Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Полинезиялық құдай
Polynesian goddess
Хина – полинезиялық бірнеше құдайларға тағайындалған атау. Хина есімі көбінесе белгілі бір нәрсеге билік ететін күшті әйел бейнесін (әдетте құдай немесе патшайым) көрсетеді. Хина есімінің басқа түрлеріне Сина, Ханайакамалама және Ина жатады. Тіпті бір мәдениеттің ішінде Хина бірнеше құдайларды білдіре алады және әртүрлі тұлғалар арасындағы шекара әрқашан анық болмайды. Гавай мифологиясында бұл есім әдетте құдайды және оның күшін түсіндіретін немесе анықтайтын сөздермен жұптасады, мысалы, балықшылардың құдайы Хина пуку иʻа (Хина теңіз өнімдерін жинайды) және барлық рифтік тіршілікті дүниеге әкелген Хина ʻopu hala koʻa. Хина көптеген полинезиялық діндерде құлшылыққа арналған тұлға болып табылады және оның әңгімелері Полинезияны, әсіресе Гавай аралдарын біріктіретін дәстүрлерге айналады. Хина Тухурухурудың анасы болды, оған арнап тохунга Кае қасиетті рәсімді өткізді. Рәсім аяқталғаннан кейін Тинирау Каеге үйіне қайту үшін үй жануары китін сыйға берді. Бірақ, қатаң ескертулерге қарамастан, Кае китті, Тутунуиді, таяз суға итеріп, оны құрдымға кетіріп, өртеді де, содан кейін оны және оның халықтары жеп қояды. Бұл туралы білген Тинирау ашуланып, Каені тұтқындау үшін Хинауриді және әйелдер тобын (көбінесе Тинираудың қарындастары) жібереді. Оның қисық тістерін көру үшін қарындастар оны күлдіретін ұятты би билейді. Содан кейін әйелдер Каені терең ұйқыға жіберетін сиқырлы ән айтады және оны Мотутапуға қайтарып әкеледі. Кае оянғанда Тинираудың үйінде екенін көреді. Тинирау оны опасыздық үшін айыптап, өлтіреді (Грей 1970:69, Трегиар 1891:110). Бір күні Туна Хинаға ертең қатты жаңбыр жауатынын айтты. Ол балық түрінде оның үйінің табалдырығына жағаланады. Сонда Хина оның басын кесіп, жерлеуі керек, содан кейін бас жерленген жерге үнемі барып тұруы керек еді. Хина Тунаның айтқанын орындап, оның басын жерлеген жерін қадағалап, адал түрде қайта оралды. Көп күндерден кейін ол сол жерден бір өркеннің шығып жатқанын көрді. Тағы бір өркен пайда болды, екі өркеннен екі кокос ағашы өсті – адамзатқа белгілі алғашқы кокос ағаштары. Манга дәстүрінде кокостың ақ еті «Тунаның миы» деп аталады, ал кокостың қабығына қарағанда бетті көруге болады.
Hina is the name assigned to a number of Polynesian deities. The name Hina usually relates to a powerful female force (typically a goddess or queen) who has dominion over a specific entity. Some variations of the name Hina include Sina, Hanaiakamalama, and Ina. Even within a single culture, Hina could refer to multiple goddesses and the distinction between the different identities are not always clear. In Hawaiian mythology, the name is usually paired with words which explain or identify the goddess and her power such as Hina puku iʻa (Hina gathering seafood) the goddess of fishermen, and Hina ʻopu hala koʻa who gave birth to all reef life. Hina continues to be a figure worshiped in many of the Polynesian religions and her stories serve as traditions that unite Polynesia, specifically the Hawaiian Islands. Hina was the mother of Tuhuruhuru, for whom the ritual initiation ritual was performed by the tohunga Kae. After this is done, Tinirau lends Kae his pet whale to take him home. In spite of strict instructions to the contrary, Kae forces the whale, Tutunui, into shallow water, where it becomes stranded and is killed, roasted and eaten by Kae and his people. When he learns of this Tinirau is furious and sends Hinauri with a party of women (often they are Tinirau's sisters) to capture Kae. The sisters perform indecent dances to make him laugh so they can see his crooked teeth. Then the women sing a magic song which puts Kae into a deep sleep, and carry him back to Motutapu. When Kae wakes from his sleep he is in Tinirau's house. Tinirau taunts him for his treachery, and kills him (Grey 1970:69, Tregear 1891:110). After they had been together for a while, one day Tuna told Hina that there would be a great downpour the next day. He would be washed up onto the threshold of her house in his eel form. When that happened, Tuna said, Hina must cut off his head and bury it, and then regularly visit the place where the head had been buried. Hina obeyed Tuna, returning faithfully to watch the place where she had buried his head. After many days, she saw a shoot sprout from the spot. Another shoot appeared, and the two shoots grew into a pair of coconut trees—the first coconut trees known to man. In Mangaian tradition, the coconut's white flesh is called "Tuna’s brains", and it is said that one can see a face when one looks at the shell of a coconut.
Туамото және Таити
Бір кезде Хина құдайы, бақа құдайы Те-Тунаның әйелі болып өмір сүрді. Бірақ ол одан жалықты да, махаббатты басқа жерде іздеуді шешті. Хина Тунаға дәмді тағам әкеліп қайтатынын айтып, оны тастап, құрлыққа кетті. Хина сүйіктісін іздеп, әр жерге саяхаттады. Бірақ ол кездескен ер адамдардың бәрі Тунаның әйеліне қол жеткізуден қорқып, балық құдайының кек алуынан сескенді. Соңында ол Мауимен кездесті, ал оның анасы Таранга оны Хинаға үйленуге ынталандырды. Мауи Хинаны әйел еткенін халық білген соң, Тунаға хабар жеткізді. Басында Тунаға бұл мәселе қызығушылық тудырмады, бірақ халық оны осылай мазалағаннан кейін, ол Мауиден әйелін қайтарып алуға ант берді. Туна төрт серігімен бірге үлкен толқынмен Мауи үйіне бет алды. Бірақ Мауидің күші толқынды кері қайтарды, ал Туна мен оның серіктерін рифтерде тастап кетті. Мауи Тунаның үш серігін өлтірді, ал біреуі сынған аяқпен қашып құтылды. Мауи Тунаның өзін аман қалдырды. Туна Мауи үйінде біраз уақыт тыныштықта өмір сүрді. Бірақ бір күні Туна Мауиді жекпе-жекке шақырды. Олар кезекпен біріншісінің денесіне кіріп, оны өлтіруге тырысатын еді. Егер Туна Мауиді өлтірсе, онда әйелін қайтарып алатын. Бірінші кезегі Тунаға келді: ол өзін кішірейтіп, Мауидің денесіне кірді. Ол шыққанда Мауи тірі еді. Енді Мауидің кезегі келді: Мауи өзін кішірейтіп, Тунаның денесіне кірді, оны жарып жіберді. Мауи Тунаның басын кесіп алып, анасының кеңесімен үйінің бір бұрышына жерледі. Біраз уақыттан кейін Тунаның жерленген басынан бүршік шығып, кокос ағашына айналды. Міне, осылай адамзат кокосқа қол жеткізді.
For a time, the goddess Hina lived as the wife of Te Tuna, the god of eels. But she grew tired of him and decided to seek love elsewhere. Telling Tuna that she was going to get him some delicious food, Hina left him and went onto land. Hina went from place to place, seeking a lover. But all the men she met were afraid to take Tuna's wife, fearing the eel god's vengeance. Finally she met Māui, whose mother Taranga urged him to take the goddess as his wife. When the people round about learned that Māui had taken Hina as his wife, they went to tell Tuna. At first, Tuna didn't care, but the people annoyed him about it so much that he eventually vowed to win back his wife from Māui. Along with four companions, Tuna rushed toward Māui's home, carried by a huge wave. But Māui's power turned back the wave and left Tuna and his companions beached on the reefs. Māui killed three of Tuna's companions, while one escaped with a broken leg. Tuna himself Māui spared. Tuna actually lived in peace in Māui's home for some time. But one day, Tuna challenged Māui to a duel. Each would take a turn leaping into the others’ body and trying to kill him. If Tuna killed Māui, then Tuna would take his wife back. Tuna's turn came first: he made himself small and entered Māui's body. When he came back out, Māui was intact. Now it was Māui's turn: Māui made himself small and entered Tuna's body, tearing it apart. Māui cut off Tuna's head and, at his mother's suggestion, buried it in a corner of his house. In time, a shoot sprouted from Tuna's buried head and grew into a coconut tree. That was how humankind acquired coconuts.
Гавайи
Тіпті гавай мифологиясында да Хина әртүрлі құдайлардың бірін білдіруі мүмкін. Бұл құдайларды ажырату қиын болуы мүмкін және осы мәселе көп талқыланады. Дегенмен, кеңінен танымал және бір-бірінен ерекшеленетін Хина деп аталатын үш гавай құдайы бар. Хинаның күйеулеріне басшы ʻАиканака, Аспан Әкесі Вакеа және/немесе Акалана жатады, олармен ол Мауи сияқты бірнеше бала тудырды.
Even within Hawaiian mythology, Hina could refer to multiple different goddesses. Differentiating between these deities can be ambiguous and is highly debated. However, there are three specific Hawaiian deities named Hina who are widely known and can be distinguished from each other. The consorts of Hina include Chief ʻAikanaka, Sky Father Wākea and/or Akalana with whom she gave birth to several children including Māui.
Хина мен Мауи туралы аңыздар
Хина құдайы туралы көптеген әңгімелер, әсіресе Аймен байланысты, Марта Беквиттің «Гавай мифологиясы» кітабының 15-тарауында («Хина мифтері») кездеседі. Хинаның ұлы Мауидің дүниеге келуі, Хинаның теңіз жағалауынан тапқан қызыл белбеуін кигеннен кейін құдайлық тұжырымдама ретінде сипатталады. Туғаннан кейін Хина сәбиін шашының тоқылған талшықтарымен орап, оны теңіздегі медузалармен тіреген лиму каладан жасалған төсекке жатқызды. Мауи содан кейін Куайхеланиге сапар шегіп, өзінің атақты күштеріне қол жеткізді. Аңызға сүйенсек, Мауи оралғанда Хинаның жұмысына уақытты ұзарту үшін күнді баяулату сияқты керемет істер жасады. Хинаның және оның Айға қарай көтерілуі туралы әңгімелерді көптеген Полинезиялық халықтардың арасында табуға болады, олар Самоа, Жаңа Зеландия, Тонга, Герви аралдары, Тағдыр аралдары, Науру және басқа да Тынық мұхиты аралдарының топтарында, мысалы Меланезиядағы Малуку аралдарында кездеседі. Бұл әңгімеде қай Хина туралы сөз болып отырғанына қатысты пікірталас бар, бірақ кейбір әңгімелер бұл аңыз Мауидің әкесі Акалананың әйелі Хинаға емес, Аиканак есімді басшының әйелі Хинаға қатысты екенін көрсетеді.
Many stories about the goddess Hina, especially in connection with the moon, can be found in chapter 15 (“Hina Myths”) of Martha Beckwith’s Hawaiian Mythology. The legendary birth of Hina's son, Māui, is described as a supernatural conception after Hina wore a red loincloth she found on the ocean shore. After birth, Hina wrapped locks of her hair around her infant son and set him on a bed of limu kala supported by jellyfish in the sea. Māui then traveled to Kuaihelani where he acquired his famous powers. Legend says when he returned, Māui performed incredible acts such as slowing the sun to make the days longer for Hina's work. The story of Hina and her ascent to the moon can be found within the stories of many Polynesian groups, including those of Samoa, New Zealand, Tonga, Hervey Islands, Fate Islands, Nauru, and other Pacific Island groups such as the Maluku Islands in Melanesia. There is debate over which Hina the story refers to but certain stories suggest this legend is about Hina the wife of a chief called Aikanaka rather than to Hina the wife of Akalana, the father of Māui.
Самуа
Самоада Сина есімі көптеген мифтерде әртүрлі оқиғаларда кездеседі. Мысалы, Савайи аралындағы Мата о ле Алело көлімен байланысты Сина мен Игул туралы аңыз бар.
In Samoa, the equivalent the name Sina referred to in many different stories in mythology. One example is the legend Sina and the Eel which is associated with the Mata o le Alelo pool on the island of Savai'i.
Пасха аралы (Рапа-Нуи)
Рапа Нуи мифологиясында Хина, Атуа Метуаға үйленген теңіз жануарларының қадірлі Хина Ойо бейнесін қабылдайды.
In Rapa Nui mythology, Hina takes the form of Hina Oio, a goddess of sea animals who was married to Atua Metua.
Хина әдебиетте
Ричард Адамс таитилік Хина мен Мауи туралы әңгімені қайта баяндайтын өлең жазды, ол "Те-Туна туралы аңыз" кітабы ретінде жарияланды. Сонымен қатар, Брайан Сайкс өзінің танымал "Еваның жеті қызы" кітабында Хинаның есімін (кітапта "Ina" деп жазылған) мтДНК B хаплотобының әулеттік анасын көрсету үшін пайдаланды.
Richard Adams wrote a poem retelling the Tahitian story of Hina and Māui, published as a book, The Legend of Te Tuna. Also, in his popular book The Seven Daughters of Eve, Bryan Sykes used Hina's name, (spelled therein "Ina") to denote the clan matriarch of mtDNA haplogroup B.
Хинаның халықтық музыкадағы рөлі
Дэвид Ли Рот 1988 жылғы "Skyscraper" хард-рок альбомында "Hina" деген ән жазды. Техникалық дед-метал тобы Gorod өздерінің 2018 жылғы "Æthra" альбомына "Hina" әнін қосты.
David Lee Roth recorded a song called "Hina", contained on the 1988 hard rock album Skyscraper. Technical death metal band Gorod included a song called "Hina" on their 2018 album Æthra.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
Адамс, Ричард. Те-Туна аңызы. Лондон: Сиджвик және Джексон, 1986. Альперс, Энтони. Оңтүстік теңіз аңыздары. Лондон: Джон Мюррей, 1970. Беквит, Марта Уоррен. Гавай мифологиясы. Нью-Хейвен: Йель университеті, 1940. Кэмпбелл, Джозеф. Құдайлардың маскалары: Алғашқы мифология. Нью-Йорк: Викинг, 1970. Луке, Г. Х. “Океан мифологиясы”. Мифологияның жаңа энциклопедиясы (ред. Феликс Гиран, ауд. Ричард Олдингтон және Делано Эймс, Лондон: Хамлин, 1968), 449–72 бб. Рид, А. В. Маори елінің мифтері мен аңыздары. Веллингтон: А. Х. және А. В. Рид, 1961. Сайкс, Б. Еваның жеті қызы. Нью-Йорк, Лондон: У. У. Нортон, 2001. Уилкинсон, Филип. Мифологияның суретті сөздігі. Нью-Йорк: DK, 1998.
Adams, Richard. The Legend of Te Tuna. London: Sidgwick & Jackson, 1986. Alpers, Anthony. Legends of the South Sea. London: John Murray, 1970. Martha Warren Beckwith. Hawaiian Mythology. New Haven: Yale UP, 1940. Campbell, Joseph. The Masks of God: Primitive Mythology. New York: Viking, 1970. Luquet, G. H. “Oceanic Mythology”. New Larousse Encyclopedia of Mythology (ed. Felix Guirand, trans. Richard Aldington and Delano Ames, London: Hamlyn, 1968), pp. 449–72. Reed, A. W. Myths and Legends of Maoriland. Wellington: A. H. & A. W. Reed, 1961. Sykes, B. The Seven Daughters of Eve New York, London: W. W. Norton,2001. Wilkinson, Philip. Illustrated Dictionary of Mythology. New York: DK, 1998.