Кіріспе

Фримен Уиллс Крофтстың 1934 жылғы романы «Кройдоннан 12.30» (АҚШ атауы: «Жасамыралы және ойластырылған») – Фримен Уиллс Крофтстың 1934 жылы алғаш жарияланған детективтік романы. Оқиға Ла-Манш каналы үстінен ұшып бара жатқанда болған кісі өлтіру туралы. Кісі өлтірушінің кім екені кітаптың басында-ақ белгілі болады (осылайша бұл «кері детектив» немесе «қалай ұстау» жанрының ерте үлгісіне айналады), ал оқырман қылмысқа дайындық пен кісі өлтірушінің іздерін жасыру әрекеттерін бақылай алады. Романның соңғы тараулары сот залында және қонақ үйдегі жеке шара кезінде өтеді, онда полиция детективтері, адвокаттар мен сот судьяларының кішкентай тобына бүкіл іс бойынша қорытынды беріледі.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1933 жылы Йоркшир мен Лондонда оқиғасы өтетін "Кройдоннан келген 12.30" романы 35 жастағы Чарльз Суинберн туралы. Ол Йоркширдегі Колд Пикербиде электр моторларын шығаратын зауыттың иесі. Суинберн зауытты әкесі мен ағасынан мұра еткен. Әкесі көп бұрын қайтыс болса, ағасы Эндрю Кроутер сол қалада зейнеткерлікпен өмір сүреді. 65 жасында денсаулығы нашарлап, әсіресе асқазан ауруымен азапталады. Суинберннің бизнесі де Ұлы депрессияның салдарынан қиындыққа тап болады. Бірақ банкроттықтан сақталу үшін ағасынан қарыз сұрағанда, қарт адамның әлемдік экономиканың ағымдарын түсінбейтіні анық болады, ол оған қаржылық қиындықтарды жеңу үшін көмектесуге құлықсыздық танытады. Суинберн өзі мен туған інісі Элси Кроутердің мүлкін тең бөліп алатынын біледі, сондықтан ол ақшаның бір бөлігін ертерек алуға ниеттеніп, мұраға алдын ала төлем жасауды ойлайды. Осы сәтте ағасын өлтірсе, ешкімге ізі қалмайды деген ой Суинберннің ойына келеді. Уна Меллор деген жас әйелге деген сыртымнан ғана махаббаты оның шешімін жеделдетуге көмектеседі. "Бұл өте жаман тілек сияқты", - дейді ол оған, "бірақ бірден айтайын, мен ешқандай жағдайда кедей адамға үйленбеймін. Бұл тек ақшаға құмарлық емес. Мен әдеттегідей жағдайсыз бақытты бола алмаймын, күйеуім де бақытты болмайды. Тәуекел мен кемшілікпен өмір сүру екеумізге де қайғы әкелер еді. Бұл ақымақтық, мен мұндай нәрсені істемеймін". [IV тарау]

Суинберн мәселені көп рет ойлап, ағасын калий цианидімен улауға бел буады. Ол уды сатып алғанда барлық сақтық шараларын сақтайды. Содан кейін Кроутердің асқазан ауруына қарсы таблеткасына ұқсайтын таблетка жасайды. Ол дәрінің бір бөтелкесін сатып алып, уланған таблетканы соған жасырып, ағасының үйінде кешкі ас дастарқанында шарап құйып, ешкім байқамай бөтелкелерді ауыстырып алады. Чарльз Суинберн өзінің темірдей алибиімен мақтанады. Ертесіне ол Жерорта теңізіне үш апталық круизге билет алады. Ағасының қайтысы туралы хабарды Италияның Неаполь қаласында естігенде, таңғалыға түседі. Оның таңғалысы, ағасы таблетканы үйде емес, өзінің алғашқы (және соңғы) рейсінде, Кройдоннан 12.30-да алған. Отбасы Элси Францияда апатқа ұшырағаны туралы хабарды естіп, қорқып, Кроутер Элсидің әкесі мен қызымен бірге Францияға баруға талап етеді. Францияға келген соң оның денесі табылған. Сот тергеуі жүргізіледі, бірақ Суинберн өзін қауіпсіз сезінеді, өйткені ешкім оны іске араластырмайды. Бірақ кейіннен Кроутердің уәзірі Ветхеруп оған келіп, бөтелкелерді ауыстырғанын көргенін айтады және оны шантаждай бастайды. Суинберн бұл жағдайдан шығудың жалғыз жолы – "соңғы шараға" барып, уәзірді өлтіру екенін түсінеді. Бұл жолы ол ағасын өлтіруді жоспарлағандағыдай сыпайылық таныта алмайды. Ол Ветхерупты құбырмен ұрып өлтіріп, денесін жақын жердегі көлге лақтырады. Көп ұзамай ол тұтқындалып, сотталып, асылады. Романның ең қызықты тұсы – оқырманның қылмыстық сананың жұмысына куә болуы. Әсіресе, Суинберннің утилитарлық принциптерге негізделген рационалдануын атап өткен жөн:

"Осының бәрі моральдық сөздердің тек қана ескі әйелдердің әңгімесі екенін өзіне-өзі айтты. Ол, Чарльз, осы ескірген ойлармен шектелмеген! Саяси тұрғыдан дұрыс болғаны – дұрыс. Ең көп адамның ең үлкен игілігі не? Әрине, Эндрюдің өлуі. Ал жұмысынан шығарылатын адамдар ше? Ал кеңсе қызметкерлері ше? Қайырлы қария Гэрнс ше? Гэрнстің ауру әйелі ше? Эндрю Кроутердің пайдасыз өмірі осындай ауыр адамзат азабына қарағанда ештеңе емес". [VII тарау]

Крофттың бірнеше романында кездесетін детектив инспектор Джозеф Френч "Кройдоннан 12.30" романында екінші планда болады. Ол істі шешеді және соңғы тарауларда қалай шешкенін түсіндіреді, бірақ кітаптың басым бөлігі қылмыскердің ойлары мен іс-әрекеттеріне арналған.