Кіріспе

молекулалардың метаболикалық ыдырауы
дыбыстардың өзгешеленуі лингвистикалық құбылысы

Фонологияда, әсіресе тарихи лингвистикада, диссимиляция – сөздегі ұқсас дауыссыздардың немесе дауыстылардың өзара ұқсастығын жоғалту құбылысы. Ағылшын тілінде диссимиляция, ең көп кездесетін жағдайлар – сұйық дауыссыздылардың тізбегінде кездесуі. Бұл құбылыс көбінесе horror aequi қағидасына байланыстырылады, яғни тілді пайдаланушылардың бірдей тілдік құрылымдарды қайталаудан сақтану принципі.

/r..r/ тізбегіндегі бастапқы /r/ дың жоғалуы (r-жою)

Ағылшын тілінің ротикалық диалектілерінде сөздің ортасында бір дыбыс екіншісінің алдында келгенде, біріншісі көбінесе түсіп қалады, мысалы, "berserk" үшін "", "surprise" үшін "", "particular" үшін "" және "governor" үшін "" – бұл "government" айтылысына әсер етпейді, себебі онда тек бір ғана дыбыс бар, бірақ ағылшын тіліндегі "government" әдетте "", бірінші n дыбысын түсіріп айтылады.

Ағылшын тілінде r дыбысының жоғалуы көбінесе басылмаған буын болғанда орын алады және ол "" үшін "deteriorate" және "" үшін "temperature" сияқты жағдайларда мүлдем жоғалып кетуі мүмкін, бұл процесс гаплология деп аталады. Егер r дыбысы , онда ол (мысалы, → ақпан) сияқты өзгеріске ұшырауы мүмкін, бұл фонотактикалық факторлармен немесе қаңтар сияқты жиі кездесетін тіркестермен морфологиялық ұқсастық арқасында түсіндіріледі. (Салыстырыңыз) "nucular" сөзі де осыған ұқсас процесс арқылы пайда болған болуы мүмкін.

/l..l/ -ден /r..l/ -ге дейін диссимиляция

Фонетикалық ұқсамаудың салыстырмалы түрде ескі мысалы, әрі әдеби тілде жасанды түрде қалпына келтірілгені – ағылшын тіліндегі «полковник» сөзі. Оның стандартты айтылуы Солтүстік Америка ағылшын тілінде (r дыбысымен) немесе RP-де осылай болады. Бұл сөз бұрын «coronel» деп жазылған, ал француз тіліндегі «coronnel» сөзі итальян тіліндегі «colonnello» сөзінен ұқсамау процесі нәтижесінде пайда болған.

/r..r/ -дан /l..r/ -ға дейін диссимиляция

Латынша peregrinus > Ежелгі француз тіліндегі pelegrin (сондай-ақ итальян тіліндегі pellegrino және сицилиялық piḍḍigrinu) ағылшын тіліндегі pilgrim сөзінің пайда болуына әкелді.

Себептер

Диссимиляцияның себебі туралы бірнеше гипотеза бар. Джон Охаланың пікірінше, тыңдаушылар ұзақ аралықтағы акустикалық эффектілер тудыратын дыбыстарды шатастырады. Мысалы, ағылшын тілінде ротизация сөздің көп бөлігіне таралады: жылдам сөйлеуде көптеген дауыстылар "r" дыбысы бардай естілуі мүмкін. Сөздің бір немесе екі ротикалық түбірі бар екенін анықтау қиын болуы мүмкін. Егер екі түбір болса, тыңдаушы біреуін екіншісінің акустикалық эффектісі деп қате түсінуі және оны саналы түрде сүзуі мүмкін. Бұл коартикуляциялық эффектілерді есептен шығару эксперименттік жолмен дәлелденген. Мысалы, грек тіліндегі (παχυ) сөзі алғашқы * сөзінен туындаған. Тәжірибелік қатысушылардан * түрін кездейсоқ сөйлеуді сұрағанда, екі жарық дыбысынан туындаған аспирация екі буынға да таралып, дауыстыларды үрлейді. Тыңдаушылар бір эффектіні, яғни үрленген дауыстыларды естиді және оны екі дауыстының біріне емес, біреуіне жатқызады, себебі екінші буындағы үрлеуді ұзақ аралықтағы коартикуляциялық эффекті деп есептейді, осылайша грек сөзіндегі тарихи өзгерісті қайталайды. Егер Охала дұрыс болса, онда басқа тілдерде де ұзақ аралық эффектілерге, мысалы, назализация мен фарингелизация сияқты басқа дыбыстармен диссимиляцияны табуға болады.

Түрлері

Диссимиляция, ассимиляция сияқты, әсер еткен дыбысқа жақын немесе алыс орналасқан дыбысқа қатысты айтылудың өзгеруін, сондай-ақ алдыңғы немесе келесі дыбысқа қатысты өзгеруді қамти алады. Ассимиляциядағыдай, күтілетін диссимиляция кешіккен диссимиляциядан гөрі көп кездеседі, бірақ ассимиляциядан өзгеше, диссимиляцияның көп бөлігі тікелей байланыспаған дыбыстардың әсерінен туындайды. Сондай-ақ, көптеген ассимиляциялардың тіл заңы сипаты болғанымен, диссимиляцияның аз ғана түрі бар; көбінесе бұл белгілі бір сөздің кездейсоқ өзгерісі болып табылады.

Парадигматикалық ұқсамау

Дыбыс өзгерісі нәтижесінде грамматикалық парадигма элементтері оңай түзетілмейтіндей етіп бірігіп кетсе, формалар ұқсамауы мүмкін. Мысалы, қазіргі корей тілінде көптеген сеулдықтар үшін дауыстылар және бірігіп жатыр, сонымен қатар, екінші жақ есімдігі 네, бірінші жақ есімдігі 내 есімдігімен шатасуды болдырмау үшін ниге қарай жылжуда. Сол сияқты, ағылшын тіліндегі she сөзі, тарихи түрде heo деп аталып келген, he сөзінен ұқсамау арқылы қазіргі sh түрін алған болуы мүмкін, бірақ бұл механизм heo сөзінің ерекше дыбысталуы (жұмсару) болған, әлде әйелдік көрсеткіш seo есімдігімен алмастырылған, әлі анық емес.