Кіріспе

Полинезия мифологиясы Полинезия халқының ауызша дәстүрлерін және Полинезия үшбұрышындағы Орталық және Оңтүстік Тынық мұхиты арал архипелагтарымен қатар, Полинезиялық шеткілер деп аталатын шашыраңқы мәдениеттердің мифтерін қамтиды. Полинезиялықтар б.з.д. 1000 жыл шамасында Тонга және Самоа аймағында сөйленген, протополинезиялық тілі деп реконструкцияланған тілден тараған тілдерде сөйлейді.

Сипаттама

Біздің заманымыздың 15-ші ғасырына дейін полинезиялық халықтар шығысқа қарай, Кук аралдарына, ал одан Таити және Маркиза сияқты басқа топтарға тарады. Олардың ұрпақтары кейін Таитиден Рапа-Нуиге дейінгі аралдарды, содан кейін Гавайи мен Жаңа Зеландияны ашты. Соңғы зерттеулер Жаңа Зеландияның шамамен 1300 жылы қоныстанғанын көрсетеді. Полинезия тілдерінің барлығы австронезия тілдер отбасының құрамына кіреді. Көптеген тілдер лексикасы және грамматикасы жағынан жақын болғандықтан, әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдардың арасында байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Әртүрлі топтар арасында, әсіресе әлеуметтік ұйымдастыру, бала тәрбиесі, егіншілік, құрылыс және тоқыма технологиялары тұрғысынан маңызды мәдени ұқсастықтар бар; олардың мифологиялары, атап айтқанда, ортақ әңгімелердің жергілікті нұсқаларында көрінеді. Кейбір аралдар тобында Тангароа теңіз және балық аулау құдайы ретінде үлкен құрметке ие. Көбінесе Аспан мен Жердің үйленуі туралы әңгімелер кездеседі; Жаңа Зеландиядағы Ранги мен Папа нұсқасы – әлемді және оның ішіндегі барлық нәрсені дүниеге келтірген одақ. Теңіз түбінен сиқырлы балық аулау ілгішімен тартылған немесе көктен түсірілген аралдар туралы да әңгімелер бар. Табиғи түрде, саяхаттар, көші-қондар, ұсынулар және шайқастар туралы әңгімелер де кең таралған. Алакөз Мауи және әдемі құдай/аналық ата-баба Хина немесе Сина туралы әңгімелер жақсы белгілі. Ауызша дәстүрдегі осы ортақ тақырыптарға қоса, әрбір арал тобының өзіндік жартылай құдайлары мен батырлары туралы әңгімелері бар, олар есте қалған тарихтың нақты контурларына жақындап келеді. Көбінесе мұндай әңгімелер географиялық немесе экологиялық ерекшеліктермен байланысты, оларды табиғаттан тыс күштердің тасқа айналған қалдықтары деп сипаттауға болады.

Ауызшадан жазбашаға

Полинезияның әр түрлі мәдениеттерінің әрқайсысының өзіндік, бірақ өзара байланысты ауызша дәстүрлері бар, яғни ежелгі заманның тарихын («по» дәуірі) және құдайлардың («атуа») мен қасиетті ата-бабалардың оқиғаларын баяндайтын аңыздар мен мифтер. Бұл деректерде аллегория, метафора, теңеу, гипербола және жекелендіру кеңінен қолданылады. Ауызша дәстүрдің жазуға қарағанда икемділігі артық. Ауызша таралған дәстүрде әрбір әңгіменің бір тұрақты нұсқасы болмайды. Оқиға белгілі бір шекте жағдайға, баяндаушының және тыңдаушының қажеттіліктеріне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Тарихтың қазіргі ғылыми түсінігінен өзгеше, онда өткенді білу қазіргі заманды жақсырақ түсінуге көмектеседі, ал ауызша әдебиеттің мақсаты – қазіргі жағдайды ақтау және заңдылау. Мәселен, санжыралар бірнеше және көбінесе қайшылы нұсқаларда сақталған. Ауызша қоғамдардағы санжыралардың мақсаты әдетте «шындық» есеп беру емес, биліктегі әулеттің мәртебесін, оның саяси заңдылығын және жер мен басқа да ресурстарды пайдалану құқығын көрсету. Егер басқа әулет билікке келсе, жаңа әулетке ең беделді санжыраны беру қажет еді, тіпті бұл үшін алдыңғы әулеттен бірнеше ата-бабаны қарызға алуға тура келсе де. Әр аралдың, тайпаның немесе рудың әрбір аңыз айналымының өзіндік нұсқасы немесе түсіндірмесі болады. Бұл үдеріс дәстүрді жазу арқылы сақтау және жеткізудің басты құралы болған кезде бұзылады. Миссионерлер, шенеуніктер, антропологтар немесе этнологтар осы деректерді жинап, жариялағанда, олардың мәні сөзсіз өзгереді. Бұрынғы өзгерістерге ұшыраған мәліметтерді қағазға түсіріп, мәңгілік сақтап, бір баяндаушының белгілі бір сәтте айтқан сөздерін ресми нұсқа ретінде бекітеді. Жаңа Зеландияда Вирему Те Рангикахеке басшысының жазбалары губернатор Джордж Грейдің «Полинезиялық мифологиясы» кітабының негізін құрады, және бұл кітап бүгінгі күнге дейін көптеген танымал маори аңыздарының ресми нұсқаларын ұсынады. Кейбір полинезиялықтар осы жаңа құралдың қауіптілігі мен мүмкіндіктерін сезінгендей. XIX ғасырдың ортасында олардың көптегені өздерінің санжыраларын, тарихын және руларының шығу тегін жазып қалдырды. Бұл жазбалар «pukapuka whakapapa» (генеалогиялық кітаптар, маори) немесе тропикалық Полинезияда «puta tumu» (шығу туралы әңгімелер) немесе «puta tūpuna» (ата-бабалар туралы әңгімелер) деп аталады, және олар үй шаруашылығының басшылары тарапынан қатты қорғалады. Көптегендері жоғалып кетті немесе жойылды. 1890 жылдары Раротонга басшысы Макеа Такау өз тайпасына барлық отбасылық кітаптарды, өзінің кітабынан басқа, өртеп жіберуді бұйырды. Нәтижесінде Макеа Такаудың нұсқасы бас әулеттің ресми тарихына айналды, бұл қарсылық білдіру мүмкіндігін жойды. Оның өтініші бойынша, үзінділер «Полинезиялық қоғам журналында» жарияланды.