Кіріспе
Бұқаны ырымдық құрбандық ету Рим империясының екінші-төртінші ғасырларында тауроболий деп бұқаны құрбандыққа шалу рәсімін атады, ол екінші ғасырдың ортасынан бастап Ұлы Ана Құдайға табынумен байланысты болды; бұрын осы табынумен ғана шектелмесе де, 159 жылдан кейін барлық жеке тауроболия жазуларында Магна Матер есімі кездеседі.
In the Roman Empire of the second to fourth centuries, taurobolium referred to practices involving the sacrifice of a bull, which after mid second century became connected with the worship of the Great Mother of the Gods; though not previously limited to her cult, after AD 159 all private taurobolia inscriptions mention the Magna Mater.
Тарих
Кіші Азияда пайда болған, Италиядағы ең алғашқы тіркелген орындалуы 134 жылы Путеолиде Венера Калестис құрметіне өткізілді, бұл туралы жазуда көрсетілген. Кіші Азиядағы екінші ғасырға жататын ең ерте жазулар, бұқаның жеңіліске ұшырағандығын, құдай немесе құдайлардың құрметіне арналған панегириспен байланыстырады, бірақ бұл негізінен діни рәсім емес, алайда бұқа құрбандыққа шалынып, еті таратылды. Тавроболийдың қосылуы және архигалл институты Магна Матер культінде Антонин Пий жасаған жаңалықтар еді, оның билігінің жиырма жылдығын (виценналия) 158 және 159 жылдары атап өтті. Тавроболий жазуында Магна Матер туралы алғашқы даталанған сілтеме 160 жылға жатады. Бұқаның вирлері, яғни ұрықтары Римнен алынып, 160 жылдың 27 қарашасында Лугдунумдағы тавроболий алтаріна арналды. Джереми Раттер бұқаның ұрықтары Кибеланың ізбасарларының өздерін-өздеріне кастрация жасауына деген римдік этностың қарсылығын ескере отырып, оның орнына қойылған деп болжайды. Императордың игілігі үшін Магна Матердің мейірімділігін іздеген қоғамдық тавроболия Италияда, сондай-ақ Галлияда, Испанияда және Африкада кең таралды. Жазуда қалдырылған соңғы қоғамдық тавроболий үшінші ғасырдың соңында Нумидиядағы Мактар қаласында Диоклетиан мен Максимиан үшін өткізілді.
Сипаттама
Ең танымал және ең жарқын сипаттама, аристократиялық пұтқа табынушылар ортасында қайта жаңғырған, бірақ мүлдем басқа тауроболийдің, ертедегі зерттеулерді бояған, 4-ші ғасырдың соңындағы христиан Пруденцийдің «Перистефанон» поэмасындағы пұтқа табынушылыққа қарсы шығуында келтірілген: Ұлы Ананың діни қызметшісі, Габиан белдеуінде киген жібек тогасын, басына алтын тәж бен филе киген күйде, ұсақ тесіктермен тесілген тақтайшалармен жабылған траншеяда орналасады, онда гүлдер мен алтынмен әшекейленген бұқа сойылады. Қаны платформадан төмендегі діни қызметшіге тамшылайды, ол оны бетіне, тіпті тілі мен таңдайына қабылдайды, содан кейін шомылу рәсімінен кейін тазаланған және жаңарған күйде өзінің достарының алдына шығады және олардың құрметтері мен игі тілектеріне ие болады. Пруденций тауроболийді тікелей атамайды, бірақ жаңа түріндегі рәсім басқа замандас дереккөздерден анық көрінеді: «Германияның Төменгі Рейн бойындағы Новезиумда, бәлкім, Метроон болған жерде қанға толы шұңқыр табылған», - деп жазады Джереми Раттер. Жақындағы зерттеулер Пруденцийдің сипаттамасының сенімділігіне күмән келтірді. Бұл – пұтқа табынушылыққа қарсы болған христианның кеш жазған есебі, ол әсер үшін рәсімді бұрмалаған болуы мүмкін. Рәсім туралы ертерек жазбалар құрбандық шалудың аз қанды және күрделі емеу рәсімін көрсетеді. Сондықтан Пруденцийдің сипаттамасы тауроболийдің кейінгі дамуына негізделген болуы мүмкін.
Мақсаты
Екінші және үшінші ғасырларда тауроболий әдетте императордың, империяның немесе қоғамның әл-ауқаты (салюс) үшін жасалатын шара ретінде орындалатын; Х. Опперман оның күні жиі 24 наурыз, Ұлы Ана Кибела мен Аттистің жыл сайынғы фестивалінің "Қан күні" (Dies Sanguinis) болған деген ертедегі хабарларды жоққа шығарады; Опперман наурыз айының соңында тауроболийлер өткізілмегенін хабарлайды. Үшінші және төртінші ғасырдың соңында оның негізгі себебі – рәсімнің нәтижесінде "мәңгілікке қайта туылған" (renatus in aeternum) деп аталатын адамды тазарту немесе қайта жаңғырту болды. Оның тиімділігі мәңгілік болмаса да, оның әсері жиырма жылға созылатыны есептелді, себебі қанның сиқырлы қаптамасы осы уақыттан кейін әсерін жоятын болды, ал кіріспеші "жиырма жылдық шеңберге" (bis deni orbis) ант берген. Бұл сондай-ақ берілген уәде (вотум) орындалуы ретінде немесе қасиетті әйелдің өкімімен орындалды, және бұл құқық жыныс немесе әлеуметтік жағдай бойынша шектелмеді. Төртінші ғасырдағы қайта жаңғыру кезінде жоғары пұтқа табынушылар шеңберінде Раттер былай деп атап көрсетті: "Біз тіпті тауроболийдің өзінен-өзі тиімді рәсім емес, пұтқа табынушылықтың символы екенін айтуға болады. Бұл рәсім христиан императорлары тарапынан тыйым салынған көрінеді, сондықтан ол христиан діні мен императорларға қарсы жалған діннің соңғы күресіндегі ақсүйектердің белгісіне айналды". Римде оның орындалу орны – Санкт-Петер шіркеуінің жанында, қазба жұмыстары кезінде тауроболийге арналған бірнеше құрбандық тақтары мен жазулары табылған жерде болды. Бұқаның орнына қошқар қолданылатын криоболий де болды, және кейде ол тауроболиймен бірге орындалған.
Қазіргі заманғы түсіндірме
Классицист Грант Шоуэрман "Британ энциклопедиясының" он бірінші басылымында былай деп жазды: "Тавроболий, әлдебір қасиетті драма болған, ол Ана мен Аттистің (қ. б.) қарым-қатынасын бейнелеген. Діни қызметкердің құрбандық шұңқырына түсуі Аттистің өлімін, Жер-Ананың өсімдік әлемінің қурауын символдайды; оның қанға шомылуы мен қайта пайда болуы Аттистің жаңаруын, өсімдіктердің қайта тууының нышаны. Бұл рәсім, жануардың қанын ішу немесе оған шомылу сияқты ежелгі шығыс практикасының рухани түрі болуы мүмкін, оның негізінде жануардың күшін оның денесін жеу арқылы немесе қанымен байланыс арқылы алуға болады деген сенім жатыр. «Renatus in aeternum» деген сөз тіркесіне қарамастан, бұл рәсім христиандықтан алынған дегенге ешқандай себеп жоқ."