Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мортизер – ағаш өңдеуге арналған, ағашқа тіктөртбұрыш немесе шаршы тесіктер ашуға қолданылатын арнайы машина, мысалы, тіке және тұяқ қосылысындағы тесіктерді жасау үшін.
A mortiser or morticer is a specialized woodworking machine used to cut square or rectangular holes in a piece of lumber (timber), such as a mortise in a mortise and tenon joint.
Квадраттық кесіндімен жасалған шұңқыр
Төртбұрышты кескіш (сонымен қатар қуыс кескіш деп те аталады) көп жағынан бұрғылау станогіна ұқсас, төрт жақты кесуді ортадағы бұрғымен үйлестіреді. Бұрғы материалды алып тастаудың көп бөлігін қамтамасыз етеді, ал кескіш шеттерінің тура және таза болуын қамтамасыз етеді. Бұл құрылғыны 1874 жылы Роберт және Ральф Гринли (Гринли компаниясының негізін қалаушылар) ойлап тапқан. Алғашқы төртбұрышты кескіштер толығымен қолмен жұмыс істейтін, оператор үлкен рычагты тартып, кескішті ағашқа итеруге мәжбүр болатын. Жақсарту – қуыс кескіштің ішіне айналмалы цилиндрлі шүберек орнату болды. Бұл кескіштің ортасынан шығарылған қалдықтарды тазалауға көмектеседі. Электр қуаты қолжетімді болғанда, шүберек бұрғыға айналды және шұңқырдан ағаш қалдықтарын шығарудың негізгі құралы болды. Бұл станоктар енді қысқа рычагтарды пайдаланды, себебі қолмен жұмыс тек шұңқырдың бұрыштарын тегістеумен байланысты болды. Төртбұрышты кескіштерді қалыпты бұрғылау станоктарына шұңқырлау жиынтығы арқылы орнатуға болады. Гринли компаниясы әлі де шұңқыр станоктарын шығарады, сондай-ақ көптеген басқа электр құралдарын өндірушілер де шығарады. Бұл кәсіби ағаш шеберлерінің шеберханасында жиі қолданылатын құрал, бірақ оның арнайылығына байланысты, көптеген әуесқой ағаш шеберлері оны ақтау үшін жеткілікті пайдаланбайды, себебі ол орташа жоғары құнмен және шеберханада алатын орынмен байланысты. Тек тар шұңқырларды кесуге жарамды, кішкентай және арзан модельдер де бар.
The square chisel mortiser (also called hollow chisel mortiser), similar to a drill press in many respects, combines the cutting of a four sided chisel with the action of a drill bit in the center. The bit clears out most of the material to be removed, and the chisel ensures the edges are straight and clean. This device was invented in 1874 by Robert and Ralph Greenlee (founders of the Greenlee Company). The first square chisel lever mortisers were purely manual and relied on the operator pulling down on a large lever to push the chisel through the timber. An improvement was to place a rotating cylindrical auger inside a hollow chisel. This helps to clear chips up the centre of the chisel. As electric power became easily available, the auger developed as a drill bit and became the main means of removing waste timber from the mortise. These mortisers now used much shorter hand levers, as the manual work was only in cleaning up the mortise to be square cornered. Square chisel mortising bits can also be fitted to normal drill presses using a mortising attachment. The Greenlee Company still manufactures mortisers, as do a large number of other power tool manufacturers. It is a common tool in the woodshop of professional woodworkers, but because of its specialized nature, many amateur woodworkers would not make enough use of it to justify the moderately high cost and space this tool takes up in the woodshop. Some smaller and less expensive models, suitable for cutting only narrow mortises are available.
Көлденең морттағыш (слот морттағыш)
Соңғы жаңалық – көлденең морттағыш, ол жұмыс дайындамасын көп осьті жылжымалы үстелге бекітіп, оның бүйіріне статикалық түрде орнатылған фрезер жиынтығын қамтиды. Бұл типтегі морттағыш дәстүрлі мортзе мен тірек жұптарын жасауға қабілетті, бірақ ол "құбылатын" (немесе "бос") тіректе жасауда ерекше көзге түседі. Құбылатын тірек – бұл біріктірілетін екі ағаш бөлігінде де бір-біріне сәйкес келетін мортзелер жасалып, содан кейін оларға екі мортзеге кіретін, жеке ағаш бөлігінен тірек фрезерленеді де, жабыстырылады.
A more recent innovation is the horizontal mortiser, which incorporates a router mounted statically on its side with the workpiece clamped to a multi axis sliding table. This type of mortiser can produce either traditional mortise and tenon pairs, however it excels at floating (or 'loose') tenons. A floating tenon is where both the pieces of wood that are to be joined have aligned mortises cut into them and a separate piece of wood is milled into a fitted tenon which is glued into the two mortises.
Тізбекті шұңқыр
Үлкен морттарды, мысалы ағаш каркасты құрылыстарда қолданылатындарды кесу үшін шынжырлы морттар жиі қолданылады. Жұмысқа бекітілген рама ішінде айналатын кескіш тісті шынжыр (мотопила тізбегіне ұқсас) жұмыс дайындамасына қадам-қадаммен енгізіліп, қажетті көлемді ойып шығарады. Makita 7104L – осындай құралдың бір мысалы. Бұл шынжырлар әртүрлі енде және параллель тізбектердің әртүрлі санында жасалады. Тістері көбінесе тұтас немесе вольфрам карбидімен қапталған болады. Сондықтан олар өте қымбатқа түседі, кейде морттың қалған бөлігінің құнымен тең болуы мүмкін.
For cutting larger mortises such as those used in timber frame construction, chain mortisers are commonly used. A chain with cutters (similar to a chainsaw chain) rotating within a frame clamped to the work is successively plunged into the workpiece to mortise out the required volume. The Makita 7104L is such a tool. These chains are made in varying widths, with numbers of chains in parallel. The teeth are often solid or tipped tungsten carbide. They are thus very expensive, sometimes as much as the rest of the mortiser.
Қалдықтарды кесудің басқа әдістері
Дәстүр бойынша, мортс қол кескіш пен балғамен қазылатын. Дегенмен, тұмсық және тірек буыны үшін қажетті дәлдік деңгейіне байланысты, бұл қиын және уақытты көп алатын жұмыс болуы мүмкін. Бұл міндетті орындау үшін маршрутизатор сияқты басқа құралдарды да қолдануға болады, бірақ маршрутизатор көбінесе арнайы жиынтықтар, тіреу құралдары немесе үлгілерді қажет етеді, сондай-ақ маршрутизатордың кескіші дөңгелек бұрыштарды қалдырады, оларды қол кескішпен тік бұрышты етуге тура келеді. Балама ретінде, тенонды теңдей беріктікке ие буын алу үшін распамен дөңгелектеуге болады. Шағын мортстарды қазу үшін қалыпты бұрғыны пайдалануға болады. Алайда, үлкен мортстар үшін заманауи морттарда жиі қолданылатын Гарри Уатт квадратты бұрғылау біті бар, онда Реуло үшбұрышының қимасы бар бітке дөңгелектелген бұрыштары бар квадраттың ішінде айналғанда "қозғалуға" мүмкіндік беріледі. Бұл типтегі біт алынып тасталатын материалдың бұрыштарын ғана алып тастайды, кескішпен қазылуы керек өте аз бөлік қалдырады.
Traditionally, a mortise would be cut by hand, using a chisel and mallet. However, due to the precision of fit required for a mortise and tenon joint, this can be a difficult and time consuming task. Other tools such as a router could be used for the task, but the router usually requires special attachments, jigs or templates and the router bit leaves rounded corners that might need to be squared by hand with a chisel. Alternatively, the tenon can be rounded with a rasp to achieve an equally strong joint. For cutting small mortises, a normal drill bit can be used. However, for larger mortises, a common type of bit in modern mortisers is a Harry Watt square drill bit, in which a bit with a Reuleaux triangle cross section is allowed to "wobble" while it rotates within a square with rounded corners. This type of bit removes all but the corners of the material to be removed, leaving very little to be cut by the chisel.