Кіріспе
Қытайдағы осы аймаққа қызмет көрсететін жоғары жылдамдықты темір жол станциясы. Chaoshan немесе Teoswa (; peng'im: Dio5suan1) – Қытайдың Гуандун провинциясының шығысындағы мәдени-тілдік аймақ. Бұл Мин Нань Чаошан диалектісінің (潮汕话) туған жері. Кантон тілінде Чиушан деп те аталатын бұл аймақ Чаочжоу, Цзеян және Шанту қалаларынан тұрады. Гуандун провинциясының қалған бөлігінен тілдік жағынан ерекшеленеді, онда тарихи түрде Юэ, Хакка және Лейчжоу Мин тілдерінде сөйлейтін адамдар басым болған. Дегенмен, соңғы кезде мандарин тілі аймақтағы басым тілге айналды. Бұл аймақ көптеген шетелде тұратын қытай ұрпақтарының, оның ішінде вьетнамдықтардың, тайлықтардың, камбоджалықтардың, сингапурлықтардың, малайзиялықтардың және индонезиялықтардың тарихи отаны болып саналады. Чаошань халқы негізінен Гуандун, Гонконг, Макао, Тайвань және Хайнань аймақтарында қоныстанған, сондай-ақ Таиланд, Малайзия, Камбоджа, Сингапур, Франция, АҚШ, Канада, Жаңа Зеландия, Индонезия және басқа да елдер мен жағалау аймақтарында эмигранттар болып қоныс тепкен және қауымдастықтар құрған. Азия/Тынық мұхиты аймақтық әлемдік естеліктер тізіліміне (MOW) енгізілген Teochew хаттары – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Teochew иммигранттарының Chaoshan-дағы отбасыларына жіберген хаттары мен ақшалай жәрдемдері.
the high speed railway station serving this region
Chaoshan or Teoswa (; peng'im: Dio5suan1 ) is a cultural linguistic region in the east of Guangdong, China. It is the origin of the Min Nan Chaoshan dialect (潮汕话). The region, also known as Chiushan in Cantonese, consists of the cities Chaozhou, Jieyang and Shantou. It differs linguistically from the rest of Guangdong province, which was historically dominated by Yue speakers, Hakka, and Leizhou Min speakers. However, Mandarin has recently become the dominant language in the region. It is historically important as the ancestral homeland of many citizens of other countries of Chinese descent, including Viets, Thais, Cambodians, Singaporeans, Malaysians, and Indonesians. Chao Shan people are mainly spread over Guangdong, Hong Kong, Macao, Taiwan, and Hainan; they have emigrated and established communities in Thailand, Malaysia, Cambodia, Singapore, France, the United States, Canada, New Zealand, Indonesia, and other countries and coastal areas. The Teochew Letters, which have been admitted into the Asia/Pacific Regional Memory of the World (MOW) Register, were family correspondence and remittance sent by Teochew immigrants in Southeast Asia to their families living in Chaoshan.
Этимология
"Чаошань" (潮汕) атауы аймақтағы екі облыстық деңгейдегі қаланың – Чаочжоу (潮州) және Шантоу (汕头) – атауын қысқартқан нұсқасы. Бұл атау алғаш рет 1904 жылы екі ірі қаланы байланыстырған Чаочжоу және Сватоу теміржолын салу кезінде қолданылды. Содан кейін Чаошань төрт облыстық деңгейдегі қаланың – Чаочжоу, Шантоу, Цзеян және Шанвэй – жалпы атауына айналды. Чаочжоу және Шантоу Қытайдың ең тығыз қоныстанған аймандарының біріне бірігіп, үлкен мегаполис құрады. Бұл Гуанчжоу орталықтанған Жеміш өзені дельтасынан кейін Гуандунның екінші ірі мегаполисі болып табылады. Чаочжоу – Чаошань аймағының маңызды мәдени орталығы, сондықтан шетелдегі Чаошань иммигранттарының ұрпақтарын көбінесе "Чаочжоулықтар" деп атайды.
Экономика
Chaoshan аймағы, Гуандун провинциясындағы Жемчуг өзенінің дельтасынан кейінгі екінші ірі экономикаға ие болғанына қарамастан, Жемчуг өзенінің дельтасының экономикасымен салыстырғанда әлі де салыстырмалы түрде кішкентай болып саналады. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы кезінде 1990 жылдардың соңында аймақтың ЖІӨ өсімі тоқтап қалғанмен, ол аймақтық экономикалық өсімді және ЖІӨ-нің тұрақты өсуін бастан кешірді. Ли Кашин аймақтың білім беру және денсаулық сақтау салаларына көп инвестиция жасады, оның өсу мүмкіндігін таныды; 2023 жылы ол Чаочжоу халық ауруханасының жаңа жатақ корпусын салуға 100 миллион юань көмектесті. Аймақты үш қалаға (Чаочжоу, Цзеян және Шанту) бөлу 1991 жылы аймақтағы экономикалық өсуді айтарлықтай баяулатқандықтан, аймақты біріктіріп, бір арнайы экономикалық аймақ құру туралы Қытай үкіметіне ұсыныстар енгізілді; 2012 жылы Шантудың жан басына шаққандағы ЖІӨ 4 250 АҚШ долларын құрады, ал провинцияның жан басына шаққандағы жалпы ЖІӨ 8 600 АҚШ долларына жетті. Чаошань Гуандунның шығысында орналасқан; солтүстік-шығысында Чжанчжоумен, солтүстік-батысында Мэйчжоумен шектеседі. Аймақтың биіктігі әртүрлі, солтүстік-батысында таулы аймақтар, оңтүстігінде және оңтүстік-шығысында жазық дельталар орналасқан. Солтүстік-батыстағы ең танымал тау тізбектерінің екеуі – 凤凰山 (Чаочжоу) (c=凤凰山) және 莲花山脉 (c=莲花山脉), сондай-ақ Хуэйлай электр станциясы (3200 МВт). Чаошанда көптеген жұмыс істеп тұрған жел электр станциялары бар, оның ішінде Шантудағы Наньо аралында орналасқан Наньо жел электр станциялары кешені (Азиядағы ең ірі аралдық жел электр станциясы) және Хуэйлай округіндегі Шибейшан жел электр станциясы. 2024-2025 жылдары құрылысын бастауға жоспарланған бірнеше жел электр станциялары кешендері де бар, олардың ішіндегі ең маңыздысы – Чаочжоудың Тайвань бұғазындағы жоспарланған теңіз үстіндегі жел электр станциясы (43,3 гигаватттық қуаттылыққа ие) және Гуандун Цзеян Хуэйлай жоспарланған жел электр станциясы (бес жеке жобадан тұрады). Цзеян қаласында атом электр стансасын салу жоспарлануда, бірақ құрылыстың басталу мерзімі әлі анықталған жоқ.
Мәдениет және тіл
Шаошан мәдениеті Гуандун мен Қытайдың қалған бөліктерінен ерекшеленеді. Дегенмен, ол Фуцзянь провинциясындағы Чаошаньның солтүстігіндегі Миннан аймақтарымен ұқсастықтарды бөліседі. Бұл ерекшеліктің басты себебі – тілі, яғни Шаошан немесе Сватов диалектісі. Бұл қытай тілінің нұсқасында сегіз тон бар, ал кантон тілінде алты, ал мандарин тілінде төрт-бес тон кездеседі, бұл оны меңгеруді ең қиын тілдердің біріне айналдырды. Музыка, опера және Чаочжоу асханасы – Шаошан халқын Гуандунның қалған бөлігінен ажырататын қосымша ерекшеліктер. Мин тілінің Шаошан диалектісі (潮州話/潮汕話) Қытайдың консервативті диалектілерінің бірі саналады, өйткені ол басқа қазіргі қытай диалекттерінде жоғалған ежелгі қытай тілінің ерекшеліктерін сақтайды. Жергілікті тұрғындар Шаошан диалектісінің Қытайдағы ең көне тілдердің бірі екенін айтады. Оған жергілікті Шаошанда шамамен 10 миллион адам, ал шетелде 2-ден 5 миллионға дейін адам сөйлейді. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Шаошан диалектісі Цинь және Хан дәуірлерінде пайда болып, Тан және Сун дәуірлерінде дамыған, ал кейін Мин дәуірінің соңы мен Цин дәуірінің басында тәуелсіз тіл жүйесін қалыптастырған. Оның негізгі құрамы – Орталық жазықтықтың ежелгі қытай тілі, Мин диалектісімен үйлесіп кеткен. Ван Шу бір күлімсіреп: «Цинь Шихуан Чаочжоу диалектісінде сөйлеген» деген еді. Шаошан диалектісі сегіз тонмен (Путунхуада төрт тон) айтылады. Шаочжоудың сегіз тоны туралы кейбір адамдар оны «Гонконг полициясы, қарт және әлсіз» деп сипаттаған. Шаочжоу дыбыстарын зерттеген ең көне сөздік – Чжан Шичжен, Чэнхайдың саудагері, Цин дәуірінің соңында жазған «Чаоюдың жиырма бес тоны». Чаочжоу операсы (潮劇) – 500 жылдан астам тарихы бар дәстүрлі өнер түрі, ол 20-дан астам ел мен аймақта қойылған. Жергілікті халық билері мен балладаларға негізделген Чаочжоу операсы Наньси операсының ықпалымен өзінің ерекше стилін қалыптастырды. Наньси – Сун дәуірінде пайда болған ең көне қытай операларының бірі. Хорлық сүйемелдеудің ескі түрі әлі де ерекшеліктерін сақтайды. Чаочжоу операсындағы ең ерекше кейіпкерлер – клоундар мен әйелдер, ал жанкүйермен ойын және акробатикалық шеберлік басқа спектакльдерге қарағанда маңыздырақ. Гонгфу шайы ([[қытайлық шай рәсімі]]), қытай шайларының «эспрессосы», күшті әсерімен әйгітеледі, алғаш рет Сун дәуірінде пайдаланылып, Шаочжоудағы әлеуметтік әдептің маңызды бөлігі болып табылады. Жергілікті шайханаларда шай ішу рәсіміне көбінесе Чаочжоу музыкасы (潮州音樂) сүйемелдейді. Чаочжоудың саптық музыкасы, гонг және барабан музыкасы, флейта музыкасы – Чаочжоу музыкасының дәстүрлі түрлері. Чаочжоудың саптық музыкасы көбінесе тартылатын және иілген аспаптардан тұрады, ал кейде үрмелі аспаптар да қолданылады. Ең ерекше аспаптар – рихин (二弦), тиху (提胡) және яху (екі тартылатын иілген аспаптар), сансян, пипа, руан, гучжэн және янцин. Ансамбльдегі аспаптар мен орындаушылардың саны икемді және оларды ойнауға музыканттардың болуына байланысты, бірақ тегіс және үйлесімді дыбыс үшін әр аспаптан тек біреуі таңдалады. Чаочжоу барабан музыкасына үлкен барабан мен гонг, кіші барабан мен гонг, дизи жиынтығының барабаны, донг және су барабаны мен гонг ансамбльдері кіреді. Қазіргі Чаочжоу барабан музыкасы Хан және Тан дәуірлерінің барабан және жел музыкасына ұқсас деп есептеледі. Чаочжоу гучжэні (潮州古筝) де қытай гучжэнінің оңтүстік стилінің маңызды жанры саналады.
Хаошан асханасы
Чаошань асханасы, сонымен қатар Чиучоу, Чаочжоу немесе Теочеу асханасы деп те аталады. Қытайдың Гуандун провинциясының шығыс бөлігіндегі, Чаочжоу, Шаньтоу және Цзеян қалаларын қамтитын Чаошань аймағында пайда болған. Экономикалық және тілдік оқшаулану (көптеген адамдар мандарин тілінде сөйлейді) Чаошань аймағының жергілікті дәстүрлерін сақтауға көмектесті, бұл тағамды жақсы көретіндер үшін үлкен мүмкіндікке айналды. Кантон асханасына ұқсас Чаошань асханасы, жаңа теңіз өнімдері, құс еті, галангал, қытай базилігі және көкөністер сияқты ингредиенттерді пайдаланумен сипатталады. Teochew (сондай-ақ Chaoshan, Chiu Chow немесе Chaozhou) асханасы шектен тыс кетпеуге және нәзіктікке баса назар аударады, ингредиенттердің тазалығын көрсету үшін күшті дәмдеуіштерден аулақ болады. Чаошань тағамдарының құрамына көбінесе ақ зәйтүн, күріш кеспесі немесе мандарин апельсині кіреді. Бұл ингредиенттер көбінесе Чаошандағы, Гонконг жағалауынан жүз шақырым қашықтықтағы теңізден алынады. Чаошань тағамдарын дайындау әдістері әртүрлі: тұздау, терең қуыру, табада қуыру, сөндіру, тірі маринадтау, қайнату, қуыру, көміру, буда қайнату, әсемдеу және т.б. Олардың ішінде ең көп қолданылатыны – тұздау. Чаошань тұздалған еті – Чаошань асханасының визиттік карточкасы. Ет бай дәмдермен бірге тұздалады. Жергілікті тағамдарға маринадталған шикі теңіз өнімдері де кіреді, мысалы, түрлі-түсті гүлді крабтар сірке су, тұз, чили және кинза қосылған ваннаға батырылады. Осылай пісірілген теңіз өнімдерінің дәмі өте керемет. Чаошанда теңіз балдырын өсіру және кептірудің бай тарихы бар, оны батыстықтар корей және жапон асханасымен байланыстыруы мүмкін. Ежелгі Teochew дәстүрі бойынша жұқа кесілген шикі балықты Жапонияға экспорттаған, ол сашими деп белгілі болды. Чаошандағы ең танымал аспаздық әдіс – маринадталған сорпаға қайнату, онда құс (әсіресе жергілікті қаздар) және басқа да еттер дәмді сорпаға баяу пісіріледі. Бұл кантондық тағамнан өзгеше, онда барбекюде пісірілген ет ең танымал тағамдардың бірі болып саналады.