Кіріспе
Ұлттық тіл – бұл белгілі бір ұлтпен құқықтық немесе фактілік байланысы бар тіл (немесе тілдің түрі, мысалы, диалект). Бұл термин әртүрлі контексттерде әртүрлі қолданылады. Елдің аумағында ана тілі ретінде сөйленетін бір немесе бірнеше тіл елдің ұлттық тілдері деп бейресми түрде немесе заңнамада белгіленуі мүмкін. Ұлттық тілдер әлемнің 150-ден астам конституциясында қамтылған. К.М.Б. Бранн, әсіресе Үндістанға қатысты, мемлекеттік тілде "төрт ерекше мағына" бар екенін ұсынады:
"Аумақтық тіл" (хтонолект, кейде хтонолект деп аталады) – белгілі бір халықтың тілі;
"Аймақтық тіл" (хоралект);
"Ортақ немесе қоғамдық тіл" (демолект) – ел бойынша қолданылатын тіл;
"Орталық тіл" (политолект) – үкімет қолданатын, мүмкін, символдық мәні бар тіл. Соңғысы әдетте ресми тіл деп аталады. Кейбір жағдайларда (мысалы, Филиппин) бірнеше тіл ресми тілдер болып тағайындалады, ал ұлттық тіл жеке тағайындалады.
A national language is a language (or language variant, e. g. dialect) that has some connection—de facto or de jure—with a nation. The term is applied quite differently in various contexts. One or more languages spoken as first languages in the territory of a country may be referred to informally or designated in legislation as national languages of the country. National languages are mentioned in over 150 world constitutions. C. M. B. Brann, with particular reference to India, suggests that there are "four quite distinctive meanings" for national language in a polity:
"Territorial language" (chthonolect, sometimes known as chtonolect) of a particular people
"Regional language" (choralect)
"Language in common or community language" (demolect) used throughout a country
"Central language" (politolect) used by government and perhaps having a symbolic value. The last is usually given the title of official language. In some cases (e. g., the Philippines), several languages are designated as official and a national language is separately designated.
Ресми тілдер мен ұлттық тілдер
"Ұлттық тіл" және "ресми тіл" ең жақсысы бір-бірімен сәйкес келетін немесе қасақана бөлек болатын мағыналық ауқымдары бар екі ұғым немесе құқықтық санат ретінде түсініледі. Мемлекеті жоқ ұлттар ресми тіл туралы заң шығаруға мүмкіндік алмайды, бірақ олардың тілдері ұлттық тілдер болу үшін жеткілікті ерекше және сақталған болуы мүмкін. Кейбір тілдер халық арасында "ұлттық тілдер" деп танылуы мүмкін, ал басқалары ресми түрде танылып немесе қолданылуы мүмкін. Көптеген Африка елдеріндегі кейбір немесе барлық жергілікті Африка тілдері ресми түрде қолданылады, насихатталады немесе ұзақ мерзімді заңнамамен немесе жағдайға қарай атқарушы (үкімет) шараларымен насихаттауға рұқсат етіледі (әдетте мектептерде оқытылады және маңызды жарияланымдарда жазылады) – жартылай ресми тілдер ретінде. Ресми тіл болу үшін, ауызша және жазбаша тілдер мемлекеттік немесе федералдық деңгейде қолданылуы, салық төлемдерінен ірі қаржыландыру алуы немесе кемінде оқыту және жұмыс берушілердің мемлекеттік білім беруде мойындауына толық төзімділік танытуы мүмкін, ресми тілдермен тең дәрежеде болуы мүмкін. Бұдан өзге, олар міндетті білім беруде қолданылатын тіл ретінде танылуы мүмкін және қазыналық қаражат белгілі бір аймақта азшылық тіл болатын тілді ересектерге оқытуға немесе үйренуге ынталандыру үшін жұмсалуы мүмкін, осы тілдің түсінігін қайта жаңғырту және оның ғибраттық әңгімелерін, шумақтарын, өлеңдерін, тіркестерін, әндерін және басқа да әдеби мұрасын тарату арқылы әлеуметтік бірлікке (басқа тілдер сақталғанда) немесе басқа, жергілікті емес тілдің ығысуына ұлттық ерекшелікті күшейтуге мүмкіндік береді.
Қазақстан
Албан тілі – Албанияның мемлекеттік тілі. Грек тілі – грек қауымдастықтарының, көбінесе оңтүстіктегі мемлекеттік тілі. Ароман тілі – ароман тілдік азшылығының мемлекеттік тілі саналады. Албан тілі сонымен қатар Косовоның, Италияның оңтүстік бөлігінің, Черногорияның оңтүстік бөлігінің және Сербияның оңтүстік бөлігінің мемлекеттік тілі болып табылады. Солтүстік Македонияда ол ресми түрде қолданылатын тілдердің бірі, бірақ мемлекеттік тіл емес.
Алжир
Алжирдің ұлттық тілі – араб тілі. Бербер тілі де мемлекеттік тіл. Француз тілі мемлекеттік мәртебеге ие емес, бірақ білім беру, бизнес және бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен қолданылады.
Андорра
Андорраның ұлттық тілі – каталан тілі; сонымен қатар каталан тілі Испанияның бірнеше аймағында (Каталония, Валенсия қауымдастығы, Балеар аралдары) ресми тіл болып табылады, ал Испанияның аймақтарында (Каталония-Арагон шекаралық аймағы Ла Франжа және Мурсияның Эль Карше муниципалитеті), Францияда (Пиреней-Ориенталь) және Италияда (Альгеро) (ресми мойындалмаған немесе мәртебесі жоқ) қолданылады.
Армения
Армян тілі – үнді-еуропа тілдері отбасының дербес тармағы. Арменияда және армян диаспорасында армян тілі кеңінен қолданылады.
Австралия
Австралияда ресми тіл жоқ, бірақ ағылшын тілі де-факто ұлттық тіл болып табылады және көпшілік бір тілде сөйлейді. Бірінші және екінші буын көшіп келгендердің көп бөлігі екі тілді. Ethnologue мәліметінше, халықтың 81% үйінде ағылшын тілінде сөйлейді, соның ішінде екінші тіл ретінде үйренгендер де бар. Үйде сөйлейтін басқа тілдер: қытай тілі – 2,9%, итальян тілі – 1,2%, араб тілі – 1,1%, грек тілі – 1%, вьетнам тілі – 0,9% және испан тілі – 0,4%. Еуропалықтар келгенге дейін Австралияның аборигендері 400-ге жуық тілде сөйлеген. Олардың шамамен 70-і ғана сақталды, ал олардың 30-ынан басқасының барлығы қазір жойылу қаупінде.
Әзірбайжан
Әзірбайжан тілі Әзірбайжанның мемлекеттік тілі.
Бангладеш
Бангладештің жалғыз ресми тілі – бенгал тілі, сонымен қатар ол елдің заң жүзінде де, іс жүзінде де ұлттық тілі болып табылады. Бенгал тілін ұлттық тіл етіп бекіту Бангладештің тәуелсіздігіне қол жеткізудің маңызды себептерінің бірі болды.
Босния және Герцеговина
Босния және Герцеговина заң жүзінде үш ұлттық тілге ие: босния, хорват және серб тілдері. Бұл тілдер, де-факто, бір тілдің – серб-хорват тілінің нұсқалары болып табылады. Олар елдің құрамына кіретін үш ұлтқа сәйкес келетін үш атаумен ресми түрде анықталған. Латын және кириллица әліпбилерінің екеуі де ресми мәртебеге ие және тең құқылы.
Болгария
Болгарияда болгар тілі ғана ресми тіл.
Канада
1969 жылғы «Ресми тілдер туралы» заңнан бастап Канаданың ресми тілдері – ағылшын (Канада ағылшын тілі) және француз (Канада француз тілі) болып табылады. «Ұлт» ұғымына қатысты пікірлерге байланысты, бұл екі тіл Канада мемлекетінің тең құқықты екі ұлттық тілі немесе бір мемлекет ішіндегі екі ұлттың – ағылшын канадалықтары мен француз канадалықтарының ұлттық тілдері деп қарастырылуы мүмкін. Квебек ұлтшылдары Квебек француз тілін Квебек ұлтының тілі деп есептейді және ол провинцияның ресми тілі болып табылады (сондай-ақ Онтарио, Манитоба және Ньюфаундленд пен Лабрадорда танылған азшылық тілі). Акадиялық француз тілі – акадиялықтардың ұлттық тілі, ол Нью-Брансуик провинциясының ресми тілі (Квебек, Новая Шотландия және Принс-Эдуард аралында танылған азшылық тілі ретінде де қолданылады). Ньюфаундленд ағылшын тілінің диалектілері басқа канадалық ағылшын тілінің диалектілерінен айқын ерекшеленеді. Ағылшын және француз тілдері Канаданың үш аумағында ресми тілдер болып табылады; олардың екеуі де түрлі халықтардың тілдерін заңмен қорғайды. Нунавут және Солтүстік-Батыс территориялары (СБТ) ресми тілдер ретінде инуктитут және инуиннактун тілдерін қабылдаған, ал СБТ тағы жеті тілді мойындайды (барлығы он бір ресми тіл): кри, Денесулине, Гвич’ин, Инувиалуктун, Солтүстік және Оңтүстік Слейви және Тлыччо. Бұл ресми тілдер аумақтық (федералдық емес) деңгейде заңмен бекітілгендіктен, оларды ұлттық тілдер деп қарастыруға болады. Бұлардан өзге, Канадада көптеген халықтардың тілдері бар, олар бір немесе бірнеше алғашқы халықтардың, инуиттердің немесе метистердің ұлттық тілдері болып табылады. Көптеген алғашқы халықтар мен инуиттердің отанындағы жергілікті басқару органдары өз тілдерін ұлттың ресми тілі ретінде заңмен бекітеді, мысалы, Ниска’а тілі – Ниска’а халқы үшін, ал Инувиалуктун – Инувиалуит халқы үшін. Айта кетейік, кри тілі Альбертадан Лабрадорға дейін (әртүрлі нұсқаларымен), Анишинаабемоввин Канаданың орталық бөлігінде, ал Инуктитут Арктика, солтүстік Квебек және Лабрадорда қолданылады.
Қытай
Қытайда көптеген тілдерде сөйленеді, көпшілігі қытай тілінің бірнеше түрінің бірінде сөйлейді. Бірінен соң бірі келетін императорлық династиялар кезінде елордадағы сөйленетін тіл ресми тіл ретінде қызмет етті және оны бір-бірімен қарым-қатынас жасау үшін саяхаттайтын мемлекеттік қызметкерлер бүкіл елде қолданды. Бұл мақсатта әртүрлі дәуірлерде қолданылған диалекттерге Сиань, Луоян, Нанкин, Пекин және басқа тарихи астаналар кірді. 1911 жылы Синьхай төңкерісінен кейін Гоминьдан (қытай ұлтшылдары) Қытай Республикасын құрды. Ұлттық бірлікті нығайту және ел ішіндегі байланыс тиімділігін арттыру мақсатында үкімет ұлттық тілді белгілеу туралы шешім қабылдады. Мандариннің Пекин диалектісі мен кантонның Гуанчжоу диалектісі Қытайдың ұлттық тілі үшін негіз ретінде ұсынылды. Басында, Пекин диалектісінен басқа қытай тілінің басқа түрлерінен де элементтерді ұлттық тілге енгізуге тырысты; бұл 國語 (Пиньин: Guóyǔ, сөзбе-сөз "ұлттық тіл") деген атау берілген ұлттық тілдің алғашқы ресми сөздігінде көрініс тапты. Бірақ бұл жасанды тілдің ана тілі болғандықтан оны үйрену қиын болды, сондықтан 1924 жылы одан бас тарды. Ақырында, Пекин диалектісі ұлттық тіл ретінде таңдалды және ол Қытай Республикасында қытай тілінде 國語 деп аталады. Содан бері Пекин диалектісі алдыңғы Цинь династиясы кезіндегі беделіне байланысты айтылудың негізгі стандартына айналды. Дегенмен, стандартты тілде басқа диалекттердің де элементтері бар, ол қазір Пекиннің айтылуын, Қытайдың солтүстік бөлігінде сөйленетін мандарин диалекттерінің грамматикалық үлгілерін және қазіргі заманғы қытай әдебиетінің сөздік қорын көрсетеді деп анықталады. Қытай Халық Республикасы ұлттық тілді 普通话 (Пиньинь: Pǔtōnghuà, сөзбе-сөз "ортақ тіл") деп атады, бірақ стандартты ұлттық тілдің анықтамасын өзгертпеді.
Қазақстан
Хорват тілі Хорватияның мемлекеттік тілі. "Хорват тілі және латын әліпбисі Хорватия Республикасында ресми түрде қолданылады" - Хорватия Конституциясының 12-бабында көрсетілген.
Чехия
Чех тілі – Чехия Республикасының мемлекеттік тілі.
Эфиопия
Амхар тілі Эфиопия империясының ұлттық тілі болған. Елде кем дегенде 80 түрлі этникалық ұлт өкілдігі бар. Халықтың барлығы 80-нен астам түрлі тілде сөйлейді. Амхар, Оромо, Тигринья, Сомали және Афар тілдері Эфиопияның ресми жұмыс тілдері саналады. Алайда, соттар мен заңнамалар амхар тілінде жұмыс істейді, ал елдің конституциясы ресми түрде амхар тілінде жазылған. Күнделікті қолданыста амхар тілі жүргізуші куәліктерін беруге және салық табысын есепке алуға пайдаланылады, бұл оны ұлттық емес, үкіметтің ресми тілі етеді.
Финляндия
Финляндияда екі мемлекеттік тіл бар: фин тілі және швед тілі. Финляндия Конституциясы соттар мен басқа да мемлекеттік мекемелерде фин және швед тілдерін қолдану құқығын кепілдік береді. Пайдаланушылар санындағы үлкен айырмашылыққа қарамастан, швед тілі ресми түрде азшылық тілі деп жіктеледі деп есептелмейді, ал фин тілімен теңестіріледі. Екі ұлттық тіл де мектепте міндетті оқытылатын пәндер болып табылады (ана тілі үшінші тіл болатын балаларды қоспағанда), ал университет дипломы талап етілетін мемлекеттік қызметке орналасу үшін тіл білу деңгейін анықтау сынағы тапсыру міндетті. Конституция сонымен қатар саам және рома халықтарына өз тілдерін сақтау және дамыту құқығын береді: Саамдар басқа заңдармен белгіленгендей, ресми жағдайларда саам тілдерін қолдануға ішінара құқықтары бар.
Франция
Француз тілі Франция Республикасы Конституциясының 2-бабына сәйкес, Францияның жалғыз мемлекеттік тілі болып табылады.
Германия
Германияның ресми тілі – неміс тілі, және ел халқының 95% астамы оны туған тілі ретінде қолданады.
Гаити
Гаитидің ресми тілдері – гаити креолы мен француз тілі. Француз тілі БАҚ, үкімет және білім беру саласында қолданылса да, ел халқының 90-95% үйлерінде гаити креолында сөйлейді, ал француз тілін мектепте оқиды.
Исландия
Исландияның ресми тілі – исланд тілі. Исландия тілі бұқаралық ақпарат құралдарында, үкіметте және білім беру саласында қолданылады, елдің 98% халқы үйде исланд тілінде сөйлейді.
Үндістан
Үндістан Конституциясының 343(1)-бабына сәйкес, хинди тілі деванагари жазуымен және ағылшын тілі Үндістанның ресми тілдері болып табылады. Гуджарат жоғары соты Үндістандағы көпшілік хинди тілін ұлттық тіл ретінде қабылдағанымен, хинди тілін елдің ұлттық тілі деп жариялайтын ресми жазба немесе бұйрық жоқ екенін мәлімдеді. Бұл байқау бас судья С.Ж.Мухопадья және судья А.С.Дейвтен тұратын алқа мәжілісі Суреш Каххадияның қоғамдық мүдделерді қозғайтын ісін (ҚМІ) қарастырғанда жасалды. Орталық үкімет хинди және ағылшын тілдерін ресми тілдер ретінде қолданады, мысалы, парламенттік отырыстар мен федералды заңдардың мәтіндері үшін. Орталық үкімет пен штат үкіметтері арасындағы хабарласу А және В аймақтарындағы штаттармен хинди тілінде, ал С аймақтарындағы штаттармен ағылшын тілінде жүзеге асырылады. Штат үкіметтері ресми хабарласуда өздерінің туған тілдерін пайдаланады. Олар Үндістан Конституциясының сегізінші тізімінде көрсетілген 22 тілдің бірін немесе бірнешеуін қабылдай алады: ассам, бенгал, бодо, догри, гуджарати, хинди, каннада, кашмири, коңкани, майтхили, малаялам, маратхи, мейтей, непали, одия, пәнджәби, санскрит, сантали, синди, тамил, телугу және урду. Үндістанның Жоғарғы Соты өзінің жалғыз ресми тілі ретінде ағылшын тілін пайдаланады; кейбір штаттардағы жоғары соттар ағылшын тілінен өзге, сол штаттарда қолданылатын тілдерді де қолданады.
Индонезия
Индонезияның ресми және ұлттық тілі – индонезия тілі. Индонезияда 700-ден астам қолданыстағы тіл бар, бұл елді Папуа-Жаңа Гвинеядан кейін ең көп тілдік әртүрлілікке ие екінші ел етеді. Дегенмен, осы 700-ден астам тілдің ешқайсысы ресми мәртебеге ие емес, ал кейбіреулері жойылу қаупінде. Ең ірі жергілікті тіл – яван тілі.
Иран
Парсы тілі (немесе фарси) Иранның мемлекеттік тілі ретінде танылған.
Ирландия
Ирландия Конституциясы ирланд тілін ұлттық тіл және Ирландияның бірінші ресми тілі деп мойындайды, ал ағылшын тілі екінші ресми тіл ретінде танылады.
Израиль
2018 жылы Ұлт-мемлекет заңы қабылданғанда еврей тілі Израильдің ұлттық және жалғыз ресми тілі мәртебесіне ие болды, ал араб тілінің бұрынғы ресми тіл мәртебесі жойылды және ол мемлекеттік мекемелерде қолданылатын "ерекше мәртебеге" ие тіл ретінде мойындалды.
Италия
Итальян тілі – Италияның заң жүзіндегі және іс жүзіндегі ресми тілі. Тарихи және мәдени себептерге байланысты итальян тілі ұлттық тіл деп есептеледі, себебі 15 ғасырдан бастап ол Италияның дерлік барлық мемлекеттерінің соттарында, сондай-ақ білімді итальяндықтардың (ғалымдар, жазушылар, ақындар, философтар, ғалымдар, композиторлар және суретшілер) арасында қолданысқа енді. Олар қазіргі Италия мәдениетіне үлкен үлес қосты. Бұған қоса, бірігуге дейін итальян тілі түрлі итальян мемлекеттерінде ресми тіл болып танылды, тіпті шетелдік билікте болған кезде де (мысалы, Неаполь Корольдігіндегі испандар немесе Ломбардия-Венеция Корольдігіндегі австриялықтар) латын тілін бірте-бірте ығыстырып шығарды.
Қырғызстан
Ағылшын және суахили тілдері ресми тілдер болып табылады, сонымен қатар суахили тілі ұлттық тіл мәртебесіне ие. Еліміздің ірі тілдерінің ешқайсысы (гикуй, луо, камба, календжин сияқты) ұлттық деңгейде заңдық мәртебеге ие емес, бірақ 2010 жылғы Конституция мемлекетке «Кения халқының тілдік әртүрлілігін дамытуға және қорғауға» міндеттейді.
Ливан
Ливанда араб тілі "ресми ұлттық" тіл болып табылады. Ресми мақсаттар үшін қазіргі стандартты араб тілі қолданылады, ал күнделікті қолданыста ливандық араб тілі пайдаланылады. Ливанда француз және ағылшын тілдері де кең таралған.
Люксембург
Люксембург үш ресми тілді қолданады: люксембургтік, француз және неміс тілдері. Бұрын люксембургтік тілдің ресми мәртебесі болмаған, бірақ конституциялық түзетуден кейін 1984 жылдың 24 ақпанында қабылданған заңмен люксембургтік тіл ұлттық тіл деп жарияланды. Бұдан әрі, бұл заң Люксембургтің үш тілін (люксембургтік, француз және неміс) әкімшілік тілдер ретінде мойындады.
Малайзия
Малай тілі Малайзия Федералды Конституциясының 152(1)-бабына сәйкес Малайзияның мемлекеттік тілі болып табылады.
Мальдив аралдары
Дивехи – Мальдив Республикасының Конституциясына сәйкес Мальдивтің мемлекеттік тілі.
Мальта
Мальта тілі – Мальтаның мемлекеттік тілі. Ол ағылшын тілімен бірге аралдың ресми тілі де болып табылады. Мальта заңдарының 1-тарауында тек мальтия тілі ғана "ұлттық" деп мойындалған.
Намибия
Намибияда ағылшын тілі жалғыз мемлекеттік тіл болғанымен, 20 ұлттық тіл де бар. Олардың әрқайсысы халықтың белгілі бір бөлігі үшін туған тіл саналады және Намибияның мәдени мұрасы деп есептеледі. Барлық ұлттық тілдердің азшылық тілдеріне берілген құқықтары бар, ал кейбір аймақтарда олар лингва франка ретінде де қолданылуы мүмкін. Намибияның ұлттық тілдеріне неміс, африкаанс, ошивамбо, отжихереро, португал тілдері, сондай-ақ химба, нама, сан, каванго және дамара тілдері жатады.
Непал
Непали тілі – Непалдың федералды үкіметіндегі ресми тіл. Непалда 123-тен астам тіл қолданылады, олардың барлығы конституциялық мәртебеге ие және "ел тілдері" деп аударылатын раштрабхаша (राष्ट्रभाषा) деп аталады (раштрабхаша сөзі сондай-ақ "ұлттық тіл" дегенді білдіреді). Олардың ішінде: Непал Бхаса, Таманг, Шерпа, Рай, Магар, Гурунг, Майтхили, Авадхи, Ағылшын, Лимбу, Бходжпури сияқты тілдер бар.
Нидерланды
Нидерланд тілі Нидерландының ресми тілі. Фрислан провинциясында фриз тілінде сөйлейді, ол онда екінші ресми тіл ретінде мойындалған.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия халқының көп бөлігі ағылшын тілінде сөйлейді, бірақ жергілікті полинезиялықтардың тілі – маори тілі. Бұл екі тіл де елде ресми тіл мәртебесіне ие, сондай-ақ әлемдегі сирек кездесетін ресми мәртебесі бар ым тілдердің бірі – Жаңа Зеландияның қол тілі де ресми тіл болып саналады.
Нигерия
Нигерия ресми ағылшын тілінен (Нигериялық стандартты ағылшын тілі) өзге үш "басым" немесе ұлттық тілді мойындайды. Олар – хауса, игбо және йоруба тілдері, олардың әрқайсысында 20 миллионнан астам адам сөйлейді.
Пәкістан
Пакистанның 1973 жылғы Конституциясының 251(1)-бабы, "Ұлттық тіл" деп аталады, мынадай талаптарды қояды: "Пакистанның ұлттық тілі – урду тілі, және күшіне енген күннен бастап он бес жыл ішінде оны ресми және басқа да мақсаттарда қолдану үшін шаралар қабылданады". Урду тілі ресми тіл деп жарияланғанымен, бүгінгі күнге дейін барлық мемлекеттік құжаттар, заңнамалар, құқықтық бұйрықтар және өзге де ресми жазбалар пакистандық ағылшын тілінде жазылуда. Жоғары білім берудің басым бөлігі ағылшын тілінде жүзеге асырылады. Ұлттық тіл басқармасы – 1979 жылдан бері урду тілін дамыту және насихаттау мақсатында құрылған ұйым.
Филиппин
Филиппин тілі – Филиппиннің ұлттық тілі. 1987 жылғы қазіргі Конституция Филиппиннің барлық мойындалған тілдерінен терминдерді қоса отырып, тагалог тіліне негізделген филиппин тілін ұлттық тіл ретінде белгіледі. Бұл Конституция филиппин және ағылшын тілдерін коммуникация және оқыту мақсатында ресми тілдер деп белгіледі, сондай-ақ аймақтық тілдерді аймақтардағы қосымша ресми тілдер ретінде тағайындады, олар сол аймақтарда оқыту құралы ретінде қолданылады. Филиппинде 170-тен астам тілде сөйленеді, және олардың көбі австронезиялық тілдер отбасының филиппин тобына жатады. 2012 жылдың қыркүйегінде Ла-Унион провинциясы Филиппин тарихында алғаш рет жергілікті тілді жариялаған заңды қабылдады. Ол илокано тілін ресми тіл деп жариялады. Бұл қадам провинцияның түрлі мемлекеттік және азаматтық істерінде илокано тілін қолдануды қорғауға және жандандыруға бағытталған. Филиппиннің қол тілі – "филиппин саңыраларының ұлттық қол тілі" деп белгіленген, сонымен қатар Филиппин үкіметінің ресми іс-қағаздарында қолданылатын қол тілі болып табылады.
Польша
Конституцияның 27-бабында: "Польша тілі Польша Республикасында мемлекеттік тіл болып табылады" делінген.
Португалия
Португал тілі Португалияның жалғыз мемлекеттік тілі болып табылады.
Румыния
Румынияның мемлекеттік және ұлттық тілі – румын тілі.
Ресей
Орыс тілі – Ресейдің жалғыз мемлекеттік тілі және федералдық ресми мәртебеге ие, бірақ Ресей Федерациясының әртүрлі субъектілерінде тағы 27 тіл ресми деп есептеледі.
Сербия
Серб тілі (серб-хорват тілінің бір түрі) Сербияның мемлекеттік тілі, кириллицамен жазылады. 15 азшылық тілі бар.
Сингапур
Сингапурдың төрт ресми тілі бар: ағылшын (Сингапурлық ағылшын тілінің нұсқасы), қытай (Сингапурлық мандариннің нұсқасы), малай және тамил. Ағылшын тілі бизнес, үкімет және білім берудің басты тілі болғанымен, малай тілі ұлттық тіл деп белгіленген. Бұл Сингапурдың түпкілікті халқы ретінде танылған этникалық малайлардың (халықтың шамамен 14%) есебінен болды. Дәстүрлі түрде Сингапурдағы әртүрлі этникалық топтар арасындағы лингва франка – малай тіліне негізделген креол тілі, базарлық малай тілі еді. Тәуелсіздік алғаннан бері үкімет ағылшын тілін Сингапурдың басты тілі ретінде насияттап келеді. Екі тілді білім беру саясаты студенттерден екі тілді оқып үйренуді талап етеді: ағылшын тілі және студенттің этникалық тегіне сәйкес келетін "ана тілі". Малай тілі орта мектептерде малай емес оқушыларға ғана қосымша үшінші тіл ретінде ұсынылады. Осының салдарынан ағылшын тілі базарлық малай тілінің орнын басып, Сингапурлықтардың ортақ тіліне айналды. Сондықтан малай тілі ұлттық тіл мәртебесіне ие болғанымен, көпшілік оны тұңғыш тіл ретінде қолданбайды.
Словакия
Словак тілі - Словакияның мемлекеттік тілі.
Словения
Словения тілі – Словенияның мемлекеттік тілі. 6 азшылық тілі бар.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африканың 11 ресми тілі бар, атап айтқанда: африкаанс, ағылшын, исиндебеле, сепеди, сесото, сисвати, сетсвана, ситсонга, тсхивенда, исихоса және исизулу. Оңтүстік Африка конституциясы сонымен қатар, жергілікті хой, нама және сан тілдерін, сонымен қатар есімдер тілін; неміс, грек, гуджарати, хинди, португал, тамил, телугу, урду сияқты қауымдық тілдерді; және діни мақсаттар үшін қолданылатын араб, еврей, санскрит тілдерін қолдауды нақты түрде көздейді.
Испания
Испанияда бір ғана ұлттық конституциялық тіл бар, ол – испан немесе кастиль тілі. Бірақ, кейбір аймақтарда ресми мәртебеге ие тағы төрт тіл бар: Галисияда – галисиан тілі, Эускадиде және Наварраның бір бөлігінде – баск тілі, Каталонияда, Балеар аралдарында және Валенсияда (Валенсия диалектісі ретінде) – каталан тілі, ал Валь-д'Аранда – араан тілі.
Шри-Ланка
Сингаль тілі мен тамил тілі – Шри-Ланканың мемлекеттік тілдері.
Швейцария
Швейцарияда төрт мемлекеттік тіл бар: неміс, француз, итальян және романш, олардың барлығы Швейцария Федералдық әкімшілігінде ұлттық деңгейде ресми мәртебеге ие. Халықтың көпшілігі (74%) неміс тілінде сөйлейді, ал қалған бөлігінің көпшілігі (21%) француз тілінде сөйлейді, ал азшылықтар итальян тілінде (4%) және романш тілінде (1%, тек бір тілде емес) сөйлейді. Неміс тілділер елдің көп бөлігінде басым, француз тілділер Франциямен шекараға жақын батыс аймақтарында, ал итальян тілділер Италиямен шекараға жақын оңтүстікте, көбінесе Тичино кантонында орналасқан. Романш тілінде сөйлейтіндер оңтүстік-шығыстағы Гризон кантонында шоғырланған.
Тайвань
Тайваньда ұлттық тіл заң бойынша "Тайваньның түпкі халықтары қолданатын табиғи тілдер және Тайвань қол тілі" деп анықталады. Бұған Формоза тілдері, Хакка, Мандарин, Тайваньдық Хоккьен және Мацу диалектісі кіреді. Жапон үкімдігі кезінде (1895-1945 жылдар) "ұлттық тіл қозғалысы" (國語運動) жапон тілін таратуға ынталандырды. 1949 жылы Қытай азамат соғысында жеңілгеннен кейін, Қытай Республикасының Гоминьдан үкіметі Тайвань аралына қайта шегінді, онда сол кезде арал халқының көпшілігі білмейтін стандартты қытай және ағылшын тілдерін "ұлттық тілдер" деп жариялады. Бірақ бүгінде Ұлттық тілдерді дамыту заңы Тайваньның барлық халықтарының тілдерін ұлттық тілдер деп мойындайды.
Тунисі
Тунистің ресми тілі – қазіргі стандартты араб тілі. Дегенмен, ол халықтың ана тілі емес. Сондықтан, тунистіктердің арасында күнделікті қарым-қатынас үшін оны жиі қолданбайды, оның орнына тунистік араб тілі осы қызметті атқарады және Тунис елінің ұлттық тілі болып саналады. Сонымен қатар, ресми мәртебесі болмаса да, халықтың 63,6 пайызы француз тілін біледі. Ол әкімшілік, білім беру және бизнес салаларында жазба және ауызша түрде кеңінен қолданылады. Оңтүстік-батыстағы және Джерба аралындағы берберлер де тунистік челха тілін пайдаланады.
Түркия
Түрік тілі Түркия Конституциясына сәйкес Түркияның мемлекеттік тілі болып табылады.
Уганда
Уганданың мемлекеттік тілі - ағылшын тілі.
Украина
Украинаның жалғыз мемлекеттік тілі – украин тілі.
Ұлыбритания
Ағылшын тілі (British English) Ұлыбританияның де-факто ресми тілі болып табылады және британдық халықтың шамамен 95%-ы үшін ғана қолданылатын тіл. Англиядан басқа үш Отандық елдің әртүрлі деңгейде мойындалған, ағылшын тілімен бірге қолданылатын ұлттық тілдері бар. Ұлыбританияда сондай-ақ, белгілі бір деңгейде өздігінен басқарылатын, бірақ тәуелсіз мемлекеттер ретінде танылмаған бірнеше Корольдік тәуелділіктері мен теңіз арты аумақтары бар. Олардың көптегенінің өздеріне тән аймақтық тілдері де бар.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландияда ирланд тілі мен ульстерлік шотланд диалектілері Ұлы жұма келісімінде «Ирландия аралының мәдени байлығының бір бөлігі» ретінде мойындалған және тиісінше Foras na Gaeilge (Ирландия институты) және Tha Boord o Ulstèr Scotch (Ульстерлік шотландтар агенттігі) тарапынан қолдау көрсетіледі. 2022 жылға дейін ағылшын тілі ғана ресми тіл болды, бірақ 2022 жылғы «Тұлға және тіл (Солтүстік Ирландия)» заңы қабылданғаннан кейін ирланд тіліне де Солтүстік Ирландияда ресми мәртебе берілді.
Шотландия
Шотландияда шотланд гаэль тілі - 57 375 адамның (үш жастан асқан шотланд халқының 1,1%) сөйлейтін азшылық тілі. 2005 жылғы «Гаэль тілі (Шотландия) туралы» заң тілге шектеулі ресми мәртебе береді, ал Bòrd na Gàidhlig-ке «гаэль тілінің шотланд тілімен тең құрметпен қаралатын Шотландияның ресми тілі ретінде мәртебесін сақтау» міндеті жүктелген. Шотланд тілі, көбінесе ағылшын тілімен байланысты, бірақ одан бөлек батыс герман тілі ретінде қарастырылады, ресми мәртебесі жоқ, бірақ азшылық тілі ретінде танылған және Роберт Бернстің поэзиясы сияқты шотланд әдебиетінің көп бөлігінің тілі болып табылады.
Уэльс
Уэльс тілі Уэльсте ресми мәртебеге ие, және 2011 жылғы халық санауы бойынша 562 000 адам, яғни халықтың 19% осы тілде сөйлейді. Уэльс тілі жөніндегі кеңес (Bwrdd yr Iaith Gymraeg) заң бойынша "мемлекеттік істерді жүргізуде және әділеттілік тағайындауда ағылшын және уэльс тілдеріне тең қарауды" қамтамасыз етуге міндетті.
Корольдік тәуелділіктер: Мэн аралы
Ағылшын тілі де-факто жалғыз ресми тіл. Дегенмен, Манкс гэль тілінің (тарихи ұлттық тіл) кейбір сөздері үкіметтік мекемелерде, көбінесе символдық және рәсімдік мақсаттар үшін кездеседі, сондай-ақ ол бір бастауыш мектептегі негізгі оқыту тілі болып табылады.
Камбрия
Ағылшын тілі Камбрия графтығында кеңінен қолданылатын негізгі тіл. Кумбрик тілі – Уэльс тіліне жақын бритон тілі болған, бұл тіл бұрын Ланкаширдің және Оңтүстік Шотландияның аймақтарында да қолданылған. Көпшілік пікір бойынша, кумбрик тілі 12- немесе 13-ғасырда жойылған. Дегенмен, көккөл айманындағы көптеген қойшылар әлі күнге дейін кумбрик сандар жүйесін пайдаланады.
Корнуолл
Ағылшын тілі Корнуолл графтығында де-факто басты тіл болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Корнуоллдың негізгі тілі корн тілі болған. 1800 жылға қарай корн тілінің жоғалу қаупі туды, соңғы сөйлеушісі туралы пікір таластар болды. Корн тілін жаңғырту және оны мойындау 20 ғасырда жүзеге асты.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-та ағылшын тілі (американдық ағылшын тілі) көбінесе, сандар бойынша және тарихи және қазіргі байланыстар арқылы, ресми түрде жарияланбаған ұлттық тіл болып саналады. АҚШ Конституциясы ешқандай тілді ресми деп нақты айтпайды, бірақ Конституция да, барлық федералды заңнама да ағылшын тілінде жазылған. 1973 жылдан бері әр жыл сайын АҚШ Конгресіне өкіл немесе сенатор ағылшын тілін АҚШ-тың ресми тілі деп жариялау үшін заң жобасын ұсынады.
Вьетнам
Вьетнамда вьетнам тілі көп жылдар бойы де-факто ұлттық тіл болып келген, бірақ 2013 жылғы конституцияның 5-қарарында ғана вьетнам тілі ресми түрде Ұлттық тіл деп белгіленді.