Кіріспе

Билли Стрейхорнның "Take the 'A' Train" әні – Билли Стрейхорнның джаз стандарты, ол Дьюк Эллингтон оркестрінің визиттік карточкасы болды. 1976 жылы Дьюк Эллингтонның 1941 жылы Victor Records лейбелінде жазған нұсқасы «Грамми» атақ-даңқ залына енгізілді.

Тарих

Стрейхорнның композициясын қолтаңбалық күй ретінде пайдалану қажеттілігі 1940 жылы Америка композиторлар, авторлар және баспагерлер қоғамының (ASCAP) қабылдаған шешімімен туды. ASCAP радио хабарларын таратуға арналған лицензиялық төлемдерді көтергенде, Эллингтон сияқты көптеген ASCAP мүшелері өз композицияларын радиода орындау мүмкіндігінен айырылды, себебі сол кездегі музыканың көп бөлігі радиода тікелей эфирде орындалатын. Эллингтон ASCAP-тің бәсекелесі BMI-де тіркелген Билли Стрейхорн мен оның ұлы Мерсер Эллингтонға «топ үшін жаңа репертуар жасауды» тапсырды, деп еске алды Мерсер. «A' Train» – Стрейхорнның жазған көптеген композицияларының бірі болды және «Sepia Panorama» әнін алмастыру үшін таңдалды. Мерсер Стрейхорн аранжировкасы Флетчер Хендерсонның аранжировкасына тым ұқсас болғандықтан, оның нұсқасын тастап, композицияны қоқысқа тастағанын, ал ол оны қоқыс шелегінен тапқанын айтты. Ән алғаш рет 1941 жылдың 15 қаңтарында радио хабарларын тарату үшін стандартты жазба ретінде тіркелді. Алғашқы (және ең танымал) коммерциялық жазба 1941 жылдың 15 ақпанында жасалды. «A' Train» 1939 жылы жазылды, Эллингтон Стрейхорнға өз ұйымында жұмыс ұсынғаннан және Питтсбургтен Нью-Йоркке бару үшін оған ақша бергеннен кейін. Эллингтон Стрейхорнға метромен үйіне қалай жету керегін жазды. Бағыттар «A' Train-мен жүр» деген сөздермен басталды, бұл сол кездегі жаңа Нью-Йорк қаласы арқылы жүретін метро желісіне сілтеме жасады. Ол сол кезде Бруклиннің шығысынан 1936 жылы ашылған Фултон-стрит желісімен, Гарлемге және Манхэттеннің солтүстік бөлігіне дейін, 1932 жылы ашылған Манхэттендегі Сегізінші авеню желісін пайдалана отырып жүретін. Стрейхорн Флетчер Хендерсонның аранжировкаларын өте жақсы көретін. «Бір күні мен оның стилі, трубалар, тромбондар және саксофондар үшін жазған әдісі туралы ойланып, сондай нәрсе жасап көруге бел будым», - деп еске алды Стрейхорн Стэнли Данстың «Дюк Эллингтонның әлемі» кітабында. Стрейхорн өзі әнге сөз жазғанын айтса да, алғашқы жазылған сөздерді Delta Rhythm Boys жазған. Эллингтон тобының сөздерін сол кезде 20 жаста болған Джоя Шеррилл қосты (1944). Ол әннің сөздерін Детройттегі үйінде радиода естіген кезде ойлап тапты. Оның әкесі, белгілі Детройт белсендісі, Эллингтонмен кездесуді ұйымдастырды. Джояның ерекше тартымдылығы мен әншілік қабілеті және әнге ерекше көзқарасы болғандықтан, Эллингтон оны вокалист ретінде шақырып, оның сөздерін қабылдады. Эллингтон тобымен әнді жиі орындаған вокалист – трубашы Рей Нэнс, ол әннің сөздерін көптеген импровизациялық ән шұғылаларымен (scat singing) байытты. Нэнс сонымен қатар бірінші жазбадағы труба солосына жауапты, ол әнге өте жақсы сай келді, сондықтан оны басқалар да нотадан-нотаға қайталайды. Ән 1943 жылы «Reveille with Beverly» фильмінде әнші Бетти Рошемен бірге Эллингтон мен тобы орындады. Фильмде топ теміржол вагонында, емес метро вагонында өнер көрсетеді. «Exactly Like You» әнінің акордына негізделген композиция 1940 жылдардағы Эллингтон тобының қуатты серпілісін Эллингтонның сенімді шеберлігімен және Харлемдегі Sugar Hill-де тұратын қара элитасымен үйлестіреді. Ән ААБА формасында, До мажор тоналылығында жазылған, әр бөлігі лирикалық жұптан тұрады. (Эллингтон тобының нұсқасы Додан басталып, екінші хордан кейін Ми тоналылығына көтеріледі.) Элла Фицджеральд бұл әнді 1957 жылдан бастап көп рет орындады және жазды; Фицджеральдтың импровизациялық ән шұғылаларымен орындалған тікелей жазбасы оның 1961 жылы Verve лейблынан шыққан «Ella in Hollywood» альбомында бар. Орта батыстың Chicago рок тобы 1995 жылы «Night & Day Big Band» альбомында әннің өзіндік нұсқасын қосты. Джо Стаффорд әннің қасақана нашар орындалуын Дарлин Эдвардс псевдонимімен жазды. Дьюк Эллингтон мен оның оркестрінің 1941 жылғы «Hollywood» альбомынан алынған нұсқасы 2008 жылғы Grand Theft Auto IV видео ойынының саундтрегіне, ойдағы «JNR 108.5 (Jazz Nation Radio)» джаз радиостанциясына енгізілді. Ән көп жыл бойы бүкіл әлемде қысқа толқынды радиода естілген «Американың дауысы» джаз сағатының тақырыптық әні болды.

Марапаттар мен құрметтер

1999 жылы Ұлттық қоғамдық радио бұл әнді "NPR 100" тізіміне қосты, онда NPR музыка редакторы 20 ғасырдың ең маңызды жүз американдық музыка туындысын анықтауға тырысты.