Кіріспе
Экономикалық даму мен теңсіздік деңгейі арасындағы гипотезалық байланыс. Кузнец қисығы (/kʌznɛts/) – 1950-1960 жылдары экономист Саймон Кузнец ұсынған гипотезаны көрсетеді. Бұл гипотезаға сәйкес, экономика дамығанда нарық күштері алдымен экономикалық теңсіздікті арттырады, содан кейін азайтады. Кузнец қисығы алғаш ұсынылған кездегі жағдайлармен сәйкес келгендей болды. Дегенмен, 1970 жылдан бері АҚШ және басқа дамыған елдерде теңсіздік өсті, бұл гипотезаны күштен шығарады.
The Kuznets curve ('/k//ʌ//z//n//ɛ//t//s/) expresses a hypothesis advanced by economist Simon Kuznets in the 1950s and 1960s. According to this hypothesis, as an economy develops, market forces first increase and then decrease economic inequality. The Kuznets curve appeared to be consistent with experience at the time it was proposed. However, since the 1970s, inequality has risen in the US and other developed countries, which invalidates the hypothesis.
Кузнецтің қатынасы мен Кузнец қисығы
Кузнец коэффициенті – ең жоғары табыс алатын үй шаруашылықтарына (әдетте жоғарғы 20% деп белгіленеді) ең төмен табыс алатын үй шаруашылықтарына келетін табыс арақатынасының өлшемі, бұл әдетте ең төменгі 20% немесе ең төменгі 40% табыспен есептеледі. 20%-ды 20%-мен салыстырғанда, толық тең бөлу 1 ретінде көрсетіледі; 20%-дан 40%-ға дейін бұл көрсеткіш 0,5-ке төмендейді. Кузнец қисығының схемалары кері U-тәрізді қисық түрінде бейнеленеді, бірақ осьтердегі айнымалылар көбінесе араласады, теңсіздік немесе Джини коэффициенті Y осінде, ал экономикалық даму, уақыт немесе жан басына шаққандағы табыс X осінде көрсетіледі.
Кузнецтің ескертулері
Саймон Кузнецтің ғылыми әдістері туралы өмірбаянында экономист Роберт Фогель Кузнецтің "деректердің нашарлығы" туралы өзінің күмәндарын атап өтті, бұл гипотездің негізі болған. Фогель Кузнецтің көп бөлігін қарама-қайшы факторларды түсіндіруге арнағанын көрсетті. Фогель Кузнецтің пікірін баса айтты: "деректер дұрыс болып шықса да, олар өте шектеулі кезеңге және ерекше тарихи оқиғаларға қатысты". Фогель осы "қайта-қайта ескертулерге" қарамастан, Кузнецтің ескертулері ескерілмегенін, ал Кузнец қисығы басқа экономистер тарапынан "заң деңгейіне көтерілгенін" атап өтті.
Теңсіздік пен сауданы либерализациялау
Добсон мен Рамлоганның зерттеулері теңсіздік пен сауданы либерализациялау арасындағы байланысты анықтауға бағытталған. Бұл тұжырымға қатысты әртүрлі нәтижелер болды – кейбір дамып келе жатқан елдер сауданы либерализациялау нәтижесінде теңсіздіктің күшеюін, азаюын немесе ешқандай өзгеріс болмауын бастан өткерді. Осы себепті, Добсон мен Рамлоган сауда ашықтығының Кузнец қисығы арқылы теңсіздікпен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынады. Сауданы либерализациялау мен теңсіздікті көрсететін графикте сауда ашықтығы x осінде, ал теңсіздік y осінде бейнеленеді. Добсон мен Рамлоган сауда ашықтығын экспорт пен импорттың қатынасы (жалпы сауда көлемі) және орташа тарифтік ставкалары арқылы анықтайды; ал теңсіздік жалпы білім беретін мектептерге қабылдау көрсеткіштері, ауыл шаруашылығының жалпы өнімдегі үлесі, инфляция деңгейі және жиынтық жекешелендіру арқылы өлшенді. Қоршаған ортаның нашарлауының әртүрлі көрсеткіштері экономикалық өсімнің қазіргі кезеңінде нашарлай береді, бірақ орташа табыс даму барысында белгілі бір деңгейге жеткенде жақсарады. EKC тұжырымы бойынша, "қоқыс ластану мәселесін шешудің жолы – экономикалық өсім". Бұл мәселе талқылауда болғанымен, су, ауаның ластануы және экологиялық із сияқты әртүрлі экологиялық денсаулық көрсеткіштері үшін экологиялық Кузнец қисығын қолдауға жеткілікті дәлелдер бар, олар жан басына шаққандағы табыс және/немесе ЖІӨ өскен сайын кері U пішіндес қисықты көрсетеді. Бұл тенденция күкірт диоксиді, азот оксиді, қорғасын, ДДТ, хлорфторкарбондар, канализация және бұрын ауаға немесе суға тікелей шығарылған басқа да химиялық заттар сияқты көптеген қоршаған ортаны ластайтын заттардың деңгейінде байқалады. Мысалы, 1970 жылдан 2006 жылға дейін АҚШ-тың инфляцияға түзетілген ЖІӨ 195% өсті, елдегі автомобильдер мен жүк көліктерінің саны екі еседен асты, ал жалпы жүрілген қашықтық 178% артты. Дегенмен, осы кезеңдегі белгілі бір реттеуші өзгерістер мен технологиялық инновациялар көміртек моноксидінің жылдық шығарындыларын 197 миллион тоннадан 89 миллион тоннаға дейін, азот оксидтерінің шығарындыларын 27 миллион тоннадан 19 миллион тоннаға дейін, күкірт диоксидінің шығарындыларын 31 миллион тоннадан 15 миллион тоннаға дейін, бөлшектік заттардың шығарындыларын 80% - ға және қорғасынның шығарындыларын 98% - ден астамға азайтты. Орманды кесу Кузнец қисығын ұстануы мүмкін (ормандық өту қисығымен салыстырыңыз). Жан басына шаққандағы ЖІӨ кем дегенде 4600 АҚШ долларына тең елдерде орманды кесу тоқтады. Дегенмен, бай елдер орманды "экспорттау" арқылы жоғары тұтынумен бірге орманды сақтай алады, бұл бүкіл әлемде орманды кесудің жалғасуына әкеледі.
Сындар
Дегенмен, ЭКҚ моделі басқа ластағыштарға, кейбір табиғи ресурстарды пайдалануға және биоәртүрлілікті сақтауға қолданылғанда күмәнді болып табылады. Мысалы, энергия, жер және ресурстарды пайдалану (кейде "экологиялық із" деп аталады) табыс өскен сайын төмендемей де мүмкін. Энергияның нақты ЖІӨ-ге шаққандағы қатынасы төмендегенмен, көптеген дамыған елдерде энергияны пайдалану әлі де өсуде, сондай-ақ көптеген парниктік газдардың жалпы шығарылымдары да өсуде. Сонымен қатар, дамыған елдерде таза сумен қамтамасыз ету (Perman et al., 2003), топырақтың құнарлылығы және балық шаруашылығы сияқты экожүйелер ұсынатын көптеген маңызды "экожүйелік қызметтердің" жағдайы нашарлауын жалғастыруда. ЭКҚ жақтастары бұл әртүрлі байланыс гипотезаны автоматты түрде жарамсыз деп есептемейді, бірақ Кузнец қисықтарының әртүрлі экологиялық көрсеткіштерге қолданылуы әртүрлі экожүйелерді, экономиканы, реттеу схемаларын және технологияларды ескергенде өзгеше болуы мүмкін дейді. Кем дегенде бір сыншы АҚШ әлі де көміртегі шығарылымдары сияқты кейбір қоршаған ортаны ластайтын заттарды басымдыққа ие ету үшін қажетті табыс деңгейіне жету үшін күресіп жатыр деп мәлімдейді, олар әлі ЭКҚ-ны ілесіп жүрген жоқ. Yandle et al. көміртегіге ЭКҚ қолданылмағанын, себебі көптеген ластағыштар қорғасын мен күкірт сияқты жергілікті проблемаларды тудырады, сондықтан мұндай ластағыштарды тазалауға жедел әрекет ету және жауап беру қажет екенін көрсетеді. Ел дамыған сайын, мұндай ластағыштарды тазалаудың маржинальдық құны азаматтардың өмір сапасын айқын жақсартады. Керісінше, көмірқышқыл газының шығарылымдарын азайту жергілікті деңгейде айқын әсер етпейді, сондықтан оларды тазалауға ынта жоқ, ол жаһандық қоршаған ортаны жақсартудың игілікті себебіне ғана байланысты. Бұл жалпыға ортақ мүліктің трагедиясына айналады, онда бәрі ластануы тиімді, ал ешкім тазаламайды, нәтижесінде бәрі нашарлайды (Hardin, 1968). Осылайша, АҚШ сияқты табысы жоғары елде де көміртегі шығарылымдары ЭКҚ-ға сәйкес төмендемейді. Yandle et al. сондай-ақ "өсуді ынталандыратын саясаттар (сауданы либерализациялау, экономикалық құрылымды өзгерту және баға реформасы) қоршаған ортаға жақсы әсер етеді" деген қорытындыға келді. Arrow et al. аграрлық қауымдастықтардың (таза) өнеркәсіптік экономикаға (ластануға қарқынды) және қызмет көрсету экономикасына (таза) өтуі, егер ластану халықтың табысы мен тұтынуының жоғары деңгейіне байланысты соңында қайтадан артса, жалған болып көрінеді. Бұл модельдің қиындығы - оның болжау қабілетінің жоқтығы, себебі экономикалық дамудың келесі кезеңі қалай сипатталатыны белгісіз. Suri және Chapman ЭКҚ-ның жаһандық деңгейде қолданылмайтынын, себебі жалпы ластануды азайту іс жүзінде болмауы мүмкін екенін айтады. Бай елдер киім мен жиһаз сияқты ең көп ластану тудыратын қызметтерді, әлі де өнеркәсіптік даму процесінде жүрген кедей елдерге экспорттауға бейім (Suri and Chapman, 1998). Бұл әлемдегі кедей елдер дамыған сайын, олар ластануын экспорттауға еш жері болмайды дегенді білдіреді. Осылайша, экономикалық өсумен бірге жүретін қоршаған ортаны тазалау прогресі шексіз қайталанбауы мүмкін, себебі қалдықтарды және ластануды қажет ететін процестерді экспорттауға орын болмауы мүмкін. Алайда, экономикалық өсім, қоршаған ортаны тазалау және Кузнец қисығы арасындағы байланысты алғаш анықтаған Gene Grossman және Alan B. Krueger "экономикалық өсіммен экологиялық сапаның тұрақты түрде нашарлайтынына ешқандай дәлел жоқ" деген тұжырымға келді. Бай елдерде өсім баяулайды және ластануды азайту күш-жігері ауқымды әсерді жеңе алады. Бұл ЭКҚ әсерінің пайда болу себебі".
Болат және басқа металдар үшін Кузнец қисықтары
Болат өндірісінің ұлттық даму циклінде, АҚШ, Жапония, Корея Республикасы және Қытай сияқты бірқатар елдерде Кузнец қисығына сәйкес келетіні анықталды. Осы жаңалықты және "Болат бойынша Кузнец қисығы" мен "Металдық қарқындылық Кузнец қисығы" терминдерін алғаш рет қолдану 2008 жылғы Хью Маккейдің ғылыми еңбегінде (Маккей 2008) жарияланды. Бұл мәселе кейіннен Маккейдің (2012) зерттеуінде одан әрі дамытылды. XXI ғасырдың басындағы екі онжылдықта ресурстың қарқындылығына академиялық және саяси қызығушылықтың артуына байланысты, темір емес металдарға бағытталған "Материалдық Кузнец қисықтары" бойынша зерттеулер де пайда болды.