Кіріспе
Мьянманың Мон штатының астанасы Мауламине (Мавламяинг; ,; เมาะลำเลิง; ,), бұрын Моулмейн деп аталған, Мьянмадағы (Бірма) төртінші ірі қала. Ол Янгонның оңтүстік-шығысында және Татонның оңтүстігінде, Танлуин (Салвин) өзенінің сағасында орналасқан. Мауламине – ежелгі қала және Британдық Бирманың алғашқы астанасы. Қазіргі таңда қала Мон штатының астанасы және ең ірі қаласы болып табылады, сонымен қатар Мьянманың оңтүстік-шығысындағы маңызды сауда орталығы және теңіз порты.
Mawlamyine (also spelled Mawlamyaing; , ; เมาะลำเลิง ; , ), formerly Moulmein, is the fourth largest city in Myanmar (Burma), south east of Yangon and south of Thaton, at the mouth of Thanlwin (Salween) River. Mawlamyine was an ancient city and the first capital of British Burma. The city is currently the capital and largest city of Mon State and the main trading centre and seaport in south eastern Myanmar.
Этимологиясы мен аңызы
Моуламине қаласы үшін бұрын қолданылған мон тіліндегі атауы, Моулмейн (; ) «зақымдалған көз» немесе «бір көзі бар адам» деген мағынаны білдіреді. Аңыз бойынша, мон патшасының маңдайының ортасында үшінші, өте күшті көзі болған, ол арқасында көрші елдерде болып жатқан оқиғаларды көре алатын. Көрші елдердің бірінің қызы үш көзді патшаға әйел болып берілді және сол үшінші көзін жоюға қол жеткізді. Бирма тіліндегі «Мауламине» атауы, моң тіліндегі атаудың бұрмалануы деп саналады. 19 ғасырдың жазбаларында Моулмейн қаласы кейде Маулмейн, Моулмейн немесе Маулмейн деп те жазылған. Моулмейн тұрғындары моулмейндіктер деп аталған.
Монның алғашқы билігі
1479 жылы Хантауды Пегу патшасы Дхаммазеди орнатқан Кальяни жазбаларында Мауламине Мартабан аймағындағы 32 «мё» немесе отыз екі Мон қаласының бірі ретінде есімдері тілге алынған. Вице-король Сау Биньяның орынбасары Бинья У, қаланың алғашқы тарихында Мауламине қаласын басқарған белгілі әкімдердің бірі болды.
Тунгу әулеті
1541 жылы мамыр айында патша Табиншвехти және оның орынбасары Байиннаунг Мауламине қаласын жаулап алды. Байиннаунг билік еткен кезде Тунгу империясы Оңтүстік-Шығыс Азия тарихындағы ең ірі империяға айналды. Ол 1581 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Нанда Байин және оның ізбасарлары Лан На, Сиам, Лан Шан елдерінің көтерілісімен және португалдықтардың қайтадан шабуылдарымен күресті. 1594 жылы Сиам патшасы Наресуанмен біріккен Мауламине губернаторы Тунгу әкімшілігіне қарсы бүлік көтерді. Осыдан бастап қала 1614 жылға дейін Сиамның (қазіргі Таиланд) бақылауында болды.
Конбаунг әулеті
1760 жылы Корольдік Бірма армиясының генералы Минкаунг Наврахта Аюттаяда (Тайландтың бұрынғы астанасы) Бірма-Сиам соғысынан оралғанда Мауламине қаласын жөндеп қайта жаңартты. Кяиктанлан пагодасының жазуынша, 1764 жылы (1125 Б.э.) генерал Маха Наврахта Тавойды жаулауға бет алғанда Кяиктанлан пагодасын жөндеген, бірақ жөндеуді аяқтамас бұрын Мауламине толығымен қирап қалған.
"Ескі Мулмейн пагодасы" - Кяйк Тан Лан
Киплинг атаған "ескі Моулмейн пагодасы" Мауламинедегі Кяйк Тан Лан (кейде Кяйктанлан деп те жазылады) пагодасы деп есептеледі. Ол төбеде орналасқан, қаланың панорамалық көрінісін ұсынады және 34 кіші ғибадатханамен қоршалған. Пагода Татон қаласындағы бір ғалымнан алған сыйлықты, сондай-ақ ежелгі заманда Шри-Ланкадан буддалық монахтар делегациясы жеткізген тіс релігін сақтайды. Кейін қаланың көптеген көшелері мен саябақтарының колониалды атаулары бірмалық ұлттық атауларға өзгертілді. Мауламине Найпидаудың дамығанға дейін Мьянманың үшінші ірі қаласы болып келді.
Әуежай
Мауламьин әуежайы Янгонға (Рангун) үнемі рейстер қатынайды.
Автобустар мен таксилер
Мауламине – Мьянманың оңтүстік-шығысына қарайғы басты қақпа. Мьянмадағы ең ұзын автомобиль және теміржол көпірі – Танлуин көпірі – аймақтағы ең танымал нысан. Ол елдің оңтүстік-шығыс аймағын Янгонмен байланыстыратын Танлуин өзенінің үстінен 11000 футқа (3353 м) созылады. Қаланың орталық автовокзалы бар. Қала солтүстік-шығыстағы Каин штатының Паан қаласымен және оңтүстіктегі Танинтарйи облысының Давей және Мьеик қалаларымен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Кавкарейк арқылы қала Тайланд-Мьянма шекарасындағы Мьявадди қаласымен де байланысқан. Жақында ашылған Богиоке Аунг Сан көпірі (Билу Кюн) Мауламинені жақын орналасқан Билу аралымен байланыстырады, ол Мауламине жағасынан шамамен 500 метр батысқа қарай орналасқан. Мауламинеде мотоциклдер мен тук-тук (бұрма тілінде Тхон Би) деп аталатын үш дөңгерлі мототаксилер такси ретінде пайдалануға тіркелген. Мауламине автобус желілерімен де қамтамасыз етілген, олар негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай таралады.
Темір жолдар
Бұл Е қаласына дейінгі теміржол бағыты болды, Янгонмен байланысы тек Моттама (Мартабан) арқылы теміржолмен және өзен арқылы пароммен жүзеге асырылды. Бірақ бүгінде 2006 жылдың сәуір айында ашылған Танльвин көпірі (Мауламине) арқылы байланыс орнатылған. Мауламине теміржол станциясы, "АСЕАН теміржол станциясы" стандарттарымен салынған деп хабарланған, Мьянма теміржолдарының Янгон-Мауламине және Танинтарии желілерінің соңғы станциясы болып табылады.
Мұралық ғимараттар
Кяиктанлан пагодасы: 875 жылы мон патшасы Мутпи Раджаның тұсында салынған. 1831 жылы Мулмейннің өзіндік ерекшелігін жоғалтуына жол бермеу үшін, кейін Мулмейннің магистраты болған Ситке Маунг Хтау Лей, халықтан жиналған қаржыға сүйене отырып, пагоданы қайта жаңартуға ұйытқы болды. Таулы аймақта орналасқандықтан, пагодадан қаланың, жақын маңдағы аралдардың, Мартабан шығанағының, айналасындағы өзендердің және шығыстағы Каин штатының әктас тауларының әсем көріністері көрінеді. Рудьярд Киплингтің 1890 жылы осы пагодада жазған әйгілі "Теңізге бейжай қарап" деген сөзі бар деп есептеледі. Узина пагодасы: Пагода – таулы жотада орналасқан маңызды пагодалардың бірі. Аңыз бойынша, пагодада Будданың шашы сақталған және ол буддизмді қорғаған Ашока патшаның тұсында салынған. Узина пагодасы 1838 жылы оны қайта жаңартуға атсалысқан дана Ұзинаның есімімен аталады. Бұрын пагода Кяйк Па Дхан деп белгілі болған. Әулие Ашин Хтик Супаяның мазары: Әулие Ашин Хтик Супая (сонымен қатар Әулие Мят Фая Галай ретінде танымал), Конбаунг әулетінің соңғы патшасы Тибаудың төртінші қызы, 1915 жылы жер аударылудан Мьянмаға оралып, 1936 жылы қайтыс болғанға дейін Мауламиндегі Батыс Кантонмент көшесіндегі сарайында тұрды. Оның мазары Кяиктанлан пагодасының жанында орналасқан. Оның ұлы, ханзада Тау Файя Нге және қызы, ханшайым Хтик Су Файя Хтье де кейінірек осы мазарға жерленді. Бірінші баптист шіркеуі: Бұл Мьянмадағы алғашқы баптист шіркеуі. Оны 1827 жылы Адонирам Джадсон, 19 ғасырдағы белгілі американдық миссионер, алғашқы бірме-ағылшын сөздігін құрастырушы салған. Шіркеу бүкіл әлемдегі баптист қозғалысы үшін маңызды орынға ие. Сент-Мэтью шіркеуі: Мьянмада салынған алғашқы ағылшын (Англикан) шіркеуі. Ол алғаш рет 1832 жылы салынды, ал қазіргі әдемі нысаны 1887 жылы қайта жаңартылды. Оны ағылшын сәулетшілері Джеймс Пирс Сент-Обин және Генри Дж. Уэдлинг жобалап, Лондоннан келгендер қалпына келтірді. Іргетасын сол кездегі Бирманың бас комиссары сэр Чарльз Кросвэйт қалады. Қызыл кірпіштен салынған, ішкі бағаналарының жоғарғы бөліктері тастан жасалған, және ол Дрездендегі ағылшын шіркеуінің үлгісі саналады. Джордж Оруэлл 1926 жылы Моулмейндегі императорлық полиция қызметкері болып жұмыс істеген кезде осы шіркеуге барып тұрды, ал шіркеу ауласында оның туыстарының қабір тастары орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Жапонияның Бирманы басып алуы кезінде, жапон армиясы шіркеуде тұз сақтаған. Шіркеу әлі де қолданыста болғанымен, ол құлдырап барады және оны консервациялау қажеттігі зор. Полиция комиссарының бас кеңсесі: 1826 жылы Тан Лвин саябағындағы төбеде салынған. Бұл әсерлі отаршылдық ғимаратта 1926 жылы Джордж Оруэлл аудандық инспектордың көмекшісі болып жұмыс істеген. Ескі Моулмейн түрмесі: Моулмейндегі колониялық түрме алғаш рет 1830 жылдары салынған. 1860 жылы осы түрмеде түрме бастығы болып жұмыс істеген, сонымен қатар Үндістанның Бангалор қаласының инфрақұрылымының көп бөлігін жобалаған ирландтық әскери инженер сэр Ричард Хирам Санки осы түрмеде қызмет еткен. Джордж Оруэлл сол жерде асылуға куә болды деп есептеледі, және бұл оның "Асылу" (1931) атты әңгімесінің оқиғасының ортасы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1942 жылы Сингапурдың құлауынан кейін, Чанги түрмесінен көшірілген одақтас әскерлері Жапон императорлық армиясы оларды өлім теміржолын салуға жібергенге дейін Моулмейн түрмесінде ұсталды. 2015 жылы түрме жабылып, Кяикмавьяу қалашығындағы Едвингон ауылының жанындағы жаңа нысанға көшірілді. Яданабонмийнт монастыры: Бұл монастырь Сейндон патшайымы монастыры деп те аталады. Ол шеберлігімен танымал.
Аралдар
Билу аралы (Belu kyun): Арал атауының жергілікті мағынасы – Огр аралы. Бұл арал қолөнер және мон дәстүрлі мәдениетімен әйгілі. Гаунсай Кюн аралы (Шампо аралы): Мауламинедің солтүстік жағалауы мен Моттама арасындағы кішкентай арал Гаунсай Кюн аралы деп аталады, сөзбе-сөз: "Бас жуу аралы". Көне заманда аралдың кішкентай тасты тірегінен алынған мөлдір таза су сарайға жеткізіліп, Тингян мерекесінде бірмалық патшалардың шаш жуу салтанатына қолданылған. Колониялық кезеңде арал қаладағы барлық қарғалардың мекені болғандықтан еуропалықтардың арасында "Қарға аралы" деп белгілі болған.
Экономика
Мауламине тропикалық жемістерімен әйгілі. Қалада теңіз суынан тұз алуға арналған күн қуатымен жұмыс істейтін және дизельдік-электр станциясы болған.
Өнеркәсіп
Қаланың екі өнеркәсіптік аймағы бар. Екі аймақтың жаңадан ашылған Кяуктан өнеркәсіптік аймағында мырыш, тікенді сым, дайын аралас цемент, тамақ және сусын өндірісі, тоқыма, алтын тазарту, мұз фабрикалары, аяқ киім өндірісі, жиһаз кәсіпорны, пластик кәсіпорындары, салқын теңіз өнімдерін сақтау және автомобиль аксессуарлары сияқты әртүрлі бизнес кәсіпорындары орналасқан. Шекаралық инвестиция ретінде Моуламине қаласындағы заманауи газ-турбиналық электр стансасын Сингапурдың United Overseas Bank (UOB) банкі қолдауымен Сингапурдың Asiatech Energy компаниясы салған. Моуламине электр станциясы Мон штатының тұрғындары мен кәсіпорындарына тұрақты түрде электр қуатын жеткізеді. 2017 жылдың шілдесінде елдің мұнай және газ өнеркәсібін тиімді ету мақсатында Мьянма Инвестициялық Комиссиясы (МИК) Сингапурлық компанияның еншілес компаниясына Моуламине өзенінің жағасындағы 46 акр жерге теңіздік жабдықтау базасын салуға рұқсат берді. Бұл база Бенгал шығанағындағы мұнай және газ кен орындарының операторларына кең ауқымды қызметтер көрсететін болады.
Көлік хабы
Мауламине – батыс соңғы нүктесі және Шығыс-Батыс экономикалық дәлізінің маңызды бөлігі. 1450 километрлік шығыс-батыс экономикалық дәліз Оңтүстік Қытай теңізіндегі Данангты Лаос және Таиланд арқылы Мауламинеге дейін жалғастырады. Шығыс-Батыс экономикалық дәлізін пайдалану арқасында Бангкок пен Янгон арасындағы сапар үш күнге дейін қысқарады, бұл Малакка бұғазы арқылы жүзеге асырылатын дәстүрлі теңіз тасымалына кеткен екі-үш аптадан әлдеқайда аз. Жапонияның Nippon Express компаниясы 2016 жылы Таиланд пен Мьянма арасында құрлық көлігі қызметтерін бастады.
Мәдениет
Моуламине буддалық мон халқы басымдығына қарамастан, көпмәдениеттілікке ие. Буддизмнің мәдени үстемдігі Моуламинемен бірдей ескі, бірақ 19-ғасырдың басында британдықтардың аннексиясы және американдық миссионерлер христиан дінін әкелді. Британдық үстемдік дәуірінен қалған көптеген ескерткіштер, индуист ғибадатханалары, қытай ғибадатханалары, мешіттер және тіпті американдық мәдениет элементтері сақталған. Бұл Моуламиненің зор әртүрлілігін көрсетеді. Моуламинедегі Бірінші баптист шіркеуі 1827 жылы Солтүстік Америкадан Мьянмаға жіберілген алғашқы кавказдық протестант миссионері Адонирам Джадсон салған. Ғимарат батыс және жергілікті стильдердің шебер үйлесімі, ал құрылыс материалдары мен технологиясы мон мәдениетінің дәстүрлерімен және қолөнер шеберлігімен тікелей байланысты. 2015 жылы АҚШ-тың Мьянмадағы елшілігі, Мәдени мұраны сақтау жөніндегі елшілер қоры арқылы Моуламинедегі тарихи Бірінші баптист шіркеуін қалпына келтіру үшін Дүниежүзілік ескерткіштер қорына (WMF) 125 000 доллар көмектесетінін хабарлады. Мон штатының мәдени мұражайында мон халқының ежелгі мәдени жәдігерлері мен Моуламинеде тұрған Конбаунг ханшайымы қолданған дивандар қойылған.
Білім
Мауламинде 13 мемлекеттік орта мектеп, екі институт, колледж және үш университет бар. 1953 жылы құрылған Мауламине университеті оңтүстік-шығыс аймағындағы ең ірі университет болып табылады және гуманитарлық ғылымдар мен табиғат ғылымдары бойынша бакалавр және магистрлік білім беру бағдарламаларын ұсынады. Ол Янгон университетінен (1878 жылы құрылған) және Мандалай университетінен (1925 жылы құрылған) кейінгі үшінші ескі гуманитарлық ғылымдар және табиғат ғылымдары университеті. Мьянмада теңіз ғылымдары саласындағы білім беруді ұсынатын азаған университеттердің бірі. Оның Мауламинеден оңтүстікке қарай 83 шақырым жердегі Сеце қаласындағы Теңіз ғылымдары зертханасы Мьянмадағы осы сала бойынша алғашқы зертхана болды. Технологиялық университет (Мауламине) технологиялық және инженерлік курстарды ұсынады. Ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және суару министрлігі (MOALI) басқаратын Езин ауыл шаруашылығы университетінің Мауламине кампусы ауыл шаруашылығы курстарын ұсынады. Мемлекеттік техникалық институт (Мауламине) қала шетінде орналасқан кәсіптік инженерлік курстарды ұсынады. Мауламине білім беру колледжі мен Мауламине білім беру институты да осы қалада орналасқан. 1860 жылы De La Salle бауырлары құрған Сент-Патрик мектебі (қазіргі Б.Е.H.S. No. 5), 1867 жылы құрылған Мортон Лэйн Джадсон мектебі (бұрынғы Мортон Лэйн қыздар мектебі, қазіргі Б.Е.H.S. No. 6) және 1899 жылы құрылған Шин Маха Буддагоса ұлттық мектебі (қазіргі Б.Е.H.S. No. 9) – Мьянмадағы ең көне мемлекеттік орта мектептердің кейбірі. 1864 жылы Бакнелл университетінің алғашқы халықаралық студенті Маунг Шоу Лу батыс медицинасының алғашқы бірмалық дәрігері және АҚШ-та батыс медицинасын оқыған алғашқы бірмалық болды.
Спорт
10 000 орындық "Ямания" стадионы жергілікті және аймақтық футбол турнирлерінің маңызды ареналарының бірі. Бұл стадион Мьянма Ұлттық лигасының (МҰЛ) футбол клубы – "Оңтүстік Мьянма" клубына үй иесі болып табылады.
Бауырлас қалалар
2016 жылы Мауламине АҚШ-тың Индиана штатындағы Форт-Уэйн қаласымен достық қалалар туралы келісім жасасқан. 2017 жылы Мауламине университеті мен Форт-Уэйндегі IPFW арасында студенттер алмасу бағдарламасы қолға алынды.
Басқалар
Сингапурдың Новена қаласындағы маңызды көше және Малайзияның Джордж Таун қаласындағы (Солок Мульмейн) көшесі қаланың бұрынғы атауы – Мульмейннің құрметіне аталған.