Кіріспе
Кипр 1914 жылдан 1925 жылға дейін әскери оккупацияда болған және 1925 жылдан 1960 жылға дейін Ұлыбританияның тәждік колониясы болды. Кипр 1960 жылы тәуелсіз мемлекетке айналды.
Cyprus was part of the British Empire, under military occupation from 1914 to 1925, and a Crown colony from 1925 to 1960. Cyprus became an independent nation in 1960.
Кипр протектораты (1878−1914)
1878 жылы Кипр конвенциясының нәтижесінде Ұлыбритания Кипр аралын Осман империясынан протекторат ретінде алды. Бұл, егер Ресей Осман империясының территорияларын басып алуға тырысса, Ұлыбритания Осман империясына әскери қолдау көрсетуінің орнына жасалған айырбас еді. Әкімшілікті басқарған алғашқы британдыққа «Жоғарғы комиссар» атағы берілді, ол генерал-лейтенант сэр Гарнет Джозеф Вольсели (1833–1913) болды. Британдықтар аралда үлкен саяси мәселеге тап болды. Кипрдің жергілікті халқы Осман империясы құлағаннан кейін аралды Грекиямен біріктіруді өздерінің заңды құқығы деп есептеді. Британдық билік 1881 жылы тұңғыш рет халық санауын жүргізді, Кипрдің жалпы халқы 186 173 адамды құрады, оның ішінде 137 631 (73,9%) грек, 45 438 (24,4%) түрік және 3 084 (1,7%) марониттер, латын және армян ұлттарының өкілдері болды. Китиум епископы Киприанос Вулслидің Ларнакаға келгеніне орай 1878 жылғы 22 шілдеде сөйлеген сөзінде: «Біз (гректер) үкіметтің өзгеруін қабылдаймыз, себебі Ұлыбритания Кипрге, Ион аралдары сияқты, ана Грекиямен біріктіруге көмектеседі деп сенеміз» деді. Кипрліктер бастапқыда британдық билікті сәттілікке, демократияға және ұлттық азаттыққа жетеді деген үмітпен қарсы алғанмен, көңілдері толмады. Британдықтар Кипрді оларға бергені үшін Сұлтанға төленген өтемақыны жабу үшін ауыр салықтар салды. Сонымен қатар, халыққа аралды басқаруға қатысу құқығы берілмеді, өйткені барлық билік Жоғарғы комиссар мен Лондонға тиесілі болды.
Пальмократия
1931 жылдың қазан айынан 1940 жылдың қазан айына дейінгі кезең кипрліктер үшін өте ауыр болды. Сол кездегі губернатор, сэр Ричмонд Палмер, грек мектептерінің басқаруын және жұмыс істеуін шектеу, сондай-ақ кез келген түрдегі кәсіподақтар мен қоғамдық бірлестіктерге тыйым салу сияқты бірнеше қатаң шаралар қолданды. Бұл үкімет "Палмерократия" деп аталды, губернатордың атымен байланыстырылды. Оның мақсаты – жергілікті халықтың саясатқа деген ықыласын басу болды. Бұл үкіметке қарсы күшті наразылықтар болды, бірақ екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін, онда 30 мыңнан астам кипрлік британдық қарулы күштеріне қосылғанға дейін, қатаң шаралар алынбады. Британдықтардың энозиске алып келмейтін, бірақ белгілі бір деңгейде қатысуды қамтамасыз ететін конституциялық үкіметті орнату әрекеттері сәтсіз аяқталды, әсіресе соғыстан кейінгі Ұлыбританияның лейбористік үкіметі либералды және демократиялық үкімет құруға талпынғандарына қарамастан.
Грекиямен ұсынылып отырған одақ
1948 жылы Грекияның патшасы Пауль Кипрдің Грекиямен бірігуге ниеттенгенін жариялады. 1950 жылы Кипр православие шіркеуі референдум ұйымдастырды, нәтижесінде грек кипрліктердің шамамен 97 пайызы бірігуді қалады. 1952 жылы Грекия да, Түркия да НАТО мүшелеріне қосылды. Соғыстан кейін Кипр делегациясы Лондонға энозис талабын жолдады. Бұл талап қабылданбады, бірақ британдықтар көбірек еркіндік беретін конституция және 10 жылдық әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасын ұсынды. Архиепископ Макариос басшылығымен грек кипрліктерінің энозис талабы 1950 жылдары Грекия халықаралық аренада оған қолдау көрсетуді бастағанда жаңа күшпен қайта жанданды. Бұл әрекет Түркияны ескертіп, түркі кипрліктерін алаңдатты. Британдықтардың Мысырдан шығуы Кипрдің олардың Таяу Шығыс штаб-пәтерінің жаңа орнына айналуына себеп болды.
Кипрлік түрік
Түрік кипрліктерінің деколонизация және отаршылдық жүйенің күйреуінен туындаған қиындықтарға жауабы – бөліну (таксим) туралы шақыруды қабылдау болды. Таксим – гректердің «энозис» ұранына ұқсауға тырысқан, күшейіп келе жатқан түрік кипрліктерінің ұранына айналды. 1957 жылы Анкараға сапары барысында Күчюк Түркияның аралдың солтүстік жартысына талап етуге құқылы екенін мәлімдеді. 1957 жылғы сәуірде Суэц дағдарысынан кейін туған жаңа жағдайда британ үкіметі Кипрдегі базалардың Кипрды база ретінде пайдалануға қолайлы балама екенін қабылдады. Бұл британдықтардың мәселеге қатысты көзқарасын жеңілдетті. Енді бұл мәселе Грекия және Түркиямен бірлесіп шешілуі керек еді, соңғысы түрік кипрлік халқына энозис қаупі туралы ескертілді. Кипрде EOKA ұйымының әрекеттерінен зорлық-зомбылық қайта жанданды, бірақ британ губернаторы сэр Хью Футтың бірыңғай басқару туралы жаңа жоспары түрік кипрліктерінің наразылығын тудырғаннан кейін түрік қоғамы да осы зорлық-зомбылыққа тартылды, ал түрік үкіметі наразылық білдірді. Екі қауым арасындағы зорлық-зомбылық жағдайдың жаңа және қауіпті ерекшелігіне айналды. 1957 жылы БҰҰ мәселенің өзінің Жарғылық картасына сәйкес шешілуі керек деп шешті. Шет елге қуылғандар оралды, екі тарап та бір-біріне қарсы зорлық-зомбылық әрекеттерін бастады. Цюрих және Лондон келісімдеріне (1959/1960) дейінгі жылдары Грекия энозис мақсатына қолдау көрсету және халықаралық мойындылық алуға тағы бір рет тырысты, бірақ EOKA-ның британдықтарға қарсы күшейген зорлық-зомбылығына қарамастан, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды. Ақырында Грекия Түркияның даудың маңызды тарапы екенін мойындауға мәжбүр болды. Гривас пен EOKA да жағдайдың өзгергенін қабылдауға мәжбүр болды. Макариос Түркияны кез келген шешімге қатысудан шеттетудің жолын таба алмады. Грек кипрліктері арасында Британия түрік кипрліктерінің мүддесін қолдап, энозиске қол жеткізуге кедергі келтірді деген кең пікір қалыптасты. 1958 жылы британ премьер-министрі Гарольд Макмиллан Кипр үшін жаңа ұсыныстар дайындады, бірақ архиепископ Макариос бөлінуді көздейтін оның жоспарын қабылдамады. Архиепископ тек тәуелсіздікті қамтамасыз ететін және энозис пен бөлінуді жоққа шығаратын ұсынысты қабылдайтынын мәлімдеді.
Тәуелсіздік
1960 жылдың 16 тамызында Кипр, Грекиямен саяси бірігуді немесе энозисті қалаған грек-кипрлік EOKA (Кипрлік күрескерлердің ұлттық ұйымы) партизандық тобының ұзақ антибритандық күресінен кейін Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Харизматикалық діни және саяси лидер, архиепископ Макарий III, 1959 жылдың 13 желтоқсанында тәуелсіз Кипрдің алғашқы президенті болып сайланды. 1961 жылы ол Біріккен Ұлттар Ұйымының 99-шы мүшесі атанды. Дегенмен, Цюрих келісімі грек және түрік кипрліктері арасындағы ынтымақтастықты орнатуға жеткіліксіз болды. Грек кипрліктері түрік кипрліктерінің мүдделерін қорғау үшін енгізілген күрделі механизмдер тиімді үкімет жұмысына кедергі келтіреді деп сараптап, түрік кипрлік парламентарийлерді үкіметтен кетуге мәжбүрлеу мақсатында Акритас жоспарын жасады, осылайша энозис жоспарларын бұзуға жол бермеуді көздеді. Екі тарап та зорлық-зомбылықты жалғастырды. Түркия аралға әскери күш енгізуі мүмкін екенін ескертті. 1963 жылдың қараша айында президент Макарий осы ерекше ережелердің бір бөлігін жоюға бағытталған конституциялық түзетулерді ұсынды. Түрік кипрліктері бұл өзгерістерге қарсы шықты. Бұл жағдай 1963 жылдың желтоқсан айында кең ауқымды қауымдық қақтығыстарға әкеп соқты, содан кейін Акритас жоспары іске асырылды және түрік кипрліктерінің орталық үкіметтегі қатысуы 1963 жылдың 23 желтоқсанында тоқтатылды. Бұл кезде ең төменгі дәрежедегі мемлекеттік қызметкерлерден бастап министрлерге дейін, соның ішінде түрік вице-президенті доктор Фазил Күчюк үкіметтен кетуге мәжбүр болды. Макарий отты тоқтатуға бұйрық берді және мәселені қайтадан Біріккен Ұлттар Ұйымына жүктеді. Түрік кипрлік саясаткерлердің даулы, бірақ ерікті түрде үкіметтен шығуынан кейін үкіметтің жұмыс істеуі тоқтатылды. 1964 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілік сақтаушы күштері аралға орналастырылды, олар қалған грек кипрліктерін үкімет ретінде мойындады. UNFICYP құрамына Канадалық, ирландтық және финляндиялық әскерлер кірді. Олардың міндеті – қақтығысты болдырмау, заң мен тәртіпті сақтау. 1964 жылы Ұлыбритания премьер-министрі сэр Алек Дуглас Хоум американдық бас прокуроры Роберт Ф. Кеннедимен кездесіп, халықаралық араласудың қажеттілігін түсіндірді, айта келе: "Егер олар араласпағанда, түрік кипрліктерінің жаппай қырғынына ұшырауы мүмкін еді". Сол жылы Түркия парламенті Кипрға әскери күш енгізуге дауыс берді, бірақ Біріккен Ұлттар Ұйымы мен НАТО тарапынан қолдау алмауының нәтижесінде бұл жоспар іске аспады. Осыған жауап ретінде Гривас Афинаға қайта шақырылды және грек әскери күштері аралды тастап кетті. 1967 жылы Cyprus Airways рейсі 284 кезінде де Гавиланд Комет ұшағының кабинасында жарылыс болды, нәтижесінде 66 адам қаза тапты. Жарылыстың себебі мен мотиві анықталған жоқ, бірақ табылған орындық жастығында әскери пластикалық жарылғыш заттың іздері табылды. 1967-1968 жылдары тағы бір қауымдық зорлық-зомбылық ошағынан кейін түрік кипрліктерінің уақытша әкімшілігі құрылды.
Грекиядағы төңкеріс және түрік шабуылы
1974 жылдың шілдесінде президент Грекияның грек әскери хунтасының билігімен жүргізілген 1974 жылғы Кипр төңкерісі салдарынан құлатылды. Түркияның Кипрге басып кіруі 20 шілдеде 1974 жылы, 1960 жылғы Кепілдік шартының 4-бабына сәйкес, халықаралық қолдау алу үшін өткен БҰҰ отырыстары сәтсіз аяқталғаннан кейін басталды. Кепілдік шарты Грекияға, Түркияға және Ұлыбританияға көпжақты қолдау алуға тырысулар сәтсіз болған жағдайда, төңкеріс болған кезде Кипрде демократияны қайта орнату үшін бір жақты түрде араласуға рұқсат берді. Екі кезеңді шабуылдың нәтижесінде түрік әскері аралдың 38%-ын бақылауына алды, ал 200 000 грек кипрлігі оккупация астындағы солтүстік аймақтардан қашып кетті. Сонымен қатар, Түркия мен Грекия басшыларының келісімімен уақытша халық алмасудан кейін 60 000 түрік кипрлігі БҰҰ және британдық SBA органдары арқылы осы солтүстік оккупацияланған аймақтарға көшірілді. Осыдан бері елдің оңтүстік бөлігі халықаралық қауымдастық тарапынан мойындалған Кипр үкіметінің, ал солтүстік бөлігі Солтүстік Кипр үкіметінің бақылауында.
Қазіргі күн
1983 жылы 1974 жылы түрік кипрліктер бақылаған аймақ өзін тек Түркия мойындаған Солтүстік Кипр Түрік Республикасы деп жариялады. Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбіт сақшы күштері екі тарап арасындағы буферлік аймақты сақтап тұрады. 1974 жылдан 1996 жылдың тамызына дейін, буферлік аймақтағы сарбаздар арасындағы сирек оқиғалар мен кейбір наразылықтарды есептемегенде, зорлық-зомбылыққа байланысты қақтығыстар болған жоқ. Осы кезде Анастасиос (Тассос) Исаак және Соломос Соломоу Солтүстік Кипр Түрік Республикасының аумағына өткеннен кейін мотоцикл шеруі кезінде қайтыс болды. Тассос Исаак түрік азаматтары мен үш түрік кипрлігі полиция қызметкерлерінің қолынан қаза тапты. Ал Соломос Соломоу түрік әскері офицерінің қолынан, әскери бақылау бекетінен түрік туын түсіруге тырысқанда, мойнынан атқыланды. БҰҰ басшылығымен Кипр мәртебесі жөніндегі келіссөздер 1999 жылдың желтоқсан айында жан-жақты келісімге қол жеткізу үшін мағыналы келіссөздерді дайындау мақсатында қайта басталды. Кипр үкіметі Солтүстік Кипр әкімшілігінің кез келген егемендігін мойындамайды, сондықтан халықаралық рейстерге немесе Солтүстікпен еркін саудаға жол бермейді. Бұл эмбарголарды алып тастау мүмкіндігі талқыланды, себебі олардың Солтүстік аймақтардағы азаматтардың адам құқықтарын бұзуы мүмкін екендігі айтылды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Кипрді біріктіру жөніндегі ұсынысы – Аннан жоспары әзірленді, ол референдум өткізуді көздейді.
XXI ғасыр және Еуропалық Одаққа мүшелік (2004ж. - қазіргі уақыт)
Кипр 2004 жылдың 1 мамырында Еуропалық Одаққа қосылды. Осы орайда, аралдың мәртебесі жөніндегі келіссөздер күшейді. 2003 жылдың желтоқсан айында Кипрдегі екі қауым арасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының буферлік аймағының бір бөлігі ашылды. Осыдан бері екі қауымның мүшелері (және Еуропалық Одақтың азаматтары) ашылған бақылау-өткізу пункттері арқылы буферлік аймақты кесіп өте алады. 2004 жылы БҰҰ демеушілігімен жоспарланған қайта біріктіру жөніндегі референдум 21 сәуірде өтті. Кипрлік түріктер референдумда жарияланған БҰҰ жоспарын қабылдауға дауыс берді, бірақ Кипрлік гректер оны үлкен көпшілікпен қабылдамады. Кипрдің Еуропалық Одаққа қосылуынан және БҰҰ-ның сәтсіз референдумынан кейін алғашқы сайлау 2008 жылы өтті. Кипрдің коммунистік партиясы – Еңбекшілердің прогрессивті партиясы – АКЕЛ-дің Димитрис Кристофиас оңшыл Иоаннис Касулидисті жеңіп, президент болды. Кристофиас Кипрдің бизоналық федеративтік мемлекет ретінде қайта бірігуі жөнінде Мехмет Али Талатпен келіссөздер бастады. Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы жаңа тыраныстар, 2014 жылғы Кипр келіссөздері, грек және түрік кипрлік қауымдастықтарының басшылары келіссөздер арқылы шешім табуға бағытталған беспрецеденттік бірлескен декларацияны қабылдады. 2013 жылы консервативті Демократиялық жиналыстың Никос Анастасиадис Кипрдің президенті болып сайланды. 2018 жылы президент Анастасиадис екінші мерзімге коммунистік оппонентінен айқын басымдықпен қайта сайланды. 2023 жылғы 28 ақпанда 2023 жылғы президенттік сайлаудың жеңімпазы Никос Христодулидис Кипр Республикасының сегізінші президенті болып ант берді.
Негізгі дереккөздер
Кобхам, C. D. ред. Excerpta Cypria, Кипр тарихына материалдар (Кембридж, 1908). Жазба дереккөздердің тамаша жинағы. Онлайн.
Хакки, Мурат Метин, ред. Кипр мәселесі: деректі тарих, 1878–2007 (Блумсбери, 2007).
Лэнг, Роберт Хамильтон. Кипр: оның тарихы, қазіргі ресурстары және болашақ перспективалары (Макмиллан, 1878). Онлайн.
Уоллес, Пол В. және Андреас Г. Орфандид (ред.), Кипр тарихының дереккөздері, I–XV томдары (Албани, Нью-Йорк, Грекия және Кипр зерттеу орталығы, Албани университеті (SUNY), 1990–2007).
Hakki, Murat Metin, ed. The Cyprus issue: a documentary history, 1878 2007 (Bloomsbury, 2007). Lang, Robert Hamilton. Cyprus: its history, its present resources, and future prospects (Macmillan, 1878) online. Wallace, Paul W. & Andreas G. Orphanides (eds. ), Sources for the History of Cyprus, vols I XV, (Albany, NY, Greece and Cyprus Research Center, University at Albany (SUNY) 1990–2007)