Кіріспе
Топтық дамудың қалыптасу-дау-жанжал-қалыпқа келтіру-өнімділік үлгісін алғаш рет 1965 жылы Брюс Такман ұсынды. Ол бұл кезеңдердің команданың өсуі, қиындықтарға қарсы тұруы, мәселелерді шешуі, оларға шешім табуы, жұмысты жоспарлауы және нәтиже беруі үшін қажетті және сөзсіз болатынын айтты. Такман бұл қажетті кезеңдер команданың өсуі мен дамуы үшін өте маңызды екенін болжады: ол осы факторлармен қатар, адамдар арасындағы қарым-қатынастар мен жұмыс белсенділігі табысты басқару және тиімді топтық жұмыс жасау үшін қажетті төрт кезеңдік модельді күшейтеді деп санайды.
The forming–storming–norming–performing model of group development was first proposed by Bruce Tuckman in 1965, who said that these phases are all necessary and inevitable in order for a team to grow, face up to challenges, tackle problems, find solutions, plan work, and deliver results. Tuckman suggested that these inevitable phases were critical to team growth and development: he hypothesized that along with these factors, interpersonal relationships and task activity would enhance the four stage model that is needed to successfully navigate and create an effective group function.
Құрастыру
Топ жиналады, мүмкіндіктер мен қиындықтарды танысады, содан кейін мақсаттарға келіседі және міндеттерді орындауға кіріседі. Топ мүшелері көбінесе тәуелсіз әрекет етеді. Олар ынталы болуы мүмкін, бірақ әдетте команданың мәселелері мен мақсаттары туралы жеткілікті хабардар болмайды. Топ мүшелері әдетте өзін жақсы ұстаса да, көбінесе тек өзіне жеке көңіл бөледі. Есейген топ мүшелері осы бастапқы кезеңде-ақ дұрыс мінез-құлықты көрсетуге бастайды. Жиынның атмосферасы әрбір адамның бастапқы мінез-құлқының қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Басты міндеттерге бағдар беру де жатады. Мүшелер бір-біріне де, міндеттерге де бейімделуге тырысады. Бұл кезеңде топ мүшелері шекараларды сынап, негізгі қағидаларды құрып, ұйымдық стандарттарды анықтайды. Талқылаулар міндеттің көлемін, оны қалай орындау керектігі және осыған ұқсас мәселелерге арналады. Осы кезеңнен келесі кезеңге өту үшін әрбір мүше қауіпсіз тақырыптардың ыңғайлылығынан бас тартып, қақтығыс туу мүмкіндігіне баруға дайын болу керек.
Шабуылдау
Бұл команда дамуының екінші кезеңі, онда топ өзін-өзі ұйымдастыра бастайды және бір-біріне сенім артады. Бұл кезең көбінесе мүшелер өз пікірлерін білдірген кезде басталады; билік пен мәртебе анықталғанда команда мүшелері арасында қақтығыстар туындауы мүмкін. Топ мүшелері бір-бірімен жұмыс істей бастағанда, әркімнің жұмыс стилін және команда ретінде бірге жұмыс істеудің қалай болатынын біледі; сонымен қатар топтағы лауазымдардың иерархиясы да анықталады. Бұл кезеңде көбінесе жағымды және сыпайы атмосфера болады, адамдар бір-бірімен жақсы қарым-қатынаста болады, олар қызығушылық, құлшыныс және оң көңіл-күй сезімдерін басынан өткереді. Ал кейбіреулер күдік, қорқыныш және алаңдау сезіміне толы болуы мүмкін. Осыдан кейін команда жетекшісі топқа міндеттерді, қажетті мінез-құлықты түсіндіреді және шағымдарды қалай қарау және шешу керектігін айтады. Бұл кезеңде "қатысушылар бір-бірінің мінез-құлқы мен адалдығына қатысты пікірлер қалыптастырады және егер біреу жауапкершіліктен жалтарса немесе үстемдік етуге тырысса, сол пікірлерін білдіруге итермелейді. Кейде, экспедиция қиындаған сайын қатысушылар жетекшінің әрекеттері мен шешімдеріне күмәнмен қарауы мүмкін". Команда осы кезеңнен өтуі үшін келіспеушіліктер мен жеке бастық қақтығыстарды шешу қажет, сондықтан кейбір командалар "жанжал" кезеңінен ешқашан шыға алмайды немесе жаңа қиындықтар мен даулар туындаса, қайтадан сол кезеңге оралуы мүмкін. Такманның 1965 жылғы зерттеуінде, зерттеулердің тек 50%-ы ғана топ ішіндегі қақтығыстың кезеңін анықтады, ал қалғандарының бір бөлігі 1-ші кезеңнен тікелей 3-ші кезеңге өтті.
Норматтау
Келісімдерге қол жеткізілгенде және жеке тұлғалардың қақтығыстары шешілгенде, жақындық артады және өзара ынтымақтастық рухы туындайды. Бұл міндетті аяқтауды және команданы таратуды қамтиды (кейбір мәтіндерде "аза тұту" деп аталады). Топтық және ұйымдық зерттеулер оларды модельді жаңартуды жариялауға шақырғаннан кейін, олар бастапқы модельді қайта қарастырып, қатысты әдебиеттерді зерттеді. Олар шағын топтың өмірлік циклындағы маңызды кезең – осы циклдің соңында болатын толық ажырасу екеніне келісті.
Норматтау және қайта нормалау
Тимоти Биггс "қалыптасу"дан кейін "қалыпқа келтіру" деген қосымша кезеңді қосуды және дәстүрлі қалыпқа келтіру кезеңін "re norming" деп қайта атауды ұсынды. Бұл қосымша команда қалыптасқаннан кейін оның өнімділігі біртіндеп жақсаратын кезеңді көрсетеді, ал осы деңгейге қанағаттанған көшбасшының араласуы команданың дау-жанжал кезеңінен нағыз өнімділікке көтерілуіне бөгет жасайды. Бұл назарды команда мен көшбасшыға аударады, себебі дау-жанжал кезеңі табысқа жету үшін белсенді түрде еңсерілуі керек. Әсіресе көшбасшылық қызметте тым көп "дипломаттар" немесе "бейбітшілдер" команданың толық потенциалын іске асыруына кедергі келтіруі мүмкін. Рикардс пен Могер топ өз нормаларынан шығармашылықпен мәселелерді шешу арқылы шыққанда Такман моделіне ұқсас кеңейтім ұсынды.
Уайт-Фейрхерст TPR моделі
Аласдейр А. К. Уайт пен оның әріптесі Джон Фейрхерст бірлесіп, Уайт-Фейрхерст ТПР моделін жасау барысында Такманның даму сатыларын қарастырды. Олар бұл сатыларды жеңілдетіп, «қалыптасу-жанжал-қалыпқа келтіру» кезеңдерін «өзгеріс» фазасы ретінде біріктірді, оны бастапқы өнімділік деңгейімен теңестірді. Содан кейін «өнімділік» фазасы келеді, ол «жаңару» фазасы деп аталатын жаңа өнімділік деңгейіне алып келеді. Уайт өз жұмысын «Құлық аймағынан өнімділікті басқаруға» деген мақаласында одан әрі дамытып, Такманның зерттеулері мен Колин Карналлдың «бейімделу циклы» және «құлық аймағы теориясы» арасындағы байланысты көрсетті.