Кіріспе

Американдық Азамат соғысы кезіндегі әскери операциялар сериясы. Уилмингтон шайқасы 1865 жылдың 11-22 ақпаны аралығында АҚШ-тың Азамат соғысы барысында, негізінен Солтүстік Каролина штатының Уилмингтон қаласының сыртында, қарсыласатын Одақ және Конфедерация штаттарының Солтүстік Каролина департаменттері арасында болды. Қаңтардағы Форт-Фишер шайқасының екіншісінде Одақтың жеңісіне жеткенінен кейін Уилмингтон, өзен бойымен 48 шақырым жоғарыда орналасқан, енді Конфедерация үшін порты ретінде қолданыла алмады. Одақ әскерлері қаланың оңтүстігіндегі Кейп-Фер өзені бойындағы Конфедерация қорғанысын жеңгеннен кейін қалаға ие болды. Конфедерация генералы Бракстон Брэгг, Одақ оларды қолға түсірмеу үшін, қаладан кетуге асыққанда темекі мен мақта қоймаларын, сондай-ақ басқа да жабдықтар мен мүлікті өртеп жіберді.

Өмірбаян

Форт Фишердің құлауынан кейін Уилмингтон порты блокаданы бұзуға тырысқан кемелерге жабылды; Конфедерация Атлант теңізі жағалауында маңызды порттарын жоғалтты. Конфедерация әскерлері Кейп-Фер өзенінің сағасына жақын қорғаныс нысандарын эвакуациялады; өзенге қарай жылжытуға мүмкіндік болмағандықтан, ауыр артиллерияны қолдан келмейтін ете түсті. Форт-Фишердегі өткен айдағы Конфедерацияның жеңілісі моральға әсер етіп, дезертирліктердің көбеюіне себеп болды, бірақ қалған сарбаздар да моральдың жоғары екенін хабарлады. Генерал Брэкстон Брэгг Уилмингтон қорғанысын басқарды; оның әскерлері Солтүстік Вирджиния армиясынан генерал Роберт Ф. Хоук дивизиясы, сондай-ақ ауыр артиллерия сарбаздары мен қарулы азаматтардан тұрды. Хоук өзінің үш бригадасын Кейп-Фер өзенінің шығыс жағында, Форт-Фишердің солтүстігіндегі Шугар-Лоф бойымен орналастырды; ал төртінші бригадасы өзеннің батыс жағындағы Форт-Андерсонды басып алды. Брэгг Уилмингтон қаласында мемлекеттік мүліктерді алып кету және жағалаудағы Одақ әскерлерінің генерал-майор Уильям Т. Шерман армиясын күшейтуіне жол бермеу үшін қалып қойды. Одақтың бас қолбасшысы У.С. Грант Уилмингтонды Голдсбороға, Солтүстік Каролинаға шабуыл үшін база ретінде пайдалануды жоспарлады; жағалаудан Голдсбороға созылған теміржол желілері Уильям Т. Шерман армиясын қайта жабдықтауға мүмкіндік беретін еді, ол сол кезде Каролина арқылы солтүстіске қарай жылжып жатқан. 1865 жылдың ақпан айында Одақтың XXIII корпусы генерал-майор Альфред Терри басқаратын Форт-Фишер экспедициялық корпусын күшейту үшін келді. Майор-генерал Джон М. Скофилд біріккен күштерге қолбасшылық етіп, ақпан айының ортасында қалаға қарсы жорыққа шықты.

Шәкәрлі нан желісі

Уилмингтон шайқасы Кейп-Фер өзені бойындағы үш шағын шайқастан тұрды. Генерал-майор Роберт Хоук басқаратын Конфедерация дивизиясы Форт-Фишердің солтүстігіндегі Қант Төбесін (Sugar Loaf) қорғады. 11 ақпанда Скофилд Хоуктің Қант Төбесіне Альфред Терри корпусымен шабуыл жасады; қамалдардың Атлантика жағындағы одақтас әскери кемелерінің бомбалауымен шайқас таңертең басталды. Жарты сағаттан кейін Терри шабуылға көшті, бірақ оның сол қанатын өзен бойындағы батпақ қиындыққа салды. Кешке қарай Скофилд пен Терри конфедераттардың алғы шебін бұзды, бірақ конфедераттардың негізгі бекіністерін алға басып түсіруге тым күшті екенін түсінді; Скофилд Уилмингтонды өзеннің батыс жағынан басып алуға шешім қабылдады. Содан кейін генерал-майор Джейкоб Д. Кокстың 3-дивизиясы, XXIII корпусы, Уилмингтонды қорғайтын басты бекініс – Форт Андерсонға қарсы күресу үшін Кейп-Фер өзенінің батыс жағалауына жеткізілді.

Андерсон бекінісі

Контр-адмирал Дэвид Д. Портердің канонерлік қайықтары өзенмен жоғары қарай жүзіп, Форт Андерсонды атқылады, соның салдарынан он екі қаруы да үндемеді. Лейтенант-командир Уильям Б. Кушингтің басшылығымен Федералды теңіз күштері "Квакер" (немесе жалған) мониторын жасады, осы арқылы көтерілісшілерді Портердің канонерлік қайықтарына жол ашу үшін су миналарын жаруға итерді. Кушинг пен Портер екеуі де бұл амалдың табысқа қанаты қағуынан қатты қуанды. Бірақ, кейін Конфедерация тарапынан түскен хабарламаларға сәйкес, гарнизон жалған қайық күтіп отырған және оларға дайындық жасалған еді. Сол кезде Кокс, генерал Адельберт Эймстің дивизиясының қолдауымен, батыс жағалаудан фортқа қарай жылжыды. Кокс полковник Томас Дж. Хендерсон мен полковник Орландо Мурдың бригадаларын гарнизонға қарсы жіберді, ал бригада генералы Джон С. Касмент және полковник Оскар Стерл конфедерациялық қанатты айналып өту үшін батпақтар арқылы ілгеріледі. Касмент пен Стерл конфедерациялық атты әскерге кездесіп, қысқа шайқастан кейін оларды кері шегіндірді. Форт командирі генерал Джонсон Хагуд тұзақты сезіп, генерал Хоуктан солтүстікке қарай Таун-Крик бойындағы қорғаныс шебіне қайта орналасуға рұқсат алды. Хагудтың әскерлері кері шегінуді бастаған сәтте Хендерсонның бригадасы шабуылға көшіп, фортты бірнеше тұтқынмен бірге оңай басып алды.

Таун-Крик өзені

Кокс Хагудты Форт-Андерсоннан қуды, 19 ақпанда Таун-Крик желісіне жетті, ал Хоуктың дивизиясы Вилмингтоннан оңтүстікке қарай үш шақырым жерде, Хагудтың күшінен өзеннің арғы жағына шегінді. Терри Хоуктің артынан сақтанды, тұзаққа түсіп қалу немесе оң жақтан шабуылға ұшырау мүмкіндігінен қауіптенді. Осы кезде Хоук Терриден көп болды, себебі Эмистің дивизиясы енді Кокспен бірге батыс жағалауда орналасқан еді. Сондықтан Эмис қайтадан өзеннен қайтарылды, Терри мен Портердің флоттары өзенді торпедалардан тазартуды бастады. Терри келесі күні шабуылын қайта бастады, түстен кейін Хоуктің жаңа бекіністерімен кездесті. Хоук өз орнында қалуды жоспарлап отырғанына көз жеткізген соң, Терри одақтың әскерлеріне бекініс салуға бұйрық берді, ал одақтың артиллериялық кемелері Хоуктің дивизиясының батысындағы өзен жағалауындағы конфедераттық бекіністерін сынады. Хагуд Кокстың жолын кесу үшін Таун-Крик арқылығы жалғыз көпірді өртеп жіберді және өзеннің солтүстік жағында бекінді. Кокс қоршау жоспарын іске асыруға асықты, бірақ Хагуд Форт-Андерсоннан шегінгендіктен федералдылар оны аяқтауға үлкермеді. Өзенді кесіп өту мүмкін болмады, сондықтан 20 ақпанда Кокс әскерлері өзеннен бір жалпақ түбі бар қайықты тауып, оны үш бригаданы арғы бетке жеткізу үшін пайдаланды, ал төртінші бригада Хагудпен шайқасты, оны алаңдату мақсатында. Хагуд флангалық қимылды байқады және өзінің позициясы енді сақталмайтындықтан, Уилмингтонға қайта шегінуге шешім қабылдады. Ол шегіну кезінде екі полк қалдырды. Федералдылар батпақты аралап өтіп, конфедераттық флангаға шабуыл жасады, екі полкті жеңіп, 375 тұтқын мен екі артиллериялық құралды қолға түсірді. Келесі күні Кокс қираған көпірді қайта тұрғызып, Скофилдтің артиллериясы және Портердің артиллериялық кемелері қаланың өзіне жетті. Генерал Брэгг жағдайдың үмітсіз екенін түсініп, қаланы тастап кетуге бұйрық берді. 21 ақпанда Кокстың дивизиясы қалаға қарай жорығын жалғастырды, бірақ Брансуик өзенінің арғы жағындағы қираған көпірлер мен конфедераттық атты әскер тосқауыл қойды, ал Хоуктің дивизиясы Терридің әскерін тоқтатты. Брэгг 21-ші күні ондағы одақтың тұтқындарын эвакуациялады, сондай-ақ әскери құндылығы бар барлық нәрсені эвакуациялады; ол сондай-ақ одақтың қолына тимеу үшін мақта мен темекіні өртеуге бұйрық берді, сонымен қатар қоймалар, құймалар, кеме жасау орындары мен кемелерді де өртеді. Брэгг күштерімен 22-ші күні таңғы сағат 1-де шегінді; Кокс корпусы таңғы сағат 8-ден кейін қалаға кірді, ал Терридің күштері бір сағаттан кейін кірді.

Салдары

Уилмингтон шайқасы Атлантика жағалауындағы Конфедеративтік Штаттардың соңғы маңызды портын жапты. Уилмингтон блокаданы бұзушылар үшін маңызды порт қызметін атқарды, олар темекі, мақта және басқа да тауарларды Ұлыбритания, Багам аралдары және Бермуда сияқты жерлерге тасыды; Солтүстік Вирджиния армиясының көптеген жабдықтары Уилмингтон арқылы жеткізілді. Порт жабылғаннан кейін Одақтың блокадасы толыққанды аяқталды; Конфедерациялықтар Уилмингтонның орнын басатын Атлант теңізінің жағалауында басқа порт таба алмады. Брэгг Вилмингтон науқанындағы Конфедерацияның жеңілісі үшін баспасөз тарапынан қатты сынға ұшырады. Конфедерация Конгресінің бірнеше мүшелері Конфедерация президенті Джефферсон Дэвиске қарсы сын айтты және оның отставкаға кетуін талап етті. Брэггтің Уилмингтоннан шыққан күштері Солтүстік Каролина штатындағы Голдсборо қаласына қайтарылды, онда генерал Джозеф Э. Джонстон басқаратын Конфедерация күштерімен бірікті. Уилмингтонды басып алу Шерман күштеріне жабдықтау базасын және теңізге қарай созуға мүмкіндік берді. Шкофилд қала маңындағы теміржолдарға конфедерациялықтар келтірген зиянды жөндеуге белгілі бір уақыт жұмсауға мәжбүр болды. Ол сондай-ақ Шерманға арналған жабдықты Уилмингтонға жіберілген босатылған тұтқындарға және қалада әлі де тұратын азаматтарға көмектесу үшін пайдалануға мәжбүр болды. Шкофилд күштері Огайо армиясына қайта ұйымдастырылды және Уилмингтоннан ол Файетвилл маңында Шерман күштерімен қосылу үшін ішкі аймаққа қарай бағытталды.