Кіріспе

Грек-француз философы Костас Акселос (Costas Axelos; Κώστας Αξελός; 26 маусым 1924 – 4 ақпан 2010) – грек-француз философы.

Өмірбаян

Акселос 1924 жылы Афинада, ескі афиналық буржуазиялық отбасынан шыққан дәрігер мен әйелдің отбасында дүниеге келді. Ол француз институтында және Варвакеио орта мектебінде орта білім алды. Афина университетінің философия факультетіндегі оқытуға қанағаттанбағандықтан, ол Афина университетінің құқық және экономика факультетіне білім алуға түсті, бірақ оған қатыспады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Акселос саясатқа араласты. Содан кейін неміс және итальяндық оккупация кезінде ол грек қарсыласының, кейіннен грек азаматтық соғысының алғышартында коммунистік партияға байланысты ұйымдастырушы және журналист ретінде (1941-1945 жж.) қатысты. Кейіннен коммунистік партиядан шығарылып, оңшыл үкімет оны өлім жазасына кесті. Ол тұтқындалды, бірақ қашып құтылуға үміттенді. 1945 жылдың соңында Акселос 200-ге жуық басқа қуғынға ұшыраған зиялылармен бірге «Матароа» кемесімен Парижге көшіп барды. Сол жерде Сорбоннада философия оқыды және өмірінің көп бөлігін өткізді. 1950 жылдан 1957 жылға дейін Ұлттық ғылыми зерттеулер орталығының (CRNS) философия бөлімінде ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді, онда ол диссертацияларын жазды, кейін École Pratique des Hautes Études-те жұмыс істеді. 1962 жылдан 1973 жылға дейін Акселос Сорбоннада философиядан сабақ берді және Жак Лакан, Пабло Пикассо және Мартин Хайдеггермен танысты. 1959 жылы докторлық диссертациясында «Маркс, техниканы ойлаушы» (Marx, the Man Who Thinks Through Technique) Хайдеггер мен Маркс идеяларына негізделген заманауи технологияны түсінуге тырысты және 1960 жылдары Герберт Маркузе философиясымен қатар үлкен ықпалға ие болды. Акселостың екінші диссертациясы Гераклитке арналған және ақырында 1962 жылы «Гераклит және философия: Тотальдікке айналудағы болмыстың алғашқы сезінуі» (Héraclite et la philosophie: La première saisie de l'être en devenir de la totalité) деген атпен жарияланды. Акселос 1956–1962 жылдары «Аргументтер» журналында мақала жазып, кейіннен оның редакторы болды. Ол 1960 жылдан бастап «Аргументтер» кітаптар сериясын құрып, Les Éditions de Minuit баспасында басқарды. Журнал Югославиядағы «Праксис» және Германиядағы «Das Argument» сияқты басқа еуропалық басылымдармен байланыста болды және сектанттық емес марксистік көзқарас ұстанды. Ол негізінен француз, сондай-ақ грек және неміс тілдерінде мәтіндер жариялады. Оның ең маңызды кітабы – «Әлемнің ойыны» (Le Jeu du Monde), онда Акселос ойынның онтологиялық мәртебесін қорғайды. Осы қызметі мен Еуропаның ірі зиялы тұлғаларымен байланысының арқасында Акселос 50 жылдан астам уақыт бойы француз және еуропалық зиялы өмірінде маңызды рөл атқарды. «Маркс, техника арқылы ойлаған адам» диссертациясында және «Шеттеу, Техне және Карл Маркс ойлауындағы Праксис» еңбегінде Акселос экономикалық және философиялық қолжазбаларға көп көңіл бөлді, оларды Хайдеггер мен Ницше тұжырымдамаларының көмегімен талдады. Ол тарихтағы «шеттеудің» салдарларын зерттеді, мысалы еңбектің бөлінуі, жеке меншік және капиталдың әсері, «адамның шетке шығарылуы» тұрғысынан «азару шындығында». Акселос бұл шеттеу және «ойынның» жоғалтылуының сипаттамаларын Хайдеггердің технологиялық «құрал ретінде резервке алу» (bestand) тұжырымдамасына байланыстыруға тырысты. Акселос үшін технологияны кеңінен түсіну қазіргі қоғамды және марксизмді зерттеудің бір жолы болды. Философияның поэтикалық стилін қолданған ұстазы Хайдеггердің үлгісімен, Акселос құбылыстарды байланыстыру үшін афоризмдер ағынын жиі пайдаланды, «дүние ойынына» құлақ етуге тырысты. Осы әдіспен «дүние көкжиегіне» жақындап, Акселос марксизмнің «мифологиялық элементтерін» ашты және нигилистік және антропоцентрикалық деп санайтын мета-нарративтерге бейімділікті сынады. Акселостың екі докторлық диссертациясы және оның «Планеталық ойлауға қарай» (1964) кітабы трилогия ретінде құрылды – «Жолсыздықтардың ашылуы». Акселос қазіргі заманғы ойлаумен және жаңадан пайда болатын жаһандық әлеммен айналысуын жалғастырды, ол «барлық нәрсені қоршап тұрған көрінбейтін көкжиекті» (1964) табуға тырысты, қазіргі заманғы адамдарды қоршаған «бөлінген толықтықтың» арасынан үздіксіз іздеу әдісін одан әрі жетілдірді. Бұл «болудағы болу» күйін сипаттау үшін Акселос «ойын» терминін қолданды. Бұл Акселостың екінші трилогиясы «Ойынның ашылуы» (Le déploiement de jeu) негізі болды, оған келесі кітаптар кірді: «Әлемнің ойыны» (1969), «Проблематика этикасына қарай» (1972) және «Логикаға үлес» (1977). Соңында Акселостың үшінші трилогиясы «Тергеудің ашылуы» деп аталды және «Тергеудің аргументтері» (1969), «Дүние көкжиегі» (1974) және «Күрестегі мәселелер» (1979) кітаптарынан тұрды. Маркс пен Фрейдтің идеяларын қолдануда Акселос олардың аргументтерін «өмірлік күштерді босатуға» тырысқанмен, бейтарап қабылдамады, өйткені оның автобиографиясында айтылғандай: «Маркс және Фрейдтің сезімдерін қайта сұрауға, оларды кеңейтуге әлі де болады» (1997). Іздеудің басты назарында әлі де «жинақтардың жинағы», әсіресе «тарихтың соңы» туралы пікірталас аясында тұрды. Бұл былай реттелді: «Барлық нәрсе айтылып, метафизикалық тілде, философия тілінде және метафизиканы құлатқан антифилософия тілінде қайшылыққа ұшырағандықтан, айтуға әлі де мағынасы бар нәрсе бар ма және қандай тілде?» (1974). Үшінші трилогияны аяқтағаннан кейін Акселос «Ашық жүйелер» (1984) кітабын жариялады, ол «дүниедегі ашылулар» туралы бұрын қолданған тұжырымдамаларын кеңейтіп, «ашық әлемнің» әртүрлі және зор «итермелеуін» жазуға мүмкіндік берді, яғни қолда бар емес, бірақ «көбірек адамдар мен тарихи қоғамдарға әсер ететін» нәрсе. Акселостың мәтіндерінің көпшілігі метафилософиялық эпилогтар ретінде жазылған, мақсаты «біздің заманымызды пассивті түрде қабылдамау: біз бастаған сұраулар бізге жақын да, алыс та қарауды талап етеді» (1997). Соңғы мақсат – «өмірге құштар поэтикалық және ойлы тілде жазу» (1997) болды.

Ашық марксизм

Акселостың ойлау және философиялық көзқарасын «Ашық марксизм» деп атауға болады, бұл терминді Акселос өзі қолданған. Дегенмен, Акселос қазіргі заманғы технологиялық ойлаудың Маркс еңбектерінде сынға түсуі тиіс аспектілерін анықтады, осылайша Марксті Батыс метафизикасының соңғы бейнесі ретінде қарастырды (Хайдеггердің Ницшеге берген бағасына ұқсас). Сондықтан, Ашық марксизм – марксизмнің саяси-идеологиялық рөлінен өтуге және оның орнына «жемісті сұрақтар қою және «қалыптасқан түсініктерді» ашып көрсету» үшін жасалған әрекет. Акселос саяси немесе өзге де қандай әрекет болмасын, оны алдын ала анықтау мүмкін емес екенін баса көрсетті. Акселостың ойлауының мақсаты – барлық жабылу формаларын сұраққа салу және ол жабық жүйелер теориясына қарама-қарсы ашық жүйелер теориясының бір түрі болып табылады. Өзге жарияланымдарында ол мұны «планеталық ойлау» деп атады (1964).

"Ойын" ұғымы

Акселос "ойын" (le jeu) ұғымын онтологиялық категория ("жүйелер жүйесі") ретінде де, бөтенделмеген қоғам үшін этикалық идеал ретінде де пайдаланады. Акселос Маркспен келісе отырып, жұмыс (қажеттілік) пен ойын (еркіндік) арасындағы қарама-қайшылықты жою қажет екенін айтады, бірақ бұл нақты да, онтологиялық "дүниелік ойын" (le jeu du monde) немесе адасушылыққа алып келетінін мойындайды. Ол сондай-ақ Хайдеггердің ізімен, ойынның қазіргі әлемде ұмытылып кеткен Болмыстың мәні екенін (Болмыстың ұмытылуы) көрсетеді. Жаһанданудың тым детерминистік тұжырымдамаларын сынап, Акселос оны классикалық марксистік теоретиктер көбінесе мойындайтынан гөрі өзгеріске көбірек бейім әлемді құру процесі (жаһандану) деп санайды. Ойынның қарым-қатынастық жағы адамның қызметін әлемнің қызметімен, ал адам өмірінің түрлі салаларын (сиқыр, миф, дін, поэзия, саясат, философия, ғылым) бір-бірімен және әлеммен байланыстырады. Осылайша, Акселос үшін ойын ешқандай балалық ойын емес.