салқын соғыс» қалыпқа келтірудің орнына Батысқа қатысты келісімді саясатты жүргізуге бағытталды. КСРО Ауғанстандағы сәтсіз 10 жылдық соғыстан кейін елден шығып, АҚШ-пен стратегиялық қаруды азайту туралы шарттарға қол қойды. Ол Шығыс Еуропаның барлық елдерінің тәуелсіздік жариялауы мен Кеңес Одағының ықпалды басшылығын қууларына қарсы тұрмады. Германияның мәртебесі және шекаралары мәселелері 1990 жылы шешілді, сол кезде Кеңес Одағы, АҚШ, Ұлыбритания және Франция екі Германия үкіметімен Германияны қайта біріктіру туралы шартқа қол қойды. Ұзақ келіссөздерден кейін Батыс Германия Шығыс Германияны сіңіріп алды, Мәскеуге ірі ақшалай төлемдер жасалды. 1991 жылғы 26 желтоқсанда Кеңес Одағы толық ыдырағаннан кейін Ресей халықаралық аренада және шарттар мен келісімдер тұрғысынан Кеңес Одағының заңды мұрагері атанды. Борис Ельциннің басшылығымен Ресейдің сыртқы саясаты посткеңестік Ресейдегі капиталистік реформаларға Батыс тарапынан қолдау көрсетуге тырысты.

Тарихнама

Джонстон, Роберт Х., ред. Кеңес Одағының сыртқы саясаты 1918–1945: Зерттеулер мен зерттеу материалдарына нұсқаулық (2-ші басылым. Scholarly Resources, 1991) 236 б. онлайн
Ресник, Эван Н. "Бірге тұру немесе бөлек тұру? Соғыс кезіндегі одақтардың ынтымақтастығының басты теорияларын бағалау." Қауіпсіздік зерттеулері 22.4 (2013): 672–706. Екінші дүниежүзілік соғыс туралы
Сакуа, Ричард. "Кеңес Одағының құлауы: Қарсылықтар мен неомодернизация." Еуразиялық зерттеулер журналы 4 (2013) 65–77 онлайн
Тимберлейк, Чарльз Э. "Ресей-Америка қарым-қатынастары, 1917–1937." Тынық мұхитының солтүстік-батыс тоқсаны 61.4 (1970): 217–221. Улам, Адам Б. "Сұық соғысты түсіну: Тарихшының жеке ойлары." (2-ші басылым, 2002). Үзінді