Кіріспе

Мортизер – ағаш өңдеуге арналған, ағашқа тіктөртбұрыш немесе шаршы тесіктер ашуға қолданылатын арнайы машина, мысалы, тіке және тұяқ қосылысындағы тесіктерді жасау үшін.

Квадраттық кесіндімен жасалған шұңқыр

Төртбұрышты кескіш (сонымен қатар қуыс кескіш деп те аталады) көп жағынан бұрғылау станогіна ұқсас, төрт жақты кесуді ортадағы бұрғымен үйлестіреді. Бұрғы материалды алып тастаудың көп бөлігін қамтамасыз етеді, ал кескіш шеттерінің тура және таза болуын қамтамасыз етеді. Бұл құрылғыны 1874 жылы Роберт және Ральф Гринли (Гринли компаниясының негізін қалаушылар) ойлап тапқан. Алғашқы төртбұрышты кескіштер толығымен қолмен жұмыс істейтін, оператор үлкен рычагты тартып, кескішті ағашқа итеруге мәжбүр болатын. Жақсарту – қуыс кескіштің ішіне айналмалы цилиндрлі шүберек орнату болды. Бұл кескіштің ортасынан шығарылған қалдықтарды тазалауға көмектеседі. Электр қуаты қолжетімді болғанда, шүберек бұрғыға айналды және шұңқырдан ағаш қалдықтарын шығарудың негізгі құралы болды. Бұл станоктар енді қысқа рычагтарды пайдаланды, себебі қолмен жұмыс тек шұңқырдың бұрыштарын тегістеумен байланысты болды. Төртбұрышты кескіштерді қалыпты бұрғылау станоктарына шұңқырлау жиынтығы арқылы орнатуға болады. Гринли компаниясы әлі де шұңқыр станоктарын шығарады, сондай-ақ көптеген басқа электр құралдарын өндірушілер де шығарады. Бұл кәсіби ағаш шеберлерінің шеберханасында жиі қолданылатын құрал, бірақ оның арнайылығына байланысты, көптеген әуесқой ағаш шеберлері оны ақтау үшін жеткілікті пайдаланбайды, себебі ол орташа жоғары құнмен және шеберханада алатын орынмен байланысты. Тек тар шұңқырларды кесуге жарамды, кішкентай және арзан модельдер де бар.

Көлденең морттағыш (слот морттағыш)

Соңғы жаңалық – көлденең морттағыш, ол жұмыс дайындамасын көп осьті жылжымалы үстелге бекітіп, оның бүйіріне статикалық түрде орнатылған фрезер жиынтығын қамтиды. Бұл типтегі морттағыш дәстүрлі мортзе мен тірек жұптарын жасауға қабілетті, бірақ ол "құбылатын" (немесе "бос") тіректе жасауда ерекше көзге түседі. Құбылатын тірек – бұл біріктірілетін екі ағаш бөлігінде де бір-біріне сәйкес келетін мортзелер жасалып, содан кейін оларға екі мортзеге кіретін, жеке ағаш бөлігінен тірек фрезерленеді де, жабыстырылады.

Тізбекті шұңқыр

Үлкен морттарды, мысалы ағаш каркасты құрылыстарда қолданылатындарды кесу үшін шынжырлы морттар жиі қолданылады. Жұмысқа бекітілген рама ішінде айналатын кескіш тісті шынжыр (мотопила тізбегіне ұқсас) жұмыс дайындамасына қадам-қадаммен енгізіліп, қажетті көлемді ойып шығарады. Makita 7104L – осындай құралдың бір мысалы. Бұл шынжырлар әртүрлі енде және параллель тізбектердің әртүрлі санында жасалады. Тістері көбінесе тұтас немесе вольфрам карбидімен қапталған болады. Сондықтан олар өте қымбатқа түседі, кейде морттың қалған бөлігінің құнымен тең болуы мүмкін.

Қалдықтарды кесудің басқа әдістері

Дәстүр бойынша, мортс қол кескіш пен балғамен қазылатын. Дегенмен, тұмсық және тірек буыны үшін қажетті дәлдік деңгейіне байланысты, бұл қиын және уақытты көп алатын жұмыс болуы мүмкін. Бұл міндетті орындау үшін маршрутизатор сияқты басқа құралдарды да қолдануға болады, бірақ маршрутизатор көбінесе арнайы жиынтықтар, тіреу құралдары немесе үлгілерді қажет етеді, сондай-ақ маршрутизатордың кескіші дөңгелек бұрыштарды қалдырады, оларды қол кескішпен тік бұрышты етуге тура келеді. Балама ретінде, тенонды теңдей беріктікке ие буын алу үшін распамен дөңгелектеуге болады. Шағын мортстарды қазу үшін қалыпты бұрғыны пайдалануға болады. Алайда, үлкен мортстар үшін заманауи морттарда жиі қолданылатын Гарри Уатт квадратты бұрғылау біті бар, онда Реуло үшбұрышының қимасы бар бітке дөңгелектелген бұрыштары бар квадраттың ішінде айналғанда "қозғалуға" мүмкіндік беріледі. Бұл типтегі біт алынып тасталатын материалдың бұрыштарын ғана алып тастайды, кескішпен қазылуы керек өте аз бөлік қалдырады.