Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі
Gaultheria procumbens, сонымен қатар шығыс шайы (teaberry), клеткалы жидек (checkerberry), қорапша жидек (boxberry) немесе американдық қысқы жасыл (wintergreen) деп те аталады, Солтүстік Американың солтүстік-шығысында, Ньюфаундлендтен оңтүстік-шығыс Манитобаға дейін және оңтүстікке қарай Алабамаға дейін таралған Gaultheria түрі. Ол Ericaceae (қалдықтар тұқымдасы) отбасының мүшесі.
Өсу және тіршілік ету ортасы
G. procumbens - бұл кішкентай, төмен өсетін бұта, әдетте биікке жетеді. Жапырақтары мәңгі жасыл, эллипстік немесе жұмыртқа тәрізді, ұзын және кең, қыста көк иісімен ерекшеленеді. Гүлдері салбыраған, ақ, кейде қызғылт түсті, қоңырау тәрізді, ұшында бес тісі бар, ал одан жоғары ақ тостаған жапырақшалары орналасқан. Олар әдетте сабақта бірден үшке дейін, жапырақ қойнауларында болады. Аталықтары жылан тіліне ұқсас екі қысқа тілікпен аяқталады. Жемісі қызыл және көлденеңінен диаметрі болады. Ол көбінесе емен-шырша орманындағы шөптекті өсімдіктердің құрамында өседі. G. procumbens топырақтың беткі қабатында орналасқан ұзын тамырсабақтар арқылы таралады. Тамырсабақтардың беткі орналасуына байланысты, көптеген ормандағы өрттен аман қалмайды, бірақ қысқа немесе жеңіл өрт тамырсабақтарды зақымсыз қалдыруы мүмкін, содан кейін өсімдік тірі қалған бұтасы өрттен жанып кетсе де қайта өсе алады.
Тамақ ішуге жарамдылығы
G. procumbens жемісі, оның нақты "дәмі жалбырған жапырақты жемісі" деп есептеледі, жеуге жарамды, дәмі жұмсақ тәтті қыста көк жасылға ұқсас, G. procumbens нағыз минт емес болса да, M. piperita (бүркіт) және M. spicata (қара бидай) тұқымдастарының дәміне ұқсайды. Жапырақтары мен бұтақтарынан қалыпты кептіру және демдеу арқылы сапалы шөп шайы дайындалады. Жапырақтарынан көп мөлшерде эфир майы алу үшін оларды кем дегенде үш күн ферменттеу қажет. Жемісі мен жапырақтарында аспиринмен тығыз байланысты метил салицилаты бар. Дәмді жалбырған жапырақтан алынған экстрактты шай, тәттілер, дәрі-дәрмек және шайнамалы икемге дәм беру үшін қолдануға болады. Дәмді жалбырған жапырақ өсімдігі өсетін аймақтарда мұзқаймаққа да қосылады. Сондай-ақ, ол Кларктың "Дәмді жалбырған жапырақ" шайнамалы икемінің атына шабыттандырды.
Жабайы жануарлар дүниесінің құндылығы
Қысқы жапырақ қысқы көк шөпті ешқандай жануарлар көп мөлшерде жемейді, бірақ оны тұрақты пайдалану оның маңыздылығын арттырады. Оның жемістері қыс бойы сақталады және ол қыста жасыл жапырақтардың сирек кездесетін көздерінің бірі. Аққұйрықты еліктер қысқы жапырақ қысқы көк шөпті өсетін жерлерінің барлығында жейді, ал кейбір аймақтарда ол маңызды қысқы тағам болып табылады. Қысқы жапырақ қысқы көк шөпті жейтін басқа жануарлар: жабайы түркия, өткір құйрықты тоқылдақ, солтүстік бозторғай, сақиналы фазан, қара аю, ақ аяқты егеуқұйрық және қызыл түлкі. Қысқы жапырақ шығыс чипмункының сүйікті тағамы, ал жапырақтары Вирджиниядағы сұр белгіштің қысқы тағамы болып табылады. Бұл өсімдік кейде қателікпен бөрік жидегі деп аталады, бірақ бұл атау көбінесе Mitchella repens жер жамылғысына жатады.
Дәстүрлі қолданысы
Бұл өсімдікті Американың түпкілікті халықтары түрлі емдік мақсаттарда пайдаланған. Делавэрлер, мохикандар және тағы бірнеше тайпа бүйрек ауруларын емдеу үшін қыста көк жапырақтарынан шай дайындаған. Ұлы көлдер мен Шығыс орманды аймақтарының тайпалары артриттің ауруын емдеу үшін қыста көк түсті бауырсақты сырттан қолданған.