Кіріспе

Оқырман басылымға жіберген хат (редакторға хат, LTE) – оқырманды алаңдатып отырған мәселе туралы басылымға жіберілген хат. Мұндай хаттар көбінесе жариялану үшін жіберіледі. Көптеген басылымдарда редакторға хаттарды қадімгі пошта арқылы немесе электрондық пошта арқылы жіберуге болады. Редакторға хаттар ең көп газеттер мен жаңалықтар журналдарымен байланысты, алайда олар ойын-сауық, техникалық журналдар мен ғылыми басылымдар сияқты басқа да мерзімді басылымдарда жариялануы мүмкін. Радио және телеарналар да мұндай хаттарды алады, олар кейде эфирде оқылады, әсіресе жаңалықтардағы пікірлер немесе әңгімелік радиода. Осы форматта редакторға хатты көрермендердің немесе тыңдаушылардың хаты деп те атауға болады.

Мақсаты

Редакцияға жіберілген хаттардың мазмұны әртүрлі болады. Дегенмен, ең көп кездесетін тақырыптар: Басылымның редакциялық мақаласында немесе жазушының бағанасында айтылған пікірді қолдау не қарсылық білдіру, немесе басқа автордың хатына жауап беру. Басылымның таралымына қарай, жергілікті, аймақтық немесе ұлттық билік органдары талқылап жатқан өзекті мәселелерге пікір білдіру. Көбінесе авторлар сайланған шенеуніктерді өздерінің көзқарастарына сүйене отырып шешім қабылдауға шақырады. Алдыңғы нөмірде жарияланған материалдарға (мысалы, жаңалықтарға) түсініктеме беру. Мұндай хаттар сын айтуға немесе мақтауға бағытталуы мүмкін. Байқаған қателіктерді немесе дұрыс емес ақпаратты түзеу.

Тарих

Редакцияға хаттар (РХ) 18 ғасырдан бері американдық газеттерде кездеседі. Алғашқы американдық газеттер жариялаған көптеген жаңалықтар мен пікірлер хаттар түрінде келді, ал 18 ғасырдың ортасына қарай РХ саяси және әлеуметтік талқылаудың маңызды құралына айналды. Жеке бостандықтар мен экономикалық даму сияқты мәселелерде үкіметтің рөлі туралы көптеген әсерлі мақалалар хаттар түрінде жазылды. Мысалы, «Катон хаттары» немесе «Пенсильвания фермерінен хаттар» американдық газеттерде кеңінен қайта басылды. 19 ғасыр бойы РХ газеттердің бас редакциялықтарына жақын орналастырылды, сондықтан 20 ғасырдың басында РХ пікір беттерінің тұрақты бөлігіне айналды. Қазіргі заманғы РХ форумдары бұрынғы форумдардан көп ерекшеленбейді. Әдеттегі форумда жарты оннан онға дейін хат (немесе хаттардан үзінділер) болады. Жариялануға іріктелген хаттар көбінесе түскен хаттардың аз бөлігін құрайды, үлкен таралымы бар басылымдар түскен хаттардың өте аз пайызын, ал кішкентай таралымы бар басылымдар түскен хаттардың көп бөлігін жариялайды. Редакторлар әдетте барлық хаттарды оқиды, бірақ көбінесе, олар дөрекі сөздерді, қаралаған мәлімдемелерді, жеке адамдарға немесе ұйымдарға шабуылдарды, тым ұзын хаттарды (көптеген басылымдар 200-ден 500 сөз аралығында ұсынылады) немесе анонимді жіберілген хаттарды автоматты түрде қабылдамайды. Соңғы талап РХ басқаруда салыстырмалы түрде жақында пайда болды. 20 ғасырдың ортасындағы «суық соғыс» уақытындағы алаңдаушылыққа дейін анонимді РХ жиі кездесетін, тіпті анонимді жазу құқығы еркін баспасөз және сөз бостандығы қозғалысының маңызды бөлігі болды (мысалы, Джон Питер Зенгерге қарсы 1735 жылғы сот процесі анонимді эссемен басталды). 1970 жылдарға қарай редакторлар анонимді хаттарға теріс көзқарас білдірді, ал 20 ғасырдың соңында газеттердің 94 пайызы анонимді РХ-ты автоматты түрде қабылдамайтын болды. 1980 және 1990 жылдары кейбір газеттер арнайы анонимді пікірлерді жариялауға арналған форумдар құрды, онда адамдар телефон арқылы қысқа пікірлерін білдіре алатын (кейін олар транскрипцияланып жарияланды) немесе қолтаңбасыз немесе псевдониммен хаттар жібере алатын. Көптеген журналистер мұндай анонимді пікірлерді этикалық емес деп сынады (мысалы, адам салдарынан қорықпай немесе фактілермен растамай негізсіз пікір білдіре алады), бірақ олардың жақтастары мұндай форумдар ертедегі газеттердегідей ашық және еркін пікір алмасу дәстүрін сақтайды деп мәлімдеді.

Баспаға шығарылмайтын ақпарат құралдары

Негізінен баспа басылымдарының функциясы ретінде қарастырылса да, оқырман хаттары (ЛТЭ) электрондық бұқаралық ақпарат құралдарында да кездеседі. Телерадиожурналистикада оқырман хаттары "60 минут" бағдарламасы мен Ұлттық қоғамдық радионың жаңалықтар бағдарламаларында үнемі жарияланып тұратын. Оқырман хаттары түрлі форматта Интернетте де кең таралған. ХХІ ғасырдың басында Интернет электрондық пошта мен жаңалықтар сайттары арқылы көптеген оқырман хаттарын жеткізуге мүмкіндік берді (әсіресе, заң шығарушылар мен журналистерге антракс деп күдіктенген ұнтақ салынған бірнеше конверт жіберілгеннен кейін, бірнеше жаңалықтар ұйымы тек электрондық пошта арқылы оқырман хаттарын қабылдайтынын хабарлады). Интернет шағын газеттердегі редакциялық мақалалар мен пікірлердің оқырмандарын арттырғандықтан, олардың қырқыс мақалалары мен пікірлері бұрынғыдан гөрі әлдеқайда көп электрондық поштаны тартуы мүмкін – тіпті кейбір газеттердің электрондық пошта серверлері істен шығып қалды.

Қарастырылатын мәселелер

Редакторлар жиі хат жазу кампанияларының нысанасы болады, бұл "астротурфинг" немесе "жалған халықтық қозғалыс" операциялары деп те аталады, онда үлгі хаттар интернетте немесе басқа жолдармен таратылады, оларды көшіріп алу, қайта жазу және жеке хаттар ретінде жіберу үшін пайдаланады. Кәсіби басылымдарда хаттарды басқару мәселесіне көбінесе назар аударылмайды, бірақ Ұлттық редакциялық жазушылар конференциясы (NCEW) өзінің "The Masthead" бюллетені мен жылдық жиналыстарында хаттарды басқару туралы мақалалар жариялайды. NCEW-дің хаттарды қолдаушыларының ішінде "St. Paul Pioneer Press" газетінен Рональд Д. Кларк ерекше көзге түсті. Ол: "Хаттарды оқырмандармен немесе көрермендермен байланыс орнатудың көрсеткіші ретінде қарастырыңыз. Көп хат алсаңыз, байланыс жақсы, ал аз хат келсе, көпшілікті қызықтыра алмайсыз" деп жазды. Екінші жағынан, көптеген редакторлар автордың аты-жөні мен мекенжайын жарияламай, тек редакторға ғана ашатын анонимді хаттарды жариялауға рұқсат береді. Бұл жеке, даулы немесе ұятты, бірақ қоғамдық талқылауға көтерілуі маңызды мәселелерді талқылауға мүмкіндік береді. Кейде жергілікті газетке жазылған хат, мысалы, Эд Барнетттің Техас штатының Уичита-Фолс қаласындағы "Wichita Falls Times Record News" газетіне жазған "Құрметті IRS" хаты ұлттық БАҚ-тың назарына ілігеді.

Академиялық

Академиялық баспаларда академиялық журнал редакторына жолданған хаттар әдетте мақала жарияланғаннан кейін ашық пікір білдіру болып табылады, көбінесе бастапқы мақаланың кейбір аспектілерін сынап бағалайды. Бастапқы мақала авторлары кейде осыған жауап ретінде өз хаттарын жібереді. Көп таралған журналдардағы даулы мақалалар көбінесе редакторға көптеген хаттар келтіреді. Сапалы цитаталық индекстеу қызметтері бастапқы мақалаларды барлық жауаптармен бірге тізімдейді. Хаттың көлеміне және журнал стиліне байланысты, "әріптес пікірі" сияқты басқа тақырыптар да қолданылуы мүмкін. Осы практиканың кейбір ерекшеліктері бар. Кейбір журналдар ашық пікірлерді міндетті түрде сұрайды, олар бастапқы мақаламен және авторлардың кез келген жауабымен бірге "ашық әріптес пікірі" деп аталатын процесте жарияланады. Көптеген журналдарда "баспаға дейін электрондық нұсқа" (epub ahead of print) практикасын енгізу редакторға (және авторлардың жауабына) жіберілген сұралмаған хаттарды мақаланың электрондық жариялануы мен баспа түрінде шығуы аралығында журналдың бір санында жариялауға мүмкіндік береді.

Қате мәлімет беру

Жалған есіммен жауды қолдау немесе сынау үшін хат жіберу ауыр салдарға алып келуі мүмкін. Мысалы, канадалық саясаткер Пол Рейцманың мансабы 1999 жылы, ол газеттерге "Уоррен Бетанко" деген атпен қол қойылған, өзін мақтап, саяси қарсыластарын шабуылдаған хаттарды жібергеннен кейін, дау-дамамен аяқталды. Оның жергілікті газеті "М.Л.Рейцма – өтірікші, және біз оны дәлелдей аламыз" деген тақырыппен бетке жазба жариялады. Бұл жариялау қайта шақыру науқанын күшейтті, бірақ Рейцма ресми қайта шақыру сайлауы өтетін күннен бір күн бұрын отставкаға кетті. Ол – қазіргі Канада саясаткерлерінің арасында қайта шақыру науқаны салдарынан қызметтен алынған жалғыз адам. 1966 жылы Израильде сол кездегі оппозициялық лидер Менахем Бегиннің "Герут" партиясы қатты шабуылдар жасалған, ірі газеттерде жарияланған хаттардың авторлары Бегиннің партия басшылығына таласқан қарсыластары екені анықталғаннан кейін жанжалға ұшырады. Олар хаттарды түрлі жалған есімдермен газеттерге жіберген. Нәтижесінде, қарсыластардың беделі түсіп, олар партиядан қуылды, бұл Бегиннің 1977 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетіп, Израильдің премьер-министрі болуына көмектесті.