Кіріспе
Византиялық шіркеу тарихшысы (шамамен 1256–1335 жж.) – Византияның соңғы кезеңіндегі тарихшы Никифор Каллист Зантопулос (Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος; латыншасы Никифор Каллист Зантопулус; шамамен 1256 – 1335 жж.) – Византия империясының соңғы кезеңіндегі грек шіркеу тарихшысы және әдебиетшісі. Оның ең танымал еңбегі, көлемді Ecclesiastica historia, алғашқы христиан діні және оның ілімдік даулары, сондай-ақ Византия мәдениетінен шыққан агиографиялық, литургиялық және аңыздық мәтіндер туралы маңызды дереккөз болып табылады.
Nikephoros Kallistos Xanthopoulos (Νικηφόρος Κάλλιστος Ξανθόπουλος; Latinized as Nicephorus Callistus Xanthopulus; c. 1256 – 1335) was a Greek ecclesiastical historian and litterateur of the late Byzantine Empire. His most popular work, the voluminous Ecclesiastica historia, constitutes a significant documentary source on primitive Christianity and its doctrinal controversies, as well as for hagiographical, liturgical, and legendary texts from Byzantine culture.
Өмір
Ксантопулос туралы біліміміздің көп бөлігі оның шіркеу тарихының кіріспесінен алынған. Кіріспеде ол өзінің тарихын отыз алты жасында жаза бастағаны айтылған. Никефор Ренессанс дәуірінің византиялық тарихнамасының көркем, риторикалық стилінде тәрбиеленді. Ол Айя-Софияда дін қызметкері болып қызмет еткендіктен, патриархтық кітапханаға қол жеткізді. Ол сонымен қатар риторика және теологиядан сабақ берді, олар үшін көптеген жаңа прогимназмалар (жаттығулар) дайындады. Ксантопулос Теодор Метохиттің досы болды, ол өзінің 12-ші өлеңін оған арнады. Өмірінің соңғы жылдарында ол монахқа айналған болуы мүмкін.
Екклезиастикалық тарих
Ксантопулостың 23 томдық Ecclesiastica Historia (Εκκλησιαστική Ιστορία; "Шіркеу тарихы"), оның тек алғашқы он сегіз томдығы сақталған, тарихи баяндауды Мәсіх заманынан бастайды және 610 жылы император Фокастың өліміне дейін жалғасады. Бұл еңбекте императорлардың таққа отыруы және әскери жорықтар сияқты дүниежүзілік оқиғалар сипатталған, бірақ экуменикалық кеңестерге, діни дауларға және төрт шығыс патриархатына баса назар аударылған. Ксантопулос өз жобасын 1310 жылы базиликаның қолжазбалар кітапханасын пайдаланып бастады және оны 1317 жылдан кейін біраз уақыттан соң аяқтады. Алғашқы төрт ғасыр ішінде автор өзінің алдыңғылары Евсевий, Сократ Схоластик, Созомен, Теодорет және Евагрийге көбінесе тәуелді болды, оның қосымшалары сыншылдық танытпады. Сондай-ақ, Созомен, Евагрий және шіркеу тарихына қатысты басқа да үзінділерді қамтитын "Baroccianus Graecus 142" шіркеу тарихтарының жинағына көп сүйенді. Ксантопулос қосымша жазған түсініктемелер мен жазбалардың ішінде кітапта Κύριε βοήθει τῶ δούλω Νικοφόρω Καλλίστω ("Тәңір құлың Никефор Каллистосқа көмектес"), деген сөздер бар, ол дұға және қолтаңба ретінде қызмет етті. Бұл шығарма император Андроник II Палеологқа арналды және грек мәдениеті мен православиені латын христиандығынан жоғары қоюға бағытталған монархтың ұлтшыл қозғалысына үлкен үлес қосты.
Басқа
Ксантопулостың басқа еңбектерінің ішінде грек теологы Григорий Назианскийдің және византиялық монах Иоанн Климактың еңбектеріне түсініктемелер бар. Ол сонымен қатар Константинополь императорлары мен патриархтарының тізімдерін, Иерусалимнің жаулануы туралы өлең, және Жазбалардың тұжырымдамасын – барлығы ямбтік өлең түрінде жазды, сондай-ақ діни әндерге түсініктемелер де жазды. Агиограф ретінде оның жазбаларында Зоодохос Пеге қасиетті орнында болған кереметтер тарихы, сонымен қатар Миралық Әулие Николай мен Кіші Евфросинияның өмірбаяндары бар. Ол Шығыс православие шіркеуінде қолданылатын көптеген синаксарийлерді де жазды.