Кіріспе

Француз, ресей және бельгиялық бастаулы 19 ғасырдың аяғындағы өнер қозғалысы

Символизм – француз және бельгиялық поэзияда және басқа да өнер түрлерінде пайда болған 19 ғасырдың аяғындағы өнер қозғалысы. Ол тіл мен метафоралық бейнелер арқылы абсолютті шындықтарды символды түрде бейнелеуге тырысты, негізінен натурализм мен реализмге қарсы реакция ретінде. Әдебиетте бұл стиль 1857 жылы Шарль Бодлердің «Жаман гүлдер» атты туындысын жариялаумен басталады. Бодлердің жоғары бағалаған және француз тіліне аударған Эдгар Аллан Поның шығармалары маңызды ықпал етті және көптеген тұрақты троптар мен бейнелердің бастауы болды. Эстетиканы 1860 және 1870 жылдары Стефан Малларме мен Пол Верлен дамытты. 1880 жылдары эстетика манифесттер сериясы арқылы қалыптастырылып, жазушылардың бір буынын қамтыды. «Символист» терминін алғаш рет сыншы Жан Мореас қолданды, ол осы терминді әдебиет пен өнердегі байланысты декаденттерден символисттерді ажырату үшін ойлап тапты.

Этимология

Символизм термині "символ" сөзінен туындайды, ол латын тіліндегі symbolum – сенім символы және symbolus – тану белгісі деген сөздерден, ал олар классикалық грек тіліндегі σύμβολον symbolon – екіге бөлінген заттан шыққан, оның екі жартысын біріктіре алған адамдар бір-бірін танитын. Ежелгі Грецияда символ – бұл жазу жазылған, содан соң екі бөлікке бөлінген керамикалық сынық, ол одақтас екі қаланың елшілеріне одақ туралы куәлік ретінде тапсырылған.

Алдын ала және шығу тегі

Символизм негізінен натурализм мен реализмге қарсы реакция болды, бұл идеалды жоғары қойып, шындықты оның қатал ерекшеліктерімен бейнелеуге тырысқан, қарапайымды мен күнделіктіні идеалдан басым еткен стильдер еді. Символизм – руханилық, қиял мен армандарды қолдайтын реакция болды. Кейбір жазушылар, мысалы, Йорис-Карл Гюйсманс, бастапқыда натуралист болған, кейін символистке айналды; Гюйсманс үшін бұл өзгеріс дін мен руханилыққа деген қызығушылығының артуын білдірді. Декаденттердің ерекше тақырыптарының кейбірі, жыныстық қатынас және тыйым салынған нәрселерге натуралистердің қызығушылығын көрсетсе де, олардың жағдайында бұл Байрондық романтизммен және фин-де-сиекл дәуіріне тән әлемге көңілі тоюмен үйлескен. Символистік ақындар парнассиандықпен – оған тікелей алдын баққан француз әдеби стилімен – күрделі қарым-қатынасқа ие болды. Герметизмге ден қойып, еркін өлеңге жол бергенмен, парнассиандық нақтылық пен объективтіліктен бас тартқанда да, ол парнассиандықтардың сөз ойына құштарлығын және өлеңнің музыкалық сапасына деген қамқорлығын сақтап қалды. Символистер Теофиль Готьедің «өнер үшін өнер» деген ұранына әлі де табынушылықпен қарады және парнассиандықтардың ирониялық қанағатсыздығын сақтап, оны өзгертіп дамытты. Көптеген символистік ақындар, соның ішінде Стефан Малларме мен Поль Верлен, парнассиандыққа атын берген поэзия антологиясы – «Le Parnasse contemporain» журналында алғашқы туындыларын жариялады. Алайда Артур Рембо белгілі парнассиандарды ашық қынжырлап, олардың негізгі авторларының кейбірінің, мысалы Франсуа Коппедің, скатологиялық пародияларын «L'Album zutique» журналында жариялады (бұл пародиялар қате түрде Коппеге жатқызылды). Парижде символизмнің ең жарқын жақтаушыларының бірі – өнер және әдеби сыншы (сондай-ақ оккультист) Жозефин Пеладан болды, ол «Salon de la Rose + Croix» салонын құрды. Салон 1890 жылдары авангардтық өнер, жазу және музыканың алты көрсетілімін өткізді, бұл суретшілерге өз жұмыстарында спиритизмді, мистицизмді және идеализмді қабылдауға мүмкіндік берді. Көптеген символистер осы салонмен байланысты болды.

Символистер манифесті

Жан Море 1886 жылы 18 қыркүйекте "Le Figaro" газетінде Символистік манифест ("Le Symbolisme") жариялады (поэзияда 1886 жыл қараңыз). Символистік манифест қозғалыстың үш жетекші ақыны ретінде Шарль Бодлер, Стефан Малларме және Пол Верленді атайды. Мореас символизмнің "айқын мағыналарға, сөздерге құмарлыққа, жалған сезімталдыққа және фактілерді тура баяндауға" қарсы екенін және оның мақсаты "Идеалды сезімтал формаға орау" екенін мәлімдеді, оның "мақсаты өзінде емес, тек Идеалды білдіру болды". Осылайша, бұл өнерде табиғаттың бейнелері, адамның іс-әрекеттері, барлық нақты құбылыстар өздігінен көрінбейді; олар бастапқы идеялармен эзотерикалық байланыстарын көрсететін сезімтал көріністер ғана. (Демек, бұл өнер қозғалысында табиғатты бейнелеу, адамның іс-әрекеті және барлық шынайы өмірлік оқиғалар өздігінен тұрмайды; олар эзотерикалық байланыстары арқылы архетиптік мағыналарға сілтейтін сезімдердің бүркемеленген бейнелері.) Қысқасы, Маларме өзінің досы Анри Казалиске жазған хатында "нәрсенің өзін емес, оның тудыратын әсерін бейнелеу" деп жазған. 1891 жылы Маларме символизмді былай анықтады: "Объектіге ат қою – өлеңнің қуанышының үштен төрт бөлігін жою, ол біртіндеп болжаудан туындайтын ләззат; ұсыну – ол арман. Осы құпияны толыққанды пайдалану символды құрайды: бір нәрсені бірте-бірте ашу арқылы жанның күйін шығару немесе керісінше, бір нәрсені таңдап, одан жанның күйін бірқатар шешу операциялары арқылы анықтау. Поэзияда әрқашан жұмбақ болуы керек." Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі достықты сипаттай келгенде, француз символистері Пол Верлен мен Стефан Малларме және жас, бастаушы неміс символистік ақын Стефан Джордж арасындағы Белль-Эпок дәуіріндегі антигермандық сезімдер мен реваншизмге қарсы тұрған Майкл мен Эрика Метцгер былай жазды: "Символистер үшін «өнер үшін өнер» іздеуі өте маңызды, тіпті қасиетті деуге болады, өйткені сұлулық, өзінің мәнінде, өзінен жоғары мағынаны білдіреді. Олардың ең жоғары ұмтылысында француз символистері Платонның Жақсылық, Шындық және Сұлулық идеалдарынан алыс емес, және осы идеалистік аспект Джорджты эстетизмнен, богемиялықтан және осы топпен жиі байланыстырылатын сырттай нигилизмнен гөрі әлдеқайда қызықтырды."

Пол Верлен және " Қаһарлы ақындар "

Символизмнің мәнін анықтауға жасалған бірнеше әрекеттердің ішінде, Пауль Верленнің 1884 жылы Тристан Корбиер, Артур Рембо, Стефан Малларме, Марселин Деборде Вальмор, Жерар де Нервал және "Паувр Лелиан" ("Кедей Лелиан", Пауль Верленнің атының анаграммасы) туралы эсселер жинағын жариялағаны ең әсерлісі болды, Верлен оларды "көктегі қарғыс ақындар" деп атады. Верленнің пікірінше, осы уақытқа дейін назардан тыс қалған бұл ақындардың әрқайсысы өздерінің ерекше және әртүрлі жолдарымен гениалдылықты қарғыс санады; ол оларды замандастарынан оқшаулап, нәтижесінде бұл ақындар герметизмнен және ерекше жазу стилінен қашып өтуге тырыспады. Олар сонымен қатар қоғаммен келіспеушілікте, трагикалық өмір сүріп, көбінесе өзін-өзі жоюға бейімділік танытқан. Бұл қасиеттер кедергі емес, олардың әдеби дарыларының салдары болды. Верленнің "көктегі қарғыс ақын" тұжырымы Бодлерден алынған, ол өзінің "Жамандық гүлдері" жинағын "Бенедикс" поэмасымен ашқан, онда айналасындағы адамдардың жек көруіне қарамастан, ішкі тыныштығын сақтайтын ақын бейнеленген. Гениалдылық және ақынның рөлі туралы осы тұжырымдамасында Верлен пессимизм философиясының өкілі Артур Шопенгауэрдің эстетикасына тікелей сілтеме жасады, ол өнердің мақсаты – ерік күресінен уақытша пана табу екенін айтқан.

Символистер мен декадент

Символистік стиль жиі Декадент қозғалысымен шатастырылып келеді, бұл атау 1880-ші жылдардағы француз әдеби сыншыларынан шыққан, жазушылардың өзін-өзіңқылыққа берілгендігі және тыйым салынған тақырыптарға құмарлық танытқандығын білдіреді. Аз ғана жазушылар бұл терминді қабылдаса да, көпшілігі одан қашып жүрді. Жан Мореас манифесті негізінен осы пікір таласына жауап ретінде жазылған. 1880-ші жылдардың соңына қарай "символизм" және "декаданс" терминдері шамалы айырмасы бар синонимдер ретінде түсінілді. Стильдердің эстетикасы кейбір жағынан ұқсас болғанымен, екеуі де ерекшеленеді. Символистер – армандар мен идеалдарды бағалаған суретшілер, ал Декаденттер – құнды, әшекейленген немесе жасырын стильдерді және ауру тақырыптарды дамытты. Рим империясының құлдырауы әдеби бейнелердің көп кездесетін көзі болды және осы кезеңнің көптеген ақындарының шығармаларында, олар өз стилі үшін қандай атауды таңдағандарына қарамастан, көрінеді, мысалы, Верленнің "Langueur" өлеңінде:

Je suis l'Empire à la fin de la Décadence,
Qui regarde passer les grands Barbares blancs
En composant des acrostiches indolents
D'un style d'or où la langueur du soleil danse.

(Мен декаданстың соңғы сатысындағы империямын,
Ақ түсті ұлы варварлардың қасынан өтіп бара жатқанын көріп,
Күннің жалқау биіне алтын стильде акростихтер құрап тұрмын.)

Мерзімді әдебиет

Бірқатар маңызды әдеби басылымдар символистер құрған немесе осы стильмен байланысты болды. Алғашқысы 1886 жылдың сәуір айында жарық көрген «La Vogue» журналы еді. Сол жылдың қазан айында Жан Мореас, Густав Кан және Пол Адам «Le Symboliste» мерзімді басылымын бастады. Ең маңызды символистік журналдардың бірі – Альфред Вальлетт бас редакторлық еткен «Mercure de France» журналы, ол «La Pléiade» журналының орнын басты; 1890 жылы құрылған бұл басылым 1965 жылға дейін жарық көрді. Пьер Луис Хорхе Луис Борхестің «Кихот авторы Пьер Менард» әңгімесінде айтылған символистік ықпалы бар «La conque» журналын іске қосты. Басқа символистік әдеби журналдарға «La Revue blanche», «La Revue wagnérienne», «La Plume» және «La Wallonie» кірді. Реми де Гурмон мен Феликс Фенеон символизммен байланысты әдеби сыншылар еді. Символистік және декаденттік әдеби стильдер 1885 жылы Анри Боклер мен Габриэль Викаирдің «Адоре Флупеттенің құлдырауы» атты поэзия кітабында пародияланды.

Бейнелеу өнері

Әдебиеттегі символизм өнердегі символизмнен өзгеше, бірақ екеуі де көп жағынан ұқсас болды. Суретте символизмді романтикалық дәстүрдегі мистикалық тенденциялардың қайта жаңғыруы деп қарастыруға болады, ол өзін-өзі саналы түрде мұңды және жеке құлдырау қозғалысына жақын болды. Символистік суретшілер мен бейнелеушілердің бірнеше әртүрлі топтары болды, олардың ішінде Поль Гоген, Густав Моро, Густав Климт, Микалаус Константинас Чюрлионис, Яцек Мальчевский, Одилон Редон, Пьер Пювис де Шаванн, Анри Фантен-Латур, Гастон Буссиер, Эдвард Мунк, Фернан Кнопф, Фелисиен Ропс және Ян Туроп кірді. Суреттегі символизм поэзиядағы символизмге қарағанда географиялық тұрғыдан кеңірек тарады, Михаил Врубель, Николай Рерих, Виктор Борисов-Мусатов, Мартирос Сарьян, Михаил Нестеров, Леон Бакст, Ресейде Елена Горохова, Мексикада Фрида Кало, Элиху Веддер, Ремедиос Варо, Моррис Грейвс және Дэвид Четлахе Паладин сияқты суретшілерге әсер етті. Огюст Роден кейде символистік мүсінші деп есептеледі. Символистік суретшілер мифологиялық және арманды бейнелерді пайдаланды. Символизмде қолданылатын символдар негізгі иконографияның таныс белгілері емес, өте жеке, құпия, түсініксіз және екіұшты сілтемелер. Көркемдік стильге қарағанда философиялық сипаты басым болғандықтан, символизм заманауи модерн стилі мен «Ле Наби» тобына әсер етті. Шопенгауэрдің жақын оқырманы болды. Символистік эстетика Клод Дебюссидің шығармаларына әсер етті. Оның либреттоларын, мәтіндерін және тақырыптарын таңдауы негізінен символистік каноннан жасалған. «Шарль Бодлердің бес поэмасы», Верленнің өлеңдеріне арналған әртүрлі ән-суреттер, Морис Метерлинк либреттосы бар «Пеллеас және Мелисанда» операсы және Поның «Белфорындағы шайтан» мен «Ашер үйінің құлауы» әңгімелерін бейнелейтін аяқталмаған эскиздері Дебюссидің символистік тақырыптар мен талғамдарына терең ​​әсер еткенін көрсетеді. Оның ең танымал шығармасы – «Фаунның орта түстен кейінгі прелюдиясы» Малармедің «Фаунның орта түстен кейінгі кеші» поэмасынан шабыттанды. Символистік эстетика Александр Скрябиннің шығармаларына да әсер етті. Арнольд Шёнбергтің «Пьерро Лунаре» шығармасы Альберт Жироның символистік өлеңдерінің неміс тіліне аудармаларынан алынған, бұл неміс экспрессионизмі мен символизмі арасындағы байланысты көрсетеді. Рихард Штраустың 1905 жылғы «Саломе» операсы Оскар Уайльдтың пьесасы негізінде жазылған, онда символистік суретшілер жиі бейнелейтін тақырып қолданылған.

Көркем проза

Символизмнің статикалық және иератикалық стилі поэзияға қарағанда, көркем прозаға нашар бейімделген. Жоррис Карл Гюйсманстың 1884 жылғы «À rebours» романы (ағылшынша: «Against Nature» немесе «Against the Grain») символистік эстетикамен байланысты көптеген тақырыптарды зерттейді. Бұл роман, онда өте аз оқиға орын алады, эксцентрикалық, усақ-түйекке көңіл бөлмейтін антигерой Де Эссентінің психологиясын сипаттайды. Оскар Уайльд «Саломе» романын жазғанда осы романның ықпалына түсті, ал Гюйсманның кітабы «Дориан Грейдің суреті» романында кездеседі: бас кейіпкер кітапты оқығаннан кейін жеңіліске ұшырайды. Пол Адам – символистік романдардың ең өнімді және көрнекті авторы. Жан Мореаспен бірлесіп жазылған «Les Demoiselles Goubert» (1886) натурализм мен символизм арасындағы маңызды кезеңдік туынды болып табылады. Символистердің көпшілігі осы форманы қолданған жоқ. Бір ерекшелік – Густав Кан, ол 1896 жылы «Le Roi fou» атты туындысын жариялады. 1892 жылы Жорж Роденбах фламандтық Брюгге қаласында өтетін «Bruges la morte» атты қысқа роман жазды, Роденбах оны қайғы мен тыныш толғанысқа толы, өліп бара жатқан ортағасырлық қала ретінде сипаттады: әдеттегідей символистік қарама-қайшылықта, өлі қала жаңадан оянатын жыныстық құштарлықпен үйлеседі. Жюль Барби д'Оревильдің циникалық, адамды жек көретін, әйелдерді жек көретін туындылары кейде символистік деп есептеледі. Габриэль д'Аннунцио өзінің алғашқы романдарын символистік стильде жазды.

Театр

Түстер мен қиялдардың ішкі өміріне ерекше назар аудару символистік театрды қазіргі заманғы бағыттармен үйлестіруді қиын етіп жасады. Огюст Вильяр де Л’Иль-Адамның «Аксель» (түз. 1890) пьесасы – нағыз символистік туынды. Онда екі розенкрейцер аристократы бір-біріне ғашық болып, сонымен бірге бір-бірін өлтіруге тырысады, бірақ өмірде олардың қиялына тең келер ештеңе болмайды, сондықтан өзара өлімге келіседі. Эдмунд Уилсон осы пьесадан символизмнің әдеби мұрасын зерттейтін әсерлі еңбегіне «Аксель қамалы» деген ат қойды. Морис Метерлинк, символистік драматург болғандықтан, «Соқырлар» (1890), «Тартыс» (1890), «Ішкі әлем» (1891), «Пеллеас және Мелисанда» (1892) және «Көк құс» (1908) пьесаларын жазды. Эухенио де Кастро Иберия түбегінде символизмді таныстырғандардың бірі саналады. Ол «Белкисс» атты «драматикалық поэманы» жазды, ол Сәба патшайымы Белкисс пен Сүлеймен арасындағы аяусыз махаббат туралы айтады, ал авангардтық және зорлық-зомбылық стиліндегі осы туынды б.з.д. X ғасырдағы Палестинаның психологиялық кернеуін дәл бейнелейді. Ол «Король Галаор» және «Поликрат сақинасы» атты пьесалардың авторы, сондай-ақ ең өнімді символистік теоретиктердің бірі. Лугнэ По (1869–1940) – XIX ғасырдың соңындағы актер, режиссер және театр продюсері. Лугнэ По «атмосфералық декорациялар мен стильдік актерлік арқылы поэзия мен армандардың біртұтас, реалистік емес театрын жасауға тырысты». Символистік театр туралы білгеннен кейін ол басқа ешқандай формамен айналысуды қаламады. Театр Либр мен Театр д’Арт-та актерлік карьерасын бастағаннан кейін, Лугнэ По символистік қозғалысқа қосылып, 1892 жылдан 1929 жылға дейін директорлық қызмет атқарған Театр де Л’Овр театрын құрды. Оның ең үлкен жетістіктерінің қатарында жеке символистік театрын ашу, Альфред Жарридің «Убу-Рой» (1896) пьесасының тұңғыш қойылымын жасау және француз театр оқырмандарына Ибсен мен Стриндберг сияқты драматургтерді таныстыру болды. Константин Станиславский мен Всеволод Мейерхольд өздерінің театрлық тәжірибелерінде символистік сахналық тәсілдермен эксперимент жүргізді. Символистік авторлардың пьесалары Театр де Л’Овр мен Театр д’Арт репертуарының маңызды бөлігін құрады.