Кіріспе

Адамның ересек болуға дейінгі өсу процесі

Адам денесінің дамуы – ересек болуға дейінгі өсу процесі. Бұл процесс ұрықтандырудан басталады, онда әйелдің жұмыртқасы ер адамның сперматозоидымен ұрықтанады. Соның нәтижесінде пайда болған зигота митоз және жасушалық дифференциация арқылы дамиды, ал пайда болған эмбрион жатырға бекінеді, онда эмбрион ұрық кезеңінен өтіп, туғанға дейін дамуын жалғастырады. Туғаннан кейін де өсу мен даму жалғасады, оның ішінде физикалық және психологиялық даму, генетикалық, гормоналдық, қоршаған орта және басқа да факторлардың ықпалында болады. Бұл өмір бойы – балалық шақтан, жасөспірімдік кезеңнен ересек жасқа дейін жалғасады.

Туғанға дейін

Туу алдындағы даму немесе пренатальдық даму – жүктілік кезінде зиготадан бастап, кейін эмбрионға, одан соң ұрыққа айналып даму процесі. Пренатальдық даму ұрықтандырумен және зиготаның қалыптасуымен басталады, бұл эмбриональдық дамудың бірінші кезеңі, ол туғанға дейін ұрықтың дамуымен жалғасады.

Ұрықтандыру

Ұрықтандыру сперматозоидтың жұмыртқа қабығына сәтті енген кезде жүзеге асады. Сперматозоидтың хромосомалары жұмыртқаға өтіп, бірегей геномды құрайды. Жұмыртқа зиготаға айналады және эмбриондық дамудың бастапқы кезеңі басталады. Бастапқы кезең – ұрықтанған сәттен бастап, ерте эмбрионның дамуы мен жатырға енуге дейінгі уақытты қамтиды. Бастапқы кезең жүктіліктің шамамен 10 күнінде аяқталады. Зиготада бір адамның барлық биологиялық қасиеттерімен толыққандай генетикалық материал болады және ол эмбрионға дамиды. Эмбриондық даму төрт кезеңнен тұрады: морула, бластула, гаструла және нейрула. Жатырға енуге дейін эмбрион ақуыз қабығында, яғни zona pellucida-да қалады және тез митоздық жасуша бөлінісінен өтеді, бұл бөлініс жарылыс деп аталады. Ұрықтанғаннан кейін бір апта өткен соң эмбрион мөлшері жағынан өспейді, бірақ zona pellucida-дан шығып, ананың жатыр қабырғасына жабысады. Бұл жатыр жасушаларының көбеюіне және эмбрионды қоршауына себеп болады, нәтижесінде ол жатыр тіндеріне еніп кетеді. Осы арада эмбрион көбейіп, эмбрионалды және қосымша эмбрионалды тіндерге айналады, соңғысы ұрық қабықшаларын және плацентаны құрайды. Адамда эмбрионды жүктіліктің кейінгі кезеңдерінде ұрық деп атайды. Эмбрионнан ұрыққа өту ұрықтанғаннан кейін 8 апта өткенде деп есептеледі. Ұрыққа қарағанда, ұрықтың сыртқы белгілері анық көрінеді және ішкі органдары біртіндеп дамиды. Дәл осындай процесс басқа түрлерде де жүзеге асады.

Эмбриондардың дамуы

Адамның эмбрионалды дамуы – адам эмбрионының дамуы мен қалыптасуын білдіреді. Ол дамудың алғашқы кезеңдерінде жүзеге асылатын жасуша бөлінуі және жасушалық дифференциация процестерімен сипатталады. Биологиялық тұрғыдан алғанда, адам дамуы – бір жасушалы зиготадан ересек адамға дейінгі өсуді қамтиды. Ұрықтандыру сперматозоидтың жұмыртқа жасушасымен (овум) сәтті бірігуі және оның ішіне енуі кезінде болады. Дегенмен, биологиялық тұрғыдан алғанда, туылмас бұрынғы даму – үздіріліссіз процесс, онда эмбрионды ұрықтан ажырататын көптеген анықтамалық белгілер бар. Ұрықтың барлық маңызды дене мүшелері қалыптасқан, бірақ олар әлі толық дамымаған және функционалды емес, ал кейбіреулері әлі өздерінің соңғы орналасқан жеріне орналаспаған.

Ананың ықпалы

Жатыр және ұрық ананың кіші жамбасында дамиды. Ананың ұрықты немесе эмбрионды көтеріп жүру процесі жүктілік деп аталады. Плацента дамитын ұрықты жатыр қабырғасына байланыстырады, бұл ананың қан ағымы арқылы қоректік заттардың сіңуіне, терморегуляцияға, қалдықтардың шығарылуына және газдар алмасуына жағдай жасайды; ішкі инфекцияға қарсы күресуге; сондай-ақ жүктілікті қолдайтын гормондарды өндіруге мүмкіндік береді. Плацента өсіп келе жатқан ұрыққа оттегі мен қоректік заттарды жеткізеді және ұрықтың қанынан қалдықтарды шығарады. Плацента жатыр қабырғасына бекінеді, ал ұрықтың кіндік бауы плацентадан дамиды. Бұл мүшелер ана мен ұрықты байланыстырады. Плаценталар плаценталы сүтқоректілерге тән, бірақ олар қапшықты сүтқоректілерде және әртүрлі даму деңгейлеріндегі кейбір сүтқоректі емес жануарларда да кездеседі. Мұндай құрылымдардың әртүрлі тірі организмдердегі гомологиясы күмәнді, ал бунақденелілер сияқты омыртқасыздарда, ең көп жағдайда, ұқсас болып табылады.

Балалық шағы

Балалық шақ – бала туғаннан бастап, жасөспірім шаққа дейінгі кезең. Даму психологиясында балалық шақ сәбилік (жүруге үйрену), ерте балалық шақ (ойымен өмір сүру), орта балалық шақ (мектеп жасы) және жасөспірімдік (жасөспірімдікке дейінгі кезең) сияқты даму сатыларына бөлінеді. Балалық шақтағы түрлі факторлар адамның көзқарасын қалыптастыруға әсер етуі мүмкін. Әйелдерде ересектеудің басты белгісі – менструацияның басталуы, яғни алғашқы айырылу, ол әдетте 12-13 жас аралығында болады; ал еркектерде – алғашқы шәует сәті, ол шамамен 13 жасында орын алады. XXI ғасырда балалардың, әсіресе қыздардың ересектеуге жету жасы XIX ғасырмен салыстырғанда төмендеу, сол кезде қыздар 15 жаста, ал ұлдар 16 жаста ересектеген. Бұл жақсарған тамақтанудың нәтижесінде дененің жылдам өсуі, салмақтың артуы, май жиналуы, сондай-ақ тамақ арқылы немесе қоршаған орта факторларынан туындаған ксеноэстрогендер сияқты эндокриндік жүйенің бұзылуы сияқты көптеген факторларға байланысты болуы мүмкін. Әдеттен ерте басталатын ересектеу кезеңі – ерте ересектеу, ал әдеттен кешіккені – кешіккен ересектеу деп аталады. Ересектеген дененің мөлшері, пішіні, құрамы және қызметіндегі морфологиялық өзгерістердің ішінде екіншілік жыныстық белгілердің дамуы ерекше көзге түседі, бұл баланың денесінің "толығуы", яғни қыздың әйелге, ұлдың еркекке айналуы.

Ересектілік

Биологиялық тұрғыдан алғанда, ересек – жыныстық пісілігіне жеткен адам немесе басқа да организм. Адамдар арасында «ересек» термині қоғамдық және құқықтық түсініктермен байланысты қосымша мағыналарды білдіреді. Заң бойынша кәмелетке толмағандардан өзгеше, заң бойынша ересек адам – кәмелетке жеткен, сондықтан ол тәуелсіз, өзін-өзі қамтамасыз ететін және жауапты деп есептеледі. Көп жағдайда заңды кәмелетке толу жасы 18-ге дейін, бірақ кәмелетке толудың анықтамасы заңдық құқықтар мен елге қарай өзгеруі мүмкін. Адамның ересектегі психологиялық дамуы да осыған қатысты. Ересектіліктің анықтамалары көбінесе тұрақсыз және қайшылы болады: жасөспірім биологиялық тұрғыдан ересек болуы және ересек мінез-құлық танытуы мүмкін, бірақ егер ол заңды кәмелетке толу жасына жетпеген болса, бала ретінде қарастырылуы мүмкін. Керісінше, заң бойынша ересек адам оны сипаттауға тиіс пісіліктің және жауапкершіліктің ешқайсысына ие болмауы мүмкін; адамның психикалық және физикалық дамуы мен пісілігіне оның өмірлік жағдайларының үлкен әсер ететіні дәлелденген.

Органдар жүйесі

Адам ағзалары мен ағза жүйелері органогенез деп аталатын процесте дамиды. Бұл эмбриональдық дамудың үшінші аптасында басталады, осы кезде гаструла үш бөлек бастама қабатын – эктодерма, мезодерма және эндодерма құрайды. Эктодерма ақырында терінің сыртқы қабаты мен жүйке жүйесіне айналады. Мезодерма қаңқа бұлшықеттерін, қан жасушаларын, көбелек жүйесін, зәр шығару жүйесін, қан айналымы жүйесінің көп бөлігін және денедің дәнекер тінін қалыптастырады. Эндодерма тыныс алу және асқазан-ішек жолдарының эпителийіне, сондай-ақ бірнеше бездерге дамиды.

Сызықтық өсу

Балалық шақта сүйектер эпифиздік өсу пластиналары (ЕГП) деп аталатын белгілі бір аймақта күрделі созылу процесінен өтеді. Бұл процеске өсім гормоны, D витамині және басқа да түрлі гормондар мен факторлар әсер етеді. Бұл гормондар инсулин тәрізді өсу факторының (IGF 1) өндірісін ынталандырады, ол жаңа сүйек жасушаларының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Бұл гормондардың өндірісі үшін жеткілікті мөлшерде қоректік заттардың түсуі өте қажет. Дұрыс тамақтанудың жетіспеуі бұл процеске кедергі келтіріп, өсудің тоқтауына әкелуі мүмкін. Сызықтық өсу ұзын сүйектердің эпифиздік өсу пластиналарында (ЕГП) жүзеге асады. Өсу пластинасында хондроциттер көбейіп, гипертрофияға ұшырайды және шеміршек клеткадан тыс матрицасын бөліп шығарады. Жаңа шеміршек кейіннен сүйек тініне айналып, сүйектердің ұзаруына себеп болады. Сызықтық өсу – өсім гормоны (GH) – инсулин тәрізді өсу факторы 1 (IGF 1) осі, тироксин/трийодотиронин осі, андрогендер, эстрогендер, D витамині, глюкокортикоидтар және, мүмкін, лептинмен реттелетін күрделі процесс. GH гипоталамус, гипофиз және организмдегі факторларға жауап ретінде алдыңғы гипофиз безінен бөлінеді. Ол EGP-дегі рецепторлармен байланысып өсуге әсер етеді. IGF 1 алты байланыстырушы белокқа (IGFBP) ие, олар дене тіндеріне әртүрлі әсер етеді, ал IGFBP 3 адам айналымында ең көп кездеседі. IGF 1 остеобластардың дифференциациясы мен жетілуін іске қосып, өсуді бастайды және кері байланыс механизмі арқылы гипофизден GH бөлінуін реттейді. GH/IGF 1 осі тамақтану мен инфекцияларға сезімтал. Эндокриндік жүйе организм жеткілікті мөлшерде қоректік заттарды қабылдағанда ғана жылдам өсуге мүмкіндік беретін сияқты, сондай-ақ аминқышқылдары мен мырыш сияқты маңызды қоректік заттар IGF 1 өндірісін іске қосуға қатысады. Дегенмен, EGP өсуді қалпына келтіру үшін көптеген мүмкіндіктерді сақтайды. Өсуді қалпына келтіру мен ересек жастағы жұқпалы емес аурулардың қаупінің артуы арасындағы байланысқа қатысты алаңдаушылықтар туындады. Бразилия, Гватемала, Үндістан, Филиппин және Оңтүстік Африкадағы 5 туған топтарына негіделген ірі зерттеуде 0-ден 2 жасқа дейінгі сызықтық өсудің үдеуі ересектердегі дене бітімінің жақсаруымен және мектептегі үлгеріммен байланысты болды, бірақ сонымен қатар артық салмақ (негізінен бұлшық массасына байланысты) және жас ересектердегі қан қысымының сәл жоғарылауымен де байланысты.