Кіріспе

Ниеллим тілі (автонимі lwaà) – Чадтың оңтүстігіндегі Шари өзені бойында шамамен 5000 адам (1993 жылғы мәлімет бойынша) сөйлейтін буа тілі. Ол негізінен екі аймақта таралған: бірі – Сарх қаласының төңірегінде (көптеген, мүмкін, басым бөлігі осы жерге көшіп келген), екіншісі – оның дәстүрлі мекені, солтүстікке қарай, шамамен 9°30′ және 9°50′ солтүстік ені аралығында, бұрынғы Пра, Ниеллим және Ниу басшылықтарына сәйкес келетін аймақ. Ниеллим тілі әртүрлі тілдермен шектеседі – әсіресе Сара, Ндам және Лаал тілдерімен, сондай-ақ жергілікті лингва франка Багуирми тілінің ықпалында. Ол Лаал тіліне күшті әсер еткен, бірақ Лаал немесе оның туысынан да ықпал алған сияқты, себебі Лаал мен Ниеллим тілдеріндегі ортақ сөздік қорының көп бөлігі буа тіліне жатпайды. Бұл тіл едәуір біртекті. Чадтағы шағын азшылық ретінде оның сөйлеушілері көбінесе басқа тілдерді үйренуге мәжбүр, негізінен (1974 жылғы мәлімет бойынша) Багуирми, Сара, Араб және Буа тілдерін.

Синтаксисі

Әдеттегі сөз тәртібі – бастауыш – баян – толықтырғыш (бірақ бұл тақырыпты алға жылжыту арқылы өзгеруі мүмкін); сөздердің алдына қойылатын сөз – сөздік толықтырғыш (кейде сөздердің соңына қойылатын сөз); зат есім – сын есім; иеленген нәрсе – иесі. Дегенмен, иелік жалғаулы есімдер зат есімнің алдынан келеді.

Өтірік сөздер

Негізгі жекелік есімдіктер: n "Мен", m "Сен", r "Ол (жағдай ретінде төмен тонмен, объект ретінде жоғары тонмен)", í "Сіздер", á "Олар". ("Біз" редакторлар зерттеген дереккөздерде әзірге кездеспеді.)

Есімдіктер

Зат есімнің көпше түрі жасалуы өте күрделі, және бұрын болған, қазір жоқ зат есімдер кластары жүйесінің іздерін сақтайды; ең көп кездесетін тәсілдерге ішкі дауыстылардың алмасуы, -gɨ жұрнағы, l/n > r өзгерісі және/немесе соңғы әріпін i-ге ауыстыру кіреді.

Іс-әрекеттер

Әрбір етістіктің екі түрі бар: жақындық (индикатив) және тілектес (оптатив) ("Бойелдье терминологиясында "бұйрық"). Олар дыбыстық үлгімен ажыратылады. Етістіктердің алдына уақыт, түр, модальдық мағынаны білдіретін әртүрлі жұрнақтар қойылуы мүмкін: мысалы, wò – үздіксіздік, ɓə – болашақ, ká – міндеттеме. Ендіреу сөйлеуі алдынан "that" деген жұрнақ қойылады. Етістік атаулары дыбыстық үлгіні өзгерту және/немесе li немесе la жұрнақтарын (мұндағы l, мұрын дыбысынан кейін n болады) және ішкі дауыстық өзгерісімен (аблаут) бірге жасалуы мүмкін. Етістік тудыру жұрнақтарына n – күшейткіш (nі немесе ɨ̀n түрінде қолданылады, мысалы, nun "шағу" > nùnɨ̀n "қырыну", кейде ішкі дауыстық өзгерісін тудырады) және gɨ̀ – өтімді-әрекетті (кейде gi немесе gu, сирек ішкі дауыстық өзгерісін тудырады) жатады.

Алдын ала сөз тіркестері

Жалпы қолданылатын сөздердің ішінде gɨ̀ "қарай (дәстүрлі жалқы есімдік)", naà "пен", ti "қайта" сөздері бар.