Кіріспе

Музыка теориясында үтір – өте кішкентай интервал, бір нотаны екі түрлі дабылмен келтіруден туындайтын айырмашылық. Нақты айтқанда, үтірдің екі түрі бар: синтоникалық үтір, "бір таза үлкен терция мен төрт таза квинтаны екі октавадан кеміту арқылы алынатын айырмашылық" және пифагорлық үтір, "он екі квинта мен жеті октава арасындағы айырмашылық". Ешқандай нақтыламасыз қолданылған "үтір" сөзі синтоникалық үтірді білдіреді, мысалы, D негізіндегі пифагорлық дабыл жүйесімен келтірілген F пен D негізіндегі төртінші үтірлік маятник дабыл жүйесімен келтірілген басқа F арасындағы айырмашылық ретінде анықталуы мүмкін. 81:80 қатынасымен бөлінген интервалдар бірдей нота деп есептеледі, себебі 12 ноталық батыс хроматикалық шкала пифагорлық интервалдарды 5-ші шектегі интервалдардан ажыратпайды. Басқа интервалдар дабылдың гармониялық эквиваленттілігіне байланысты үтірлер деп саналады. Мысалы, 53TET-де B және A екеуі де бірдей интервалмен жуықтастырылған, бірақ олар жетілік клейзмамен бөлінген.

Этимология

Осы контексте "комма" сөзі "шаштай ғана" деген мағынаны білдіреді, яғни "бір шаштың қалыңдығындай". "Комма" сөзі латын тілі арқылы грекше κόμμα сөзінен келген, ал одан бұрынғысы *κοπ μα: "кесудің нәтижесі немесе салдары" деген мағынаны білдірген. Этимологиясының толық нұсқасы Wiktionary-дағы κόμμα (Ежелгі грек) мақаласында келтірілген.

Сипаттама

Бір реттеу жүйесінде екі энгармониялық тең нотаның (мысалы, G және A) жиілігі сәл өзгеше болуы мүмкін, ал олардың арасындағы аралық – үтір болады. Мысалы, бес лимитте реттелген кеңейтілген гаммаларда C5-тен үлкен үшінші интервал төмен реттелген A нотасы және C4-тен үлкен үшінші интервалдың екі есе жоғары реттелген G нотасы, тең темпераменттегідей бірдей болмайды. Бұл ноталар арасындағы аралық – диэзис, ол анық естілетін үтір (оның мөлшері жарты тонның 40% -дан астам). Үтірлер көбінесе екі жарты тонның мөлшерінің айырмашылығы ретінде анықталады. Әр меантондық темперамент реттеу жүйесі екі түрлі жарты тонмен (диатоникалық және хроматикалық) сипатталатын 12 тондық гамманы құрайды, демек, бірегей мөлшердегі үтірге ие болады. Пифагор реттеуі үшін де осы айтуға болады. Таза интонацияда екі жарты тоннан да көп түрлер пайда болуы мүмкін. Осылайша, бір реттеу жүйесі бірнеше түрлі үтірлермен сипатталуы мүмкін. Мысалы, бес лимитті реттеудің көп қолданылатын нұсқасы төрт түрлі жарты тон мен төрт үтірден тұратын 12 тондық гамманы құрайды. Үтірлердің мөлшері көбінесе центтермен көрсетіледі және салыстырылады – логарифмдік шкалада октаваның 1/1200 бөлігі.

Нөмірлік

2000–2004 жылдары Марк Сабат пен Вольфганг фон Швайниц Берлинде бірге жұмыс істеді, нәтижесінде нота жазудағы дыбыс биіктігін нақты көрсету әдісі жасалды. Бұл әдіс кеңейтілген Гельмгольц-Эллис JI дыбыс биіктігі белгілеуі деп аталды. Сабат пен Швайниц «дәстүрлі» бемоль, натураль және диез белгілерін толық квинталардың пифагорлық қатары ретінде қарастырады. Осылайша, F-тен басталатын квинталар қатары жалғаса береді және т.б. Музыканттар үшін негізгі кварталар мен квинталарды оқудағы дәстүрлі тәсіл таныс болып қалады. Мұндай тәсілді Дэниел Джеймс Вольф және Джо Монзо да қолдады, ол оны HEWM (Helmholtz Ellis Wolf Monzo) аббревиатурасымен атайды. Сабат-Швайниц дизайнында синтоникалық коммалар бемоль, натураль немесе диез белгісіне тіркелген жебелермен, септималық коммалар Джузеппе Тартини символын пайдалану арқылы, ал он бірлік ширек тон – әдеттегі ширек тон белгілерімен (бір крест және кері бемоль) көрсетіледі. Жоғары жай сандар үшін қосымша белгілер әзірленген. Дыбыс биіктігін жылдам бағалауды жеңілдету үшін центтер көрсетілуі мүмкін (тиісті акциденттен төменгі және жоғары ауытқулар). Қолданылатын конвенция бойынша, жазылған центтер бемоль, натураль немесе диез белгісі және нота атынан туындайтын темперленген дыбыс биіктігіне сілтеме жасайды. Мұндай белгілеудің басты артықшылықтарының бірі – ол табиғи гармониялық қатарды дәл жазуға мүмкіндік береді. Белгілеу үшін толық түсіндірме және шрифттер (үлгілерді қараңыз) ашық кодты және Plainsound Music Edition-нан қол жетімді. Осылайша, пифагорлық гамма – C D E F G A B C, ал табиғи гамма – C D E F G A B C. Композитор Бен Джонстон нотаны синтоникалық коммаға төмендету үшін «−» акцидентін, ал нотаны синтоникалық коммаға көтеру үшін «+» акцидентін пайдаланады; алайда, Джонстонның «негізгі гаммасы» (A B C D E F G номиналдары) табиғи интонацияға келтірілген, сондықтан ол бұрыннан-ақ синтоникалық комманы қамтиды. Осылайша, пифагорлық гамма – C D E+ F G A+ B+ C, ал табиғи гамма – C D E F G A B.

Үтірлі тізбегі

Коммалар тізбегі музыкалық темпераментті өсіп келе жатқан жай шектегі коммалардың бірегей тізбегі арқылы анықтайды. Комма тізбегінің бірінші коммасы q шегінде болады, мұнда q – n-ші тақ сан (екінші жай сан сегіздікті білдіргендіктен ескерілмейді) және n – генераторлар саны. Келесі коммалар жай шекте орналасқан, әрқайсысы алдыңғыдан жоғары келесі жай сан.

Басқа үзілістерді үтір деп атайды

Сонымен қатар, "үтір" деп аталатын бірнеше интервалдар бар, олар техникалық тұрғыдан үтір емес, себебі олар жоғарыда көрсетілгендей рационалды бөлшектер емес, бірақ олардың иррационалды жуықтамалары. Бұларға Холдриан және Меркатор үтірлері, сондай-ақ ноталар арасындағы қадам мөлшері жатады.