Кіріспе

Ең көне кеңінен расталған гэль тілі – Ежелгі ирланд тілі, сонымен қатар Ежелгі гэль тілі (Огам жазуы: ᚌᚑᚔᚇᚓᚂᚉ; Sean Ghaeilge; Seann Gàidhlig; немесе Shenn Ghaelg) – Гоидель/Гейль тілінің ең ерте түрі, үшін кең көлемде жазылған мәтіндер сақталған. Ол 600-900 жылдар аралығында қолданылған. Негізгі мәтіндердің көп бөлігі 700–850 жылдармен даталанады; 900 жылға қарай тіл ерте орта ирланд тіліне ауысқан еді. Кейбір Ежелгі ирланд тіліндегі мәтіндер 10-шы ғасырға жатады, бірақ олар, әдетте, одан бұрынғы жазылған мәтіндердің көшірмелері болып саналады. Осылайша, Ежелгі ирланд тілі – қазіргі ирланд, мэн және шотланд гаэл тілдерінің арғы тегі. Мұндай ерекшеліктер алдыңғы Ирланд тілінің алғашқы кезеңінде кездеспеген, бірақ алғашқы өзгерістер тарихқа дейінгі дәуірде грамматикалық ережелерге бағынбаған түрде болған болуы мүмкін. Қазіргі заманғы Ежелгі ирланд тілі зерттеулеріне әлі де 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы белгілі ғалымдардың, мысалы Рудольф Турнейсеннің (1857–1940) және Осборн Бергиннің (1873–1950) еңбектері зор әсер етеді.

Жіктеу

Ежелгі ирланд тілі – кельт тілдерінің гойдельдік тармағының жалғыз белгілі мүшесі, ал ол өз кезегінде, славян, италық/роман, үнді-арий және герман тілдерінің кіші топтарын қамтитын, кеңірек индоевропалық тілдер отбасының бір тармағы болып табылады. Ежелгі ирланд тілі – қазіргі ирланд, шотланд гаэл және мэнктің барлық гойдель тілдерінің атасы. Ирланд тілінің одан да ертерек түрі – "Ирланд тілінің алғашқы түрі" деп белгілі. Алғашқы ирланд тілінің фрагменттері, көбінесе жеке есімдер, огам әліпбиінде жазылған тас жазуларынан белгілі. Бұл жазулар шамамен 4-6 ғасырларға жатады. Алғашқы ирланд тілі барлық кельт тілдерінің атасы – ортақ кельт тіліне өте жақын болған сияқты, сонымен қатар ол басқа архаикалық үнді-еуропалық тілдерге тән көптеген ерекшеліктерге ие болған.

Стресс

Көп жағдайда сөздің бірінші буынына екпін түседі. Дегенмен, етістіктерде екпін екінші буынға түседі, егер бірінші буын клитика болса (мысалы, ас·бейрдегідей сөздік жұрнақ "оның айтқаны"). Мұндай жағдайларда грамматикалық еңбектерде екпінсіз жұрнақ орта нүктемен белгіленеді.

Тарих

Ежелгі ирланд тілі протокельт тілінен дауыстылар мен дауыссыздарда кең ауқымды фонетикалық өзгерістерге ұшырады. Сөз соңғы буындар жойылды немесе келесі сөздің грамматикалық өзгерісі ретінде өзгертілді. Сонымен қатар, басылмаған буындардағы дауыстылар түрліше қысқартылып немесе жойылды.

Грамматика

Ежелгі ирланд тілі – біріктірілген, атаулы-айыптаушылық және VSO тілі. Есімдер 5 жағдайда өзгешеленіп отырады: атау, айыптау, иелік, орындық, шақыру; 3 жыныс: еркек, әйел, бейтарап; 3 сан: жеке, жұп, көп. Сипаттар есімдермен жағдай, жыныс және сан бойынша үйлеседі. Орындық жағдай конвенция бойынша датив деп аталады. Етістіктер 3 уақыт бойынша жіктеледі: өткен, қазіргі, болашақ; 3 түр: қарапайым, толық, толық емес; 4 модальдық түр: хабарламалық, шартты, мүмкіндік, бұйрық; 2 рай: актив, пассив; тәуелсіз және тәуелді формалар; және қарапайым және күрделі формалар. Етістіктер уақыт, түр, модальдық түр, райды және кейде суффикстер арқылы немесе алдыңғы төртеуінің тамыр дауыстыларының өзгеруі арқылы портманто формаларын көрсетеді. Проклитикалар негізгі етістікпен бірге етістік кешенін құрайды, ал етістік кешенінің алдында көбінесе ní (жоқ белгісі), in (сұрау белгісі), ro (толық белгісі) сияқты етістік алды туындамалары болады. Тікелей толықтауыш жеке есімдіктері преверб пен етістік тамырының арасында орналасады. Етістіктер тұлға және сан бойынша өзінің жатысымен сәйкес келеді. Бір ғана етістік толық сөйлем ретінде тұра алады. sa және se сияқты күшейткіш туындамалар етістіктің соңына қосылады. Алғы сөздер тұлға және сан бойынша өзгешеленіп отырады, ал әртүрлі алғы сөздер әртүрлі жағдайларды басқарады, кейде мағынасына байланысты.