Кіріспе
Жылжымайтын мүлікпен байланысты қарызды қолдануды жеңілдететін делдал. Ипотекалық брокер жеке тұлғалар немесе кәсіпорындар үшін ипотекалық несиелерді делдалдық қызмет арқылы ұсынушы ретінде әрекет етеді. Дәстүрлі түрде банктер мен басқа да несие беру ұйымдары өз өнімдерін сатады. Алайда, ипотекалық несие нарықтарында бәсекелестік күшейгендіктен, ипотекалық брокердің рөлі кеңінен таралды. Бүгінде көптеген дамыған ипотекалық нарықтарда (әсіресе АҚШ, Канада, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және Испанияда) ипотекалық брокерлер несие берушілер үшін ипотекалық өнімдердің ең ірі сатушылары болып табылады. Ипотекалық брокерлер жеке тұлғаның іздеген нақты қарызын беруге дайын банк немесе тікелей несие берушіні табу үшін жұмыс істейді. Канададағы ипотекалық брокерлер несие берушімен төленеді және жақсы кредиттік тарихы бар өтінімдер үшін ешқандай төлем алмайды. АҚШ-та көптеген ипотекалық брокерлер өз штаттарымен және CFPB-мен реттеледі, бұл тұтынушының құқығына қатысты банк және қаржы заңнамасына сәйкестікті қамтамасыз етеді. Регламенттің ауқымы юрисдикцияға байланысты.
A mortgage broker acts as an intermediary who brokers mortgage loans on behalf of individuals or businesses. Traditionally, banks and other lending institutions have sold their own products. As markets for mortgages have become more competitive, however, the role of the mortgage broker has become more popular. In many developed mortgage markets today, (especially in the United States, Canada, the United Kingdom, Australia, New Zealand, and Spain), mortgage brokers are the largest sellers of mortgage products for lenders. Mortgage brokers exist to find a bank or a direct lender that will be willing to make a specific loan an individual is seeking. Mortgage brokers in Canada are paid by the lender and do not charge fees for good credit applications. In the US, many mortgage brokers are regulated by their state and by the CFPB to assure compliance with banking and finance laws in the jurisdiction of the consumer. The extent of the regulation depends on the jurisdiction.
АҚШ-тағы ипотекалық брокерлік қызмет
Wholesale Access Mortgage Research & Consulting, Inc. компаниясының 2004 жылғы зерттеуіне сәйкес, АҚШ-та шамамен 53 000 ипотекалық брокерлік компания бар, олар шамамен 418 700 қызметкерді жұмыспен қамтып, барлық тұрғын үй несиелерінің 68%-ын ұсынады. Қалған 32% несиелер несие берушінің тікелей сату арнасы арқылы беріледі, яғни несие беруші делдалға жүгінбейді. Банктер делдалдарды қарыз алушыларды іздеу және олардың талаптарына сай екенін анықтау жұмысын сырттан тапсыру үшін, сондай-ақ заңдық келісімдер арқылы алаяқтық және сот арқылы иеліктен айыру жағдайлары бойынша жауапкершіліктің бір бөлігін делдалдарға жүктеу үшін пайдаланды. Несие беру процесінде делдал жылжымайтын мүлікті кепілге қоюмен байланысты құжаттарды жинап, өңдейді.
Ипотекалық брокер мен несиелік қызметкер арасындағы айырмашылық
Ипотекалық брокер сатып алушы (қарыз алушы) мен несие беруші (банктер және банк емес несие берушілер) арасында делдал ретінде жұмыс істейді, ал несие қызметкері әдетте несие беруші үшін тікелей жұмыс істейді. Көптеген штаттар ипотекалық брокердің лицензия алуын талап етеді. Штаттар несие беру тәжірибесі мен лицензиялауды реттейді, және ережелер штаттан штатқа өзгереді. Көптеген штаттар «Брокерлік серіктес», «Брокерлік бизнес» және «Тікелей несие беруші» болғысы келетін тұлғаларға лицензия талап етеді. Ипотекалық брокер әдетте штатпен тіркеледі және несие мерзімі бойында жасалған алаяқтық үшін жеке жауапкершілікке (қайтарып алу немесе түрме жазасы) тартылады. Несие қызметкері әдетте банк немесе тікелей несие берушінің лицензиясымен жұмыс істейді. Екі лауазымның да заңдық, моральдық және кәсіби жауапкершіліктері мен міндеттемелері бар, олар алаяқтыққа жол бермеу және несие шарттарын тұтынушыға да, несие берушіге де толық ашуға міндетті. Ипотекалық брокердің агенттері өздерін «несие қызметкері» деп атауы мүмкін. Ипотекалық брокерлер сонымен қатар Ұлттық көп штаттық лицензиялық жүйе және тізілім (NMLS) арқылы жеке және компаниялық лицензия алуы керек. NMLS-тің мақсаты – жергілікті, штаттық қаржылық қызметтерді реттеудің артықшылықтарын реттеушілер арасында координацияны және ақпарат алмасуды жақсартатын, индустрияның тиімділігін арттыратын және тұтынушылардың қорғалуын күшейтетін ұлттық платформада пайдалану. Депозиттемелік мекемеде жұмыс істейтін несие қызметкерлері NMLS-те тіркелуі керек, бірақ лицензия алуы міндетті емес. Әдетте, ипотекалық брокер несие бойынша несие қызметкерінен көбірек табыс табады, бірақ несие қызметкері несие беру мекемесі ұсынатын ұсыну желісін пайдаланып, көбірек несие сатуға мүмкіндік алады. Ипотекалық брокерлер мен несие қызметкерлерінің барлық деңгейде тәжірибесі болуы мүмкін.
Екінші нарыққа ықпал ету
Тіпті несие беру лицензиясы бар ірі компаниялар да бастаған ипотекалық несие операцияларын сатады немесе делдалдық қызмет көрсетеді. Банкирлердің бұрынғы онжылдықтармен салыстырғанда өз несиелерін өтеуге алып, сақтап қалатын үлесі азайды. Банктер несиелердің көлемі ұлғайғандықтан делдал ретінде әрекет етеді, себебі аз ғана адам салымшының ақшасын ипотекалық несиелерге жұмсай алады. Салымшы ақшасын қайтаруды талап етуі мүмкін, ал несие берушіге талап бойынша қайтару үшін үлкен резервтер қажет болады. Ипотекалық банктер депозит қабылдамайды және оларды сатып алу үшін көтерме саудагерсіз несие беруді тиімді деп санамайды. Нью-Йоркте ипотекалық банкирдің талап етілетін ақшасы 500 000 доллар ғана. Қалғаны жылжымайтын мүлік активтері түрінде (қосымша 2 доллар), басқа көзден алынған қосымша несие желісі түрінде (қосымша 10 000 000 доллар) болуы мүмкін. Бұл сома екі орташа бағадағы үйге несие беруге жеткілікті. Сондықтан ипотекалық несие беру екінші деңгейлі нарыққа тәуелді, оның ішінде Уолл-стриттегі және басқа да ірі қорлардағы секьюритизация. Ипотекалық көлем бойынша ең ірі екінші деңгейлі нарық – Федералды Ұлттық Ипотекалық Қауымдастық және Федералды Тұрғын Ұй-жай Несиелері Корпорациясы, әдетте сәйкесінше Fannie Mae және Freddie Mac деп аталады. Несиелер ортақ стандартты өтініш нысанының талаптарына сәйкес болуы керек, осылайша оларды ірі несие берушілерге немесе инвесторларға сатуға болады. Осы ірі инвесторлар оларды Fannie Mae немесе Freddie Mac компаниясына қойма қаражатын толықтыру үшін сата алады. Мақсаты – несие портфелдерін екінші деңгейлі нарыққа сәйкес етіп, капиталға айналдыру үшін несиелерді сату мүмкіндігін сақтау. Егер пайыздық ставкалар төмендесе және портфельдің орташа пайыздық ставкасы жоғары болса, банкир несиелерді ағымдағы нарықтық ставканың айырмасына негізделген үлкен пайдаға сата алады. Кейбір ірі несие берушілер осындай пайда мүмкіндігі туғанға дейін несиелерін сақтап қалады. Ипотекалық несиелерді көтерме немесе екінші деңгейлі нарықта сату жиі кездеседі. Олар қарыз алушыларға тұрақты капитал ұсынып тұрады. "Тікелей несие беруші" қарыз алушыға тікелей несие бере алады, бірақ несиені жабу алдында сатуға да мүмкіндігі бар. Аз ғана несие берушілер толыққанды немесе "портфельдік" несие берушілер болып табылады. Яғни, аздаған ғана несиеге қол қойып, оны сақтап, қызмет көрсетеді. Бұл портфельдік несиелеу деп аталады, ол депозиттен немесе сенімдік қордан алынған қаражаттан берілген несиені білдіреді. Мұндай тікелей несие беру сирек кездеседі және оның қолданылуы азайып барады. АҚШ-тағы портфельдік несие берушінің мысалы – ING Direct.
Тұтынушылар туралы заңдарды жетілдіру
Заңдар тұтынушылардың мүддесіне орай айтарлықтай жақсарды. Ипотекалық брокер қарыз алушыдан төлем алу үшін заңмен белгіленген стандарттарды сақтауы міндетті. Төлемдердің қосымша шегі болуы керек, атап айтқанда, жиынтық пайыздық мөлшерлеме мен шығындар белгілі бір төмен пайыздық шектен аспауы тиіс, бұл жағдайда қарыз "Құны жоғары ипотека" деп есептелмейді. Егер шектен асып кетсе, қарыз алушыға қосымша ақпарат беріліп, тәуекел туралы ескертіледі. Бұдан бөлек, ипотекалық брокерлер реттеуші органдардың талаптарына одан да мұқият бойынсұнуға тиіс. Осы реттеудің нәтижесінде шығындар төмендеуі мүмкін. Ипотекалық банктер мен банктерге бұл шығындарды төмендету туралы заң қолданылмайды. Себебі, қарыздарды сатудан түсетін табыс несие берушілердің басым бөлігі үшін өтемақыны құрайды, ал жалпы қызмет көрсету көбінесе құны жоғары ипотека актісінен асып түседі. Ипотекалық брокерлер енді төлемдерін азайтуға міндетті болса, лицензиясы бар несие берушіге төлемдердің екінші бөлігінен ешқандай әсер тимейді. Бұл, қызмет көрсетуді сатудың жабылудан кейінге шегерілуіне байланысты. Сондықтан бұл екінші нарықтағы мәміле болып саналады және осы реттеуге бағынбайды.
Брокерлер мен клиенттердің мүдделері
2007 жылдан бастап АҚШ-тағы федералды заңдар мен көптеген штат заңдары ипотекалық брокерлерді клиенттерінің ең жақсы мүддесін қорғауға міндеттемейді. Калифорния – бұл ереженің ерекшелігі, онда 1979 жылы Калифорния Жоғарғы Сотының шешімімен ипотекалық брокерлердің сенімгерлік міндеттері белгіленген. Осылайша, Калифорния штатынан басқа штаттарда тұтынушыларға артық мөлшерде сыйақылар мен төлемдер тағайындалуы мүмкін, сондықтан кез келген келісімге қол қоймас бұрын бағаны салыстырып қарау ұсынылады.
Канададағы ипотекалық брокерлік қызмет
Канадада ипотекалық брокерлік қызметін реттейтін заңдар провинциялық үкіметтермен анықталады. Көптеген провинцияларда ипотекалық брокерлік компаниялары провинциялық лицензия алуы міндетті.
Жаңа Шотландия
Жаңа Шотландиядағы ипотекалық брокерлер Сервис Нова Шотландиямен лицензияланады және «Ипотекалық брокерлер мен несие берушілерді тіркеу туралы» заңға сәйкес реттеледі. Жаңа Шотландиядағы көптеген брокерлер Атлантикалық Канада Ипотекалық брокерлер қауымдастығының мүшелері. Тұтынушыларға қолжетімді әртүрлі ипотекалық бағдарламалар туралы толық ақпаратты Ипотекалық менеджерлерден алуға болады.
Онтарио
Онтариода ипотекалық брокерлер Қаржы министрлігінің тәуелсіз органы болып табылатын Қаржы қызметтерін реттеуші орган (FSRA) арқылы лицензияланады. Лицензия алу үшін жеке тұлға белгілі бір лицензиялау талаптарын орындауы керек, оның ішінде мақұлданған курсқа қатысуы тиіс. Аталған курс Канада жылжымайтын мүлік және ипотека институты (REMIC) және Аккредиттелген ипотекалық мамандар қауымдастығы (CAAMP) тарапынан ұсынылады.
Есептен тыс сақтандыру
Канаданың барлық өңірлерінде жоғары қатынастағы несиелер Канаданың Ипотекалық және Тұрғын үй Корпорациясы, Genworth Financial немесе Canada Guaranty компанияларымен сақтандырылады.
Канададағы онлайн ипотекалық несиелер
2017 жылдан бастап Канадада ипотека саласында мобильді және онлайн технологияларға бет бұру байқалды. CIBC қазіргі уақытта бета-тестілеу кезеңіндегі мобильді қосымшаны жасады. Компаниялар тұтынушылардың банк өнімдері туралы хабардар болуын арттыруға бағытталған цифрлық технологияларды енгізіп жатыр.
Біріккен Корольдіктегі ипотекалық брокерлік қызмет
Ұлыбританиядағы ипотекалық брокерлер жеке тұлғаларға қарыз беретін реттелген ипотекалық нарық пен кәсіпкерлер мен инвесторларға қарыз беретін реттелмеген ипотекалық нарық арасында екіге бөлінеді. Ұлыбританияның көптеген брокерлік фирмалары осы екі саланың да арасында делдалдық қызмет көрсетеді. Ипотекалық брокердің міндеті – клиенттер мен несие беруші ұйымдар арасында делдалдық жасау, оларға банктер, жинақ-сақтау кассалары және несие кооперативтері кіреді.
Байланысты немесе көп байланысты
Байланысты ипотекалық брокерлер бір ғана несие берушіден өнімдер ұсынады, ал көп байланысты брокерлер несие берушілердің шағын тобынан өнімдер ұсынады. Көптеген байланысты брокерлер жылжымайтын мүлік агенттіктерімен байланысты болады және агенттіктің клиенттерін комиссия алу үшін бірнеше несие берушінің біріне жолдайды. Банктер мен құрылыс қоғамдарындағы ипотекалық мамандар да, егер олар тек сол несие беруші сататын өнімдерді ұсынатын болса, «байланысты» брокерлер деп есептелуі мүмкін.
Ипотекалық брокерлер қалай ақша табады
Ипотекалық брокерге несие беруші (несие беруші төлеген сыйақы) немесе қарыз алушы (қарыз алушы төлеген сыйақы) сыйақы төлеуі мүмкін, бірақ екеуінен де бірдей сыйақы алуға болмайды. Ипотекалық брокер несие берушіден немесе қарыз алушыдан алатын ең жоғары сыйақы сомасы – қарыз сомасының 2,75% құрайды. Бұл пайыздық көрсеткіш неғұрлым төмен болса, брокер қарыз алушы үшін неғұрлым төмен пайыздық мөлшерлеме алуға мүмкіндік алады. Несие беруші төлеген сыйақы – брокердің несие берушілермен келісіп белгілейтін белгілі бір пайыздық мөлшері. Қарыз алушы төлеген сыйақы – брокер мен қарыз алушы арасында келісілген пайыздық көрсеткіш, алайда кейбір несие берушілер брокерге несие беруші төлеген сыйақы шартында көрсетілген белгілі бір пайыздық мөлшерден кем сома алуға рұқсат бермейді, демек, қарыз алушы төлеген сыйақының артықшылығы болмайды. Ақылар брокерден брокерге өзгеше болуы мүмкін, бірақ брокер өтінімді жылдамдатуға, осал клиенттерге қолдау көрсетуге және/немесе клиенттің жағдайына немесе таңдалған жылжымайтын мүлікке сәйкес ең қолайлы ипотеканы табу үшін кең ауқымды іздеу жүргізсе, ақылар негізделген болып саналады. FCA-ның Тұтынушыларға қатысты міндеттемелері туралы ережесі брокерлерден олардың ақысы тұтынушы үшін «әділ құн» құрайтынын қарастыруды талап етеді.
Ипотекалық несиелер туралы директива (МКД)
Ұлыбританиядағы ипотекалық брокерлер де Еуропалық Одақтың заңнамаларымен, мысалы, ЕО Ипотекалық несие туралы директивасымен міндетті. Бұл директиваны қолданыстағы Ұлыбритания заңнамасына енгізу Ұлыбритания заң шығарушыларының міндеті болып табылады. МКД-да қабылданған тұтынушылар мен кәсіпкерлер арасындағы айырмашылықтың кеңейтілуі кейбір жағынан қазіргі Ұлыбритания заңнамасына қайшы келеді, нәтижесінде Ұлыбританияда бұрын қолданылған кейбір жеңілдіктер жойыла бастайды. Мысалы, егер қарыз алушылар немесе олардың туыстары мүліктің 40% -ынан кемін пайдаланса, қазіргі уақытта бұл реттелмейтін қызмет саналады; бірақ 2016 жылға қарай мұндай қарыз алушылар тұтынушылар ретінде қарастырылады. Осылайша, бұл мәмілелер реттеуге алынады.
Ипотекалық нарықты талдау (MMR)
Ипотекалық нарықты шолу (MMR) – 2009-2012 жылдар аралығында жүргізіліп, 2014 жылдың 26 сәуірінде күшіне енген, Ұлыбританияның ипотекалық нарығына жасалған жан-жақты талдау. Бұл реттелген несие беру ортасына елеулі өзгерістер әкелді, олардың басым бөлігі жаңа, қатаң төлем қабілетінің талаптарына және табыс пен шығыстарды тексеруге бағытталған. Сондай-ақ, өзгерістердің нәтижесінде ипотека алуға кеткен уақыттың едәуір ұзарғаны туралы деректер де бар. Ішкі кепілдендіру жүйесі арқылы қарыз алушыларды тиісті несие берушілермен сәйкестендіретін кейбір ипотекалық брокерлер осы кешігулерден қашып, қызметтерін одан да тартымды ете алады. Қарыз алушылардың өтінімдері ай сайынғы төлемдерді жасау мүмкіндігіне байланысты сынақтан өткізілгендіктен, ипотека мерзімі 25 жылдан асып кететін қарыз алушылардың саны артып жатыр деген болжам бар. Бұл төлемдерді төмендетсе де, жалпы төленетін пайыздық соманы арттырады және борышты өтеу мерзімін ұзартады. Ұлттық Статистика Офисінің (ONS) ресми деректері бойынша, 2002-2012 жылдар аралығында 25 жылдан кем мерзімді ипотеканың үлесі 95%-дан 68%-ға дейін төмендеген.
Австралиядағы ипотекалық брокерлік қызмет
Ипотекалық брокерлер Австралияда 1980 жылдардың басынан бері белсенді жұмыс істейді, бірақ олар 1990 жылдардың соңында ғана «Aussie Home Loans» және «Wizard Home Loans» компанияларының белсенді насихаттауының арқасында ипотекалық индустрияда басым күшке айналды. 2008 жылы Австралияда ипотекамен қамтамасыз етілген барлық несиелердің шамамен 35%-ын ипотекалық брокерлер ұсынды. 2012 жылдың наурыз айында ипотекалық брокерлер ұсынған несиелердің үлесі 43%-ға дейін өсті. 2016–2017 жылдары ипотекалық брокерлер Австралия экономикасына 2,9 миллиард доллар үлес қосты. 2019 жылы ипотекалық брокерлердің нарықтық үлесі ипотекалық нарықтың 59%-ына дейін өсті, алайда Хейн Корольдік комиссиясының ұсыныстары сектордың болашақтағы тиімділігіне күмән тудырды. Комиссар Хейн несие берушілерге брокерлерге алдын ала және кейіннен комиссия төлеуді тоқтатуды және оның орнына тұтынушыға қызмет үшін әлі анықталмаған алдын ала төлемақы төлеуді ұсынды. Индустрия (FBAA және MFAA басшылығымен) 2019 жылғы Федералды сайлау кампаниясын Либералдық үкіметті қызмет көрсету моделі үшін алдын ала төлемақы енгізуден бас тартуға көндіру үшін пайдаланды. Бұл күш-жігер «жетістікке жетудің оқулық мысалы» деп сипатталды. Ипотекалық брокерлерді қазір Австралияның Бағалы қағаздар және инвестициялар комиссиясы реттейді. Жаңа ұлттық тұтынушылық несиелерді қорғау заңнамасында лицензиялық режим және жауапкершілікпен несие беру міндеттемелері бар. Ипотекалық брокерлер кредиттік омбудсмен қызметі (COSL) сияқты сыртқы дауларды шешу ұйымдарының мүшесі болуы тиіс. Сонымен қатар, кейбір несие берушілер аккредиттелген брокерлердің Австралияның Қаржы брокерлері қауымдастығы (FBAA) немесе Австралияның Ипотекалық және Қаржы қауымдастығы (MFAA) сияқты салалық ұйымның мүшесі болуын талап етеді. Бұл салалық қауымдастықтар брокерлердің біліктілігі мен білімдерін сақтау үшін жыл сайын кем дегенде 25-30 сағат үздіксіз кәсіби даму курсын өтуін талап етеді.
Ақылы қызметтер
Австралиялық және Жаңа Зеландиялық ипотекалық брокерлер өз қызметтері үшін әдетте ақы алмайды, себебі олар несие берушілерден несие ұсынғандығы үшін төленеді. Оларға несие сомасының шамамен 0,66% мөлшерінде алдын ала комиссия және ай сайын төленетін жылдық несие сомасының 0,165% мөлшерінде тұрақты комиссия төленеді. Бұл комиссиялар әртүрлі несие берушілер мен несие өнімдері арасында айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін, әсіресе 2008 жылдың маусым және тамыз айлары аралығында Австралия банктері субпримдік ипотекалық дағдарысқа жауап ретінде енгізген комиссияларды қайта қараудан кейін. Ипотекалық брокерлерге несие берушілер комиссия төлесе де, бұл клиент төлейтін соңғы мөлшерлемеге немесе төлемдерге әсер етпейді, басқа елдердегідей. Ипотекалық брокерлер клиенттен жоғары немесе төмен мөлшерлеме талап ете алмайды және осыған сәйкес жоғары немесе төмен комиссия ала алмайды. Егер қарыз алушы несиені есептесуден кейін 24 ай ішінде қайтарса, ипотекалық брокерлер несие берушілерден «қайта алу» (clawback) ақысын төлейді, себебі несие «пайдасыз» деп есептеледі. Ақша сомасы әдетте, алғашқы 12 айда қайтарылған несиелер үшін несие сомасының 0,66% құрайды, ал келесі 12 айда қайтарылған несиелер үшін 0,33% құрайды. Мұндай жағдайда, ипотекалық брокерлер жазбаша түрде рұқсат алған жағдайда, клиенттен осы соманы алуға құқылы. Ипотекалық брокерлер осы ақыны төлеуге жауапкершілікке түскімдемейді, бірақ кейбір жағдайларда оны қайтарып алу мүмкін болмайды. Есте сақтаңыз, Австралияда стандартты тұрғын үй несиесі 30 жылға беріледі, ал орташа несие ұзақтығы шамамен 4-5 жылды құрайды.
Ең жақсы мүдделер бойынша міндет
Австралиядағы ипотекалық брокерлер өз клиенттерінің мүддесін өздерінікінен басым тұтуға міндетті, тіпті осыдан өз пайдаларына зиян келсе де. Бұл ипотекалық брокерді таңдаудағы маңызды фактор, себебі клиенттердің қаржылық мақсаттары мен қажеттіліктері ескеріледі.
Сингапурдағы ипотекалық брокерлік қызмет
Ипотекалық брокерлік индустриясы АҚШ және Ұлыбританиядағы жағдаймен салыстырғанда әлі де жаңа сала болып табылады. Сингапурдағы банктердің бәрі ипотекалық брокерлік фирмалармен байланысты емес. Ипотекалық брокерлер көбінесе Сингапур агенттік құқығымен реттеледі. Chan & Partners Consulting Group (CPCG) жүргізген зерттеу көрсеткендей, ипотекалық брокерлік индустриясы Сингапурдың қаржы тұтынушылары үшін әлі де жаңа ұғым. Алайда, тұтынушылардың көбірек түсінуімен, ипотекалық несиені брокер арқылы алу тұтынушының шығындарын арттырмайды, тіпті оларға хабардар шешім қабылдауға көмектеседі деген фактісі бұл жағдайды өзгертуге белгілі. Елдегі ипотекалық брокерлер қарыз алушылардан ешқандай төлем алмайды, олардың табысы қаржы институттары брокердің ұсынуы арқылы сәтті несие бергенде төлейтін комиссиядан түседі.