Кіріспе

жоқ, грек тілінің тарихы және эволюциясы. Грек тілі – индоевропа тілдер отбасының грек тармағындағы жалғыз сақталған тіл. Бұл тіл 2000 жылға дейін басқа индоевропа тілдерінен бөлініп шықса да, алғаш рет қола дәуірінде микендік грек тілі ретінде жазылған. Архаикалық және классикалық кезеңдерде грек тілінде сөйлейтін адамдар түрлі диалектілерде көптеген мәтіндер жазды, олар жиынтығында ежелгі грек тілі деп белгілі. Эллинистік кезеңде бұл диалектілер диалектілік теңестіруден өтіп, шығыс Рим империясының лингва франкасы болған койне грек тілін құрады, кейіннен ортағасырлық грек тіліне дамыды. Қазіргі грек тілінің көп бөлігі диглоссия жағдайында болды, яғни сөйлейтіндер димотики деп аталатын бейресми және катаревуса деп аталатын ресми тілдер арасында ауысып сөйледі. Қазіргі стандартты грек тілі негізінен димотиктің дамуы болып табылады, бірақ катаревусадан кейбір ерекшеліктері сақталған.

Бастапқы грек тілі

Протогрек тілі барлық грек диалектілерінің ең соңғы ортақ атасы болды. Протогрек тілі ең жақын Үнді-Еуропалық туыстарынан шамамен б.з.д. 2200-2000 жылдар аралығында, мүмкін тіпті одан да ертерек уақытта бөлініп шықты. Алайда, грек тіліне тән дыбыстық өзгерістер Грек түбегінде болды ма, әлде протогрек тілінде сөйлейтін адамдар Грекияға қоныс аударды ма, әлі белгісіз.

Микен грек тілі

Грек тілінде жазу үшін қолданылған ең алғашқы белгілі жазу – архаикалық микен диалектісі үшін пайдаланылған Linear B буындық жазуы. Linear B 1953 жылға дейін жазылымнан алынбаған. Микен өркениетінің қола дәуірінің құлдырауы кезінде құлауынан кейін, шамамен бес жүз жыл бойы жазу қолданылмады немесе қазіргі күнге дейін жеткен ештеңе жоқ. Ежелгі классикалық дәуірден бері грек тілі грек әліпбиімен жазылып келеді.

Ежелгі грек диалектілері

Архаикалық және классикалық кезеңдерде грек тілінің үш негізгі диалектісі болды: эолдық, иондық және дориялық, гректердің үш негізгі тайпасына сәйкес келеді – эолдықтар (көбінесе Эгей теңізінің аралдарында және Кіші Азияның солтүстік жағалауында, Смирнадан солтүстікке қарай), иондықтар (көбінесе Кіші Азияның батыс жағалауында, Смирнаны және оның оңтүстігіндегі аймақты қамтиды) және дориандықтар (негізінен Пелопоннес жағалауындағы гректер, мысалы, Спарта, Крит және Кіші Азияның батыс жағалауының ең оңтүстік бөліктері). Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясы" басқа диалекттерден алынған кейбір сөздермен ион тілінің әдеби түрінде жазылған. Сондықтан ион тілі ежелгі Грекияның негізгі әдеби тілі болды, V ғасырдың соңында Афинаның билікке көтерілуіне дейін. Дорий тілі грек лирикасы үшін, мысалы, Пиндар және грек трагедияларының хорлық өлеңдері үшін стандартты болып саналды.

Аттик грек тілі

Аттика грек тілі, иония тілінің бір тармағы, ғасырлар бойы Афинаның тілі болды. Қазірге дейін сақталған классикалық грек әдебиетінің көп бөлігі аттика грек тілінде жазылған, оның ішінде Платон мен Аристотельдің мәтіндері классикалық дәуірден бері жазба түрінде жетіп келді.

Көне грекше

Ғасырлар бойы грек тілі көптеген диалекттерде болды. Ұлы Александрдың (б.з.д. 356–323) және оның ізбасарларының грек мәдениеті Кіші Азиядан Мысырға және Үндістанның шекаралық аймақтарына таралуымен Аттик диалектісі Койнэ (Κοινή; "ортақ") тілінің негізіне айналды. Александр бағындырған аймақтардың тұрғындары да бұл тілді үйренді, осылайша грек тілі әлемдік тілге айналды. Александрдан кейін, Эллинистік дәуірде (б.з.д. 323–31 жж.) грек тілі дамуын жалғастырды. Осы кезеңде еврей Библиясының грек тіліне аудармасы – Септуагинт пайда болды. Көп ғасырлар бойы грек тілі Рим империясының шығыс жартысында лингва франка болды. Рим дәуірінде грек тіліндегі Жаңа Өсиет пайда болды, ал Койнэ грек тілі ең танымал әдебиеті бойынша "Жаңа Өсиет грек тілі" деп те аталады.

Орта ғасырлық грек

Орта ғасырлық грек тілі, сондай-ақ Византиялық грек тілі деп те аталады, бұл грек тілінің орта ғасырдың басынан, шамамен 600 жылдан бастап, 1453 жылы Константинополь қаласын Османлы империясы басып алғанға дейінгі кезеңі. Бұл соңғы дата Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы орта ғасырдың аяқталуын білдірді. 620 жылдан бастап, Гераклий реформаларының нәтижесінде грек тілі Византия империясында әкімшілік және мемлекеттік тіл ретінде қолданылды. Осы тілдің осы кезеңі Византиялық грек тілі деп танылады. Орта ғасырлық грек тілі мен әдебиетін зерттеу – Византия тану, яки Византия империясының тарихы мен мәдениетін зерттеу саласының бір бөлігі. Орта ғасырлық грек тілінің басталуы кейде 4 ғасырға дейін, яғни 330 жылға, монархияның саяси орталығы Константинопольге көшірілген кезге, немесе 395 жылға, империяның бөлінген кезеңіне дейін жатқызылады. Дегенмен, бұл көзқарас шартты, себебі ол мәдени және тілдік дамудан гөрі саяси болжамдарға негізделген. Тек 7 ғасырдағы Шығыс Рим Византия мәдениетіндегі ауқымды өзгерістерден кейін ғана тілдің дамуындағы шешуші момент болды деп санауға болады. Орта ғасырлық грек тілі – ежелгі және қазіргі грек тілінің арасындағы байланыс құралы, өйткені бір жағынан, оның әдебиеті әлі де ежелгі грек тілінің күшті ықпалында, ал екінші жағынан, қазіргі грек тілінің көптеген тілдік ерекшеліктері тілде қалыптаса бастады.

Қазіргі грек

Тілдің "заманауи" кезеңінің басталуы жиі 1453 жылы Византия империясының құлдырауымен байланыстырылады, бірақ бұл дата тілдік шекараны нақты белгілемейді және тілдің көптеген ерекше қасиеттері бұрыннан, 4-15 ғасырлар аралығында қалыптасқан болатын. Осы кезеңнің көп бөлігінде тіл диглоссия жағдайында болды, яғни аймақтық сөйлеу диалектілері мен оқымысты, архаикалық жазба түрлері бірге қолданылды. 1829 жылы Грекия тәуелсіз мемлекет ретінде құрылғаннан кейін, Катаревуса (Καθαρεύουσα) – грек тілінде "тазартылған тіл" деген мағынаны білдіретін – мемлекеттік тіл ретінде бекітілді және Грекиядағы грек тілінің жалғыз қабылданатын түрі болды. Бұл әрекет тілдік соғысқа және әдеби топтардың құрылуына әкелті: демократиялық (халықтық) диалектті қолдаған Дхимотикистес (Δημοτικιστές) және "тазартылған диалектті" қолдаған Лойи (Λόγιοι) немесе Катаревусяни (Καθαρευουσιάνοι). Осыған дейін Дхимотикиді мемлекеттік істерде пайдалануға көбінесе қарсылық танылған. Демотикалық диалектті мемлекеттік сөйлеуде және құжаттарда қолдануға тыйым салынды. 1974 жылғы хунтаның құлауы және 1974-1976 жылдардағы Метаполитефси кезеңінің аяқталуы грек үкіметінің қолдануы үшін демотикалық диалекттің де-факто және де-юре тіл ретінде қабылдануына әкелді, бірақ Катаревуса қозғалысы тілде өз іздерін қалдырды. Бүгінде демотикалық негіздегі стандартты қазіргі грек тілі Грекия мен Кипрдің ресми тілі болып табылады. Грек тілінде бүгінде шамамен 12-15 миллион адам сөйлейді, олар негізінен Грекия мен Кипрде, сондай-ақ көптеген басқа елдердегі азшылықтар мен иммигранттар қауымдастықтарында қоныстанған.