Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иберия түбегіндегі ежелгі жазу жүйесі
Ancient writing system from the Iberian peninsula
Кельтибер жазуы – жойылған континенттік кельт тілі – кельтибер тілінің негізгі жазу жүйесі болған, сонымен қатар кейде латын әліпбиінде де жазылған палеоиспан жазуы. Бұл жазу ең көп қолданылған Иберия жазуының солтүстік-шығыс түрінен тікелей алынған.
The Celtiberian script is a Paleohispanic script that was the main writing system of the Celtiberian language, an extinct Continental Celtic language, which was also occasionally written using the Latin alphabet. This script is a direct adaptation of the northeastern Iberian script, the most frequently used of the Iberian scripts.
Шығу тегі
Греко-ибериялық әліпбиді қоспағанда, барлық палеоиспан жазулары ортақ ерекше типтік қасиетке ие: олар жарылыс дауыстарындағы буындық мәндерді, ал қалған дауыссыз және дауысты дыбыстар үшін монофонемалық мәндерді көрсетеді. Сондықтан оларды әліпби немесе буын жазу деп жіктеуге болмайды; керісінше, олар көбінесе жартылай буын жазулар деп танылатын аралас жазулар. Палеоиспан жартылай буын жазуларының қалай пайда болғаны туралы пікір білдіруде келісім жоқ; кейбір зерттеушілер олардың тек финикиялық әліпбиден шыққан деп санайды, ал басқалары грек әліпбиі де қатысқан деп есептейді.
All the Paleohispanic scripts, with the exception of the Greco Iberian alphabet, share a common distinctive typological characteristic: they represent syllabic values for the stop consonants, and monophonemic values for the rest of consonants and vowels. They are thus to be classed as neither alphabets nor syllabaries; rather, they are mixed scripts normally identified as semi syllabaries. There is no agreement about how the Paleohispanic semi syllabaries originated; some researchers conclude that they derive only from the Phoenician alphabet, while others believe the Greek alphabet was also involved.
Типологиясы мен нұсқалары
Негізгі келтиберлік белгілер жинағы түпнұсқалық үлгідегі 28 белгіден гөрі 26 белгіден тұрады; келтиберлер солтүстік-шығыс Иберия жазуының екі ротикасының және үш мұрындық дыбысының біреуін жойды. Қалған 26 белгі 5 дауысты, 15 буындық белгі және 6 дауыссыз дыбысты (бір бүйірлік, екі сыбырлы, бір ротика және екі мұрындық) қамтиды. Иберияның 's' белгісі кельтибер жазуында 'z' деп жазылады, себебі ол кейде ежелгі тіс дауысының (d) фрикативті түрінің нәтижесін білдіреді деп есептеледі, ал иберияның 'ś' белгісі 's' деп жазылады. Мұрындық белгілерді қолдану тұрғысынан, кельтибер жазуының екі нұсқасы бар: шығыс нұсқасында жойылған мұрындық белгі иберияның 'ḿ' белгісі болса, батыс нұсқасында жойылған мұрындық белгі иберияның 'm' белгісі болды. Бұл кельтибер жазуының екі түрлі тектен шыққандығының куәсі ретінде қарастырылады. Солтүстік-шығыс Иберия жазуының бір нұсқасындай, кельтибердің батыс нұсқасы да дауыссыз 'g' және 'd' дыбыстарын олардың дауыссыз әріптестері 'k' және 't' дыбыстарынан, дауыссыз белгілерге сызық қосу арқылы ажыратуға мүмкіндік бергенін көрсетеді. Бұл Палеоиспан жазуларында "қос жүйе" деп аталады, ол әдетте дауыссыз және дауысты дыбыстардың жұптарын ажыратпайды (p:b, t:d және k:g).
The basic Celtiberian signary contains 26 signs rather than the 28 signs of the original model; the Celtiberians omitted one of the two rhotic and one of the three nasals of the northeastern Iberian script. The remaining 26 signs comprised 5 vowels, 15 syllabic signs and 6 consonants (one lateral, two sibilants, one rhotic and two nasals). The sign equivalent to Iberian s is transcribed as z in Celtiberian, because it is assumed that it sometimes expresses the fricative result of an ancient dental stop (d), while the Iberian sign ś is transcribed as s. As for the use of the nasal signs, there are two variants of the Celtiberian script: In the eastern variant, the excluded nasal sign was the Iberian sign ḿ, while in the western variant, the excluded nasal sign was the Iberian sign m. This is interpreted as evidence of a double origin of the Celtiberian script. Like one variant of the northeastern Iberian script, the western variant of Celtiberian shows evidence of having allowed the voiced stops g and d to be differentiated from their respective voiceless counterparts, k and t, by adding a stroke to the voiceless signs. This is known as the ‘dual system’ in Paleohispanic scripts, which otherwise do not distinguish between pairs of voiceless and voiced stops (p:b, t:d and k:g).
Табылған жері
Кельтибер жазулары негізінен Эбро аңғарынан және Тагос және Дуро өзендерінің бастауларынан табылды, осы жерде римдік және грек деректері кельтибер тайпаларын орналастырған. Келтибер жазулары әртүрлі заттарға (күміс және қола монеталар, керамикалық ыдыстар, қола тақталар мен тессералар, амфоралар, тастар, орама жабдықтары және т.б.) жазылған. Қазірге дейін екі жүзден аспайтын жазу сақталған, олардың біреуі ерекше ұзын: үшінші Боторит қола тақтасы (Зарагоза), үш мыңнан астам таңбадан тұрады және шамамен 250 адамды санап көрсетеді. Жазудың бағыты көбінесе солдан оңға қарай. Келтибер жазуларының көпшілігі археологиялық контекстен тыс табылғандықтан, нақты мерзімді анықтау мүмкін емес, бірақ кельтибер жазуындағы ең ерте жазулар б.з.б. 2 ғасырына, ал соңғылары б.з.б. 1 ғасырына жатады деп есептеледі.
The Celtiberian inscriptions have been found mainly in the Ebro valley and near the sources of the Tagus and Douro rivers, where Roman and Greek sources place the Celtiberian people. The Celtiberian inscriptions were made on different types of objects (silver and bronze coins, ceramic receptacles, bronze plaques and tesseras, amphores, stones, spindle whorls, etc.). There are just under two hundred surviving inscriptions, one of which is exceptionally long: the third Botorrita bronze plaque (Zaragoza) with more than three thousand signs containing a census of nearly 250 people. Almost always the direction of the writing is left to right. The fact that nearly all the Celtiberian inscriptions were found out of archaeological context does not allow a precise chronology to be established, but it seems that the earliest inscriptions in the Celtiberian script date from the 2nd century BCE while the latest ones date from the 1st century BCE.