Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полинезия мифологиясының батыры және алаяқ
Polynesian mythological hero and trickster
Мауи немесе Мауи – полинезия мифологиясындағы ұлы мәдениет батыры және алаяқ. Мауиге өте сирек табынушылық жасалған, ол құдай (жартылай құдай) емес, көбінесе халық батыры ретінде танылған. Оның тегі әр мәдениетке қарай өзгереді, бірақ оның көптеген басты ерліктері салыстырмалы түрде ұқсас. Мауидың ерліктері мен оқиғалары Полинезияның көп бөлігінде айтылады, оларды Батыс Жаңа Гвинеядан тысқары аралдарға дейін табуға болады. Полинезия дәстүрлерінің көпшілігіндегі ортақ ерліктері – адамдар үшін жер астынан от ұрлау, сиқырлы ілгегімен аралдарды теңізден көтеру және күнді ұстап, күндізгі уақытты ұзарту. Мауи бейнесі елден елге әртүрлі: әдемі жас жігіттен бастап, егде жасымен дана, саяхатшы дін қызметкеріне дейін. (Басқа дәстүрлер Оңтүстік аралды Аоракидің қайығы деп есептейді.)
Māui or Maui is the great culture hero and trickster in Polynesian mythology. Very rarely was Māui actually worshipped, being less of a deity (Demigod) and more of a folk hero. His origins vary from culture to culture, but many of his main exploits remain relatively similar. Tales of Māui's exploits and adventures are told throughout most of Polynesia; they can be traced back as far west as islands off New Guinea. Some exploits common to most Polynesian traditions are stealing fire for humans from the underworld, fishing up islands with his magical hook, and capturing the Sun to lengthen the days. There is a great deal of variation in the representations of Māui from nation to nation, from being a handsome young man, to being an old wise wandering priest. (Other traditions make the South Island the waka of Aoraki.)
Мауи әлемге от әкелді
Мауи оттың қайдан пайда болғанын білгісі келді, сондықтан бір түні ол халқының ауылдарына барып, барлық отты өшірді. Мауидің анасы Таранга, олардың басшысы, біреудің от құдайы Махуикадан қосымша от сұрауы керектігін айтты. Мауи (Махуиканың немересі) оны іздеп табуға келісті. Махуика жердің соңындағы жанатын таудың үңгірінде тұрды. Ол Мауиге отты қайта жағу үшін өзінің жанып тұрған тырнағының біреуін берді, бірақ Мауи тырнақтан кейін тырнақты өшіріп тастады, сонда Махуика ашуланып, Мауиді қуу үшін от жіберді, ол тек ауа райы құдайы Тавириматеяны шақырып, жаңбырмен сөндіру арқылы ғана аман қалды. Махуика Мауиге соңғы тырнағын лақтырды, бірақ ол Мауиді өткізіп алып, махое және каикомако сияқты ағаштарға тиді. Мауи осы ағаштардың құрғақ бұталарын ауылына әкеліп, халқына оларды үйкеліп от жағу қалай екенін көрсетті.
Māui wanted to know where fire came from, so one night he went among the villages of his people and put all the fires out. Māui's mother Taranga, who was their rangatira, said that someone would have to ask Mahuika, the goddess of fire, for more. So Māui (a grandson of Mahuika) offered to go and find her. Mahuika lived in a cave in a burning mountain at the end of the earth. She gave Māui one of her burning fingernails to relight the fires, but Māui extinguished fingernail after fingernail until Mahuika became angry and sent fire to pursue Māui, who survived only by calling upon Tāwhirimātea, the god of weather, to put it out with his rain. Mahuika threw her last nail at Māui, but it missed him and flew into some trees including the māhoe and the kaikōmako. Māui brought back dry sticks of these trees to his village and showed his people how to rub the sticks together and make fire.
Мауи күнді баяулатады
Бұрынғы заманда күн аспанды жылдам кезіп өтіп, жұмыс істеуге және тамақтануға жеткілікті күн жарығы қалдырмайтын. Мауи күнді ұстап, оны баяулатуды ұсынды. Мурирангавануаның сиқырлы жақ сүйегімен және көп мөлшерде арқанмен қаруланған Мауи мен оның бауырлары шығысқа сапар шегіп, күн құдайы Тама-нуи-те-Ра түнде ұйықтаған шұңқырды тапты. Олар арқандарды шұңқырдың маңына түйіп, оның артына саз қабырға салып, жасырынып отырды. Тама-нуи-те-Ра арқанға түсіп, Мауи оны жақ сүйегімен ұрып, қарсылық танытуын тоқтатқанша соқты, содан кейін ол аспанды баяу жүруге келісті.
In former days, the sun used to travel quickly across the sky, leaving not enough daylight time for working and eating. Māui proposed to catch the sun and slow it down. Armed with Murirangawhenua's magic jawbone and a large amount of rope, Māui and his brothers journeyed to the east and found the pit where the sun god Tama nui te rā slept during the night time. There they tied the ropes into a noose around the pit and built a wall of clay to shelter behind. Tama nui te rā was caught in the noose and Māui struck him with the jawbone until he surrendered and agreed to travel slowly across the sky.
Мауидің өлімі
Оның өліміне себеп болған соңғы әрекеті Хине-нуи-те-По қадірлісімен байланысты. Адамзатты өлмейтін ету үшін ол құртқа айналды, ал Мауи оның ұйқыда жатқанда аузынан шығу ниетімен кіндігіне енді, бірақ оның кіндігіндегі обсидиан тістермен қысылып өлді.
His last trick, which led to his death, involved the goddess Hine nui te pō. In an attempt to make mankind immortal, he changed into a worm and Māui entered her vagina, intending to leave through her mouth while she slept; but was crushed by the obsidian teeth in her vagina.
Гавай мифологиясы
Гавайи дінінде Мауи – бірнеше шежірелерде кездесетін мәдениет батыры және ежелгі басшы. "Кумулипо" бойынша ол Акалана мен оның әйелі Хина а ке ахи (Хина) ұлы. Осы жұптың төрт ұлы бар: Мауи муа, Мауи ваена, Мауи киʻикиʻи және Мауи а калана. Мауи а калананың әйелі Хинакеалохайла, ал ұлы – Нанамаоа. Мауи – Купуалардың бірі. Оның аты Гавайи аралы Мауимен бірдей, бірақ жергілікті дәстүрге сәйкес, ол тікелей Мауидің құрметіне емес, Гавайилоаның ұлының құрметіне ("Гавайиді ашқан", Мауидің атын алған) аталған.
In Hawaiian religion, Māui is a culture hero and ancient chief who appears in several different genealogies. In the Kumulipo he is the son of ʻAkalana and his wife Hina a ke ahi (Hina). This couple has four sons, Māui mua, Māui waena, Māui kiʻikiʻi and Māui a kalana. Māui a kalana's wife is named Hinakealohaila; his son is Nanamaoa. Māui is one of the Kupua. His name is the same as that of the Hawaiian island Maui, although native tradition holds that it is not named for him directly, but instead named after the son of the Hawaiʻiloa ("discoverer of Hawaiʻi", who was named after Māui himself).
Құстардың ашылмасы
Мауидің ең танымал ерліктерінің бірі – құстарды (адам көзімен көрінбейтін) көрінетін етуі болды. Ескі заманда, ұмытылған шақта, Мауи құстардың әніне қатты ғашық болған. Ол оларды үлкен қызығушылықпен бақылаған, олардың түрлі-түсті әдемі қауырсындары иісті ағаштардың жапырақтарын әшекейлеген, олардың әуенді музыкасын тыңдаған. Бірақ, оның көзіне анық көрінетін нәрсеге ешкім онымен бірге қуана алмады. Мауидің достары құстардың керемет әндерін естігенімен, олардың дыбысының нағыз көзіне ешқайсысы жете алмады. Мауи достарына, адамзатқа аянып, олардың түрлі-түсті, музыкалы жандарды ағаштан ағашқа ұшып бара жатқанда өз көздерімен көре алмауына қайырсынды, сондықтан Мауи оларды қалың көзбен көруге мүмкіндік берді.
Some of Māui's most renowned feats included causing birds (which were invisible to mortal eyes) to become visible. In this long ago, forgotten time, the music of the birds delighted Māui. He observed them with keen interest, their varied and beautiful plumage which adorned the foliage of fragrant trees, and their melodious music, however, no one else could join him in enjoying what was apparent to his vision. For, although Māui's friends could hear their wonderful bird songs, none perceived the true source of the sounds. Māui felt compassion for his friends, for humanity, and their inability to behold with their eyes the colorful, musical creatures as they flitted from tree to tree, so, Māui caused the creatures to become visible to the naked eye.
Гавайидің құрылуы
Мауи сонымен қатар Гавай аралдарын жаратумен де аталады. Ол достарымен балық аулауға шығып, сиқырлы балық ілгісімен мұхиттың тереңінен әртүрлі аралдарды суға көтерді. Гавай балықшы туралы әңгіменің кейбір нұсқаларында Мауи нашар балықшы деп есептеледі. Ағалары балық ауламайтыны үшін оны мазақтап, келекелеген. Ал ол оларға әртүрлі ойын-қалжыңдармен жауап қайыратын. Мауи мен оның барлық ағалары құдай әке мен ананың ұлдары болған, бірақ Мауи ғана керемет күшке ие болды. Сондықтан Мауи құдай ата-бабаларының сүйектерінен жасалған осы сиқырлы ілгектің иесі атанды. Бір күні ағалары балық аулауға кетті, бірақ Мауиді қайыққа алуға рұқсат етпеді, бұл Мауиді ашуландырды. Олар қайтып келгенде Мауи оларға егер ол олармен бірге болғанда, бір акула ғана емес, одан да көп балық аулар едіктерін айтты. Ағалары оның сөзін ойлап, келесі сапарда оны шақырып алды. Олар Мауиден "жақсы" балықтардың қайда екенін сұрады. Мауи анасы Хинаға арналған Алай құстарымен байланған сиқырлы ілгегін тастады. Мұхит түбі қозғалып, үлкен толқындар пайда болды, ал Мауи ағаларын балыққа жете алу үшін жылдам ескек жүзуге шақырды. Олар күшпен ескек жүзіп шаршады, бірақ Мауи оларға артына қарамауға айтты, өйткені қарайтын болса балық қашып кетеді. Бір ағасы бұйрыққа бағынбады, нәтижесінде балық аулау сымы үзіліп, жаңа аралдар пайда болды. Егер ешкім артына қарамағанда, аралдар көбірек болар еді.
Māui also is credited with the creation of the Hawaiian islands, when he went on a fishing expedition with his friends, and, using a magic fish hook, pulled up various island groups from the oceanic depths. In some versions of the Hawaiian fisherman story, Māui is said to be a bad fisherman. His brothers would mock him for not catching any fish and he would retaliate with mischievous tricks against them. Māui and all his brothers were sons to a divine father and mother but only Māui was granted miraculous powers, which is why Māui was able to possess this magical hook made from the bones of his divine ancestors. One day, his brothers went fishing but would not permit Māui to join them on the canoe, and this irritated Māui. When they returned, Māui told them that, had he gone with them, they would have caught many more fish rather than just a single shark. His brothers considered his remark and then took him out on their next trip. They asked him where all the "good" fish were. Māui then threw in his magical hook baited with Alae birds, sacred to his mother Hina. The ocean floor began to move and generate huge waves while Māui asked his brothers to paddle fast to accommodate for the oncoming fish. They paddled with great power and were getting tired but Māui told them not to look back because if they did the fish would run away. One of the brothers disobeyed and the fishing line snapped, revealing new islands. Had nobody looked back, there would have been more islands.
Оттың құпиясы
Адамдар әлі отты ашпағандықтан, Мауи тауларында үнемі жанартаулар атқылап, от тұтанған бір елде тұрғанда, ол бұрынғы түні суық желден сөнген оттың қалдықтарын алу үшін ондаған шақырым қашықтыққа, кораллдар арқылы үнемі жол тартпауды жөн көрді. Оның ойынша, отты өзіне әкелгені оңай болар еді. Мауи от жағу өнерін меңгерген ақылды құстардың бір тайпасын білген. Оның жоспары – олардың басшысын қолға түсіріп, одан оттың құпиясын алу болатын. Құс оған от шығару үшін белгілі бір таяқтарды бір-біріне үйкеу керектігін үйретті, осылайша оттың құпиясы адамзатқа жетті. Басқа деректерде Тонгада үш Мауи бауыр болғандығы айтылады: Мауи мотуа (үлкен Мауи), Мауи аталанга және Мауи кисикиси (шіркей Мауи), соңғысы – алаяқ. Ол сондай-ақ, Манукада (Тонга аралының шығысында орналасқан) тұратын ескі балықшы Тонгафусифонуадан сиқырлы балық ілгішін сұрап алғаннан кейін Мауи фоси фонуа (жерді тартқан Мауи) деген атқа ие болды. Тонгафусифонуа оған көптеген ілгектерінен біреуін таба алса, ілгішті алуға рұқсат берді. Бірақ оның әйелі Таватава құпияны жария етіп, Мауиге дұрыс ілгішті таңдауға көмектесті. Осылайша ол теңіз түбінен коралл аралдарын көтеріп алды (Жанартау аралдарының көктен түскендігі айтылады).
As humans had not yet discovered fire, during Māui's tenure in a land of perpetual volcanic eruptions and fire in the mountaintops, Māui decided that rather than periodically hike for dozens of miles across corals just to obtain glowing embers of the extinguished fires put out the previous night by cold winds, he decided upon a simpler solution. He would bring the fire to him. Māui knew of a tribe of intelligent birds that mastered the art of fire making. His plan was to capture their leader, and coerce from him the secret of fire. The bird taught him that he should rub certain sticks together in order to produce fire, and this is how the secret of fire was brought to humanity. Other sources say that in Tonga there were three Māui brothers: Māui motua (old Māui), Māui atalanga, and Māui kisikisi (dragonfly Māui), the last one being the trickster. He also got the name Māui fusi fonua (Māui land puller) when he begged the magic fishhook from the old fisherman Tongafusifonua, who lived in Manuka (located to the east on the island of Tonga). Tongafusifonua allowed him to take the fishhook, under the condition that he could find it in his collection of countless hooks. But his wife, Tavatava betrayed the secret, allowing Māui to pick the right hook. And so he was able to fish up the coral islands from the bottom of the ocean (Volcanic islands are supposed to have fallen down from heavens).
Таити мифологиясы
Таити мифологиясында Мауи дана адам, яғни пайғамбар болған. Ол дін қызметкері болған, бірақ кейіннен құдайға айналдырылды. Бірде мараиде (қасиетті жерде) жұмыс істеп жатқанда, күн батып, Мауидің жұмысы бітпеген соң, ол hihi, яғни күн сәулелерін ұстап, оның қозғалысын бір уақытқа тоқтатты. Отты тапқандықтан Мауи Аоао ма ра'и а деп аталды, себебі ол ағаш үйкелеу арқылы от алу өнерін үйреткен. Бұрын адамдар тамақты шикі жейтін. Сондай-ақ, Таитилік отты қорғаушы Махуи'е туралы да қараңыз. Мауи жер сілкіністеріне жауапты болды.
In the mythology of Tahiti, Māui was a wise man, or prophet. He was a priest, but was afterwards deified. Being at one time engaged at the marae (sacred place), and the sun getting low while Māui's work was unfinished, he laid hold of the hihi, or sun rays, and stopped his course for some time. As the discoverer of fire, Māui was named Ao ao ma ra'i a because he taught the art of obtaining fire by friction of wood. Before this time people ate their food raw. See also Mahui'e, Tahitian guardian of fire. Māui was responsible for earthquakes.
Самоа мифологиясы
Самоа мифологиясында Мауи немесе Тиʻитиʻи өз халқына от сыйлады. Ол өте қызығушылықпен және көңілді, тәлкекке құмар жартылай құдай болғандықтан, Тиʻитиʻи әкесі Талаганың жер асты әлемінде жұмыс істеуі үшін қабырғаға жақын тығырықтап жасырды. Жер асты әлемі – жер сілкінісі құдайы Мафуие мекені. Тиʻитиʻиге мүмкіндік туғанда, ол қабырғаға жақындап, әкесінің даусымен сөйлеп: «Эй, тас! Жарып тұр, мен Талагамын, Мафуие берген жерімде жұмыс істеуге келдім!» деді. Тиʻитиʻи жер асты әлеміне өтіп бара жатқанда, әкесі таңғалып, Мафуие ашуланбауы үшін ұлына тыныш жұмыс істеуге көмектесуді айтты. Жұмыс істеп жүргенде Тиʻитиʻи түтін иісін сезіп, оның қайдан шыққандығын әкесіне сұрады. Талага түтіннің Мафуие отынан шыққандығын түсіндірді. Тиʻитиʻи құдайға барып, от сұрады. Мафуие оған аз ғана от берді, содан кейін ол оны қою үшін тас пеш, яки уму тездетіп салды. Оның ойы – олар жинаған тароны пісіру болатын. Құдай келіп, отты үрлеп, тастарды шашыратып жіберді, бұл Тиʻитиʻиді ашуландырды. Тиʻитиʻи құдаймен сөйлесуге барғанда, Мафуие оттың күшіне қарсы шыққандығы үшін Тиʻитиʻиді қатты жазалауға бекінді. Олардың ұлы шайқасы Тиʻитиʻидің жеңісімен аяқталды. Жас жартылай құдай Мафуие-нің оң қолын сындырып, сол қолын дереу ұстап алды. Мафуие Тиʻитиʻи сол қолын да сындырып алады деп қорқып, оған сол қолын сақтап қалуды өтінді, сонда ол жер сілкінісі арқылы Самоаның жазық болуын сақтай алады. Құдай оған сол қолын сақтап қалу үшін жүз әйел ұсынды. Батыр бұл ұсыныстан бас тартты, ал құдай оған жоғары әлемге алып кетуге болатын оттың құпиясын ұсынды. Тиʻитиʻи бұл ұсынысты қабылдап, құдайлардың мәңгілік отты ағаштардың ішіне жасырғанын және оны ағаштардан алынған таяқтарды үйкелеу арқылы алуға болатынын білді.
In Samoan mythology, Māui or Tiʻitiʻi gave fire to his people. Being the curious and kolohe demigod that he is, Tiʻitiʻi concealed himself closely to a wall that allowed his father, Talaga, to get to work in the underworld. The underworld is home to Mafuiʻe, the earthquake god. When Tiʻitiʻi got the chance, he went up to the wall and imitated the voice of his father, saying "O rock! Divide, I am Talaga, I come to work on my land given by Mafuiʻe". As Tiʻitiʻi passed through to the underworld, his father was surprised and told his son to help quietly so he doesn't anger Mafui‘e. While working, Tiʻitiʻi noticed smoke and asked his father where it was coming from. Talaga explained that the smoke was from Mafuiʻes fire. Tiʻitiʻi went to see the god and ask for fire. Mafuiʻe gave him a little bit of the fire; then he quickly built a stone oven, or umu, to put it in. His idea was to cook the taro that they had been harvesting. The god came and blew the fire up scattering the rocks and angered Tiʻitiʻi. As he goes to talk to the god, Mafui‘e was determined to punish Tiʻitiʻi severely for daring to rebel against the power of fire. Their great duel ultimately ended with Tiʻitiʻi triumphant. The young demigod broke off Mafuiʻe's right arm and caught the left arm right after. Scared that Tiʻitiʻi was going to break off that arm, Mafuiʻe pleaded with him to spare the left arm so he could still fulfill his duty of keeping Samoa flat with earthquakes. The god offered him one hundred wives should he spare his left arm. The hero declined; the god offered the secrets of fire that he can take to the upper world. Tiʻitiʻi accepted this offer and learned that the gods had hidden eternal fire in trees, to be extracted by rubbing sticks from the trees together.
Мангареван мифологиясы
Мангарева мифологиясында Мауи теңізден жерді тартып шығарады және шашымен күнді байлайды. Оның әкесі Атарага, анасы Уаэга. Мауидің сегіз түрі болған: Мауи муа, Мауи мури, Мауи торе матароа, Тумей хаухиа, Мауи тиктики тога, Мауи матавар, Мауи таха, Мауи рото. Мауи сегіз көзді (матавару) – батыр. Ол анасының кіндігінен туып, оның әкесі Те Рупе тәрбиелейді. Те Рупе оған Atua tane деп аталатын сиқырлы таяқ пен Iraiapatapata деп аталатын шапақ сыйлайды.
In the mythology of Mangareva, Māui hauls the land up from the sea, and ties the sun with tresses of hair. His father was Ataraga; his mother, Uaega. There were eight Māui: Māui mua, Māui muri, Māui toere mataroa, Tumei hauhia, Māui tikitiki toga, Māui matavaru, Māui taha, Māui roto. Māui the eight eyed (matavaru) is the hero. He is born from his mother's navel, and is raised by his grandfather, Te Rupe, who gives him a magic staff named Atua tane and a hatchet named Iraiapatapata.
Мауи халықтық мәдениетте
Мауи 2016 жылы Disney-дің 3D компьютерлік анимациялық музыкалық фильмі «Моана»да басты кейіпкер ретінде көрінеді, оны Дуэйн Джонсон дауыстандырады. Оны адам ата-анасы нәресте кезінде тастап кеткен соң, құдайлар оған аянып, жартылай құдай етіп, түрлену қабілетін беретін сиқырлы балық ілгегін сыйлады. Ол адамзаттың махаббатын қайтарып алу үшін кереметтер жасады, және әрбір ісі оның денесінде анимациялық татуировка түрінде бейнеленді. Ол өмір жасайтын құдіретті арал құдайы Те Фитидің жүрегін ұрлағандығы айтылады. Фильмнің басты кейіпкері Моана оны жүректі қайтаруға көмектесуге көндіреді. Лин-Мануэль Миранданың «You're Welcome» әнінде Мауи халық ауыз әңгімелерінде оған таңылған бірнеше ерліктері туралы айтады және оларды өзінің еңбегі деп мойындайды. Мауидің бұл нұсқасы әртүрлі Полинезиялық аңыздардың элементтерін қамтиды. Мауи сонымен қатар Израиль Камакавивуоледің «Maui Hawaiian Sup'pa Man» әнінің тақырыбы болды, ол оның ең танымал альбомы «Facing Future»-ге енді, бұл альбомның барлық уақыттағы ең көп сатылған Гавайи альбомы екені мәлім. Мауи 2022 жылдың қазан айында «Smite» видео ойынына ойналатын кейіпкер ретінде қосылды.
Maui appears as a main character in the 2016 Disney 3D computer animated musical film Moana, in which he is voiced by Dwayne Johnson. Abandoned by his human parents as a baby, the gods took pity on him and made him a demigod and gave him a magic fishhook that gives him the ability to shape shift. He went on to perform miracles to win back the love of humanity, each of which earned him an animated tattoo. He is fabled to have stolen the heart of Te Fiti, a powerful island goddess who creates life. The protagonist of the film, Moana, persuades him to help her return it. In his song "You're Welcome," composed by Lin Manuel Miranda, Maui mentions and takes credit for several of the deeds he is credited with in folklore. This version of Māui incorporates elements from various Polynesian narratives. Māui was also the subject of Israel Kamakawiwoʻole's song "Maui Hawaiian Sup'pa Man" in his most well known album, Facing Future, which is the highest selling Hawaiian album of all time. Māui was included as a playable hero in the video game Smite in October 2022.