Кіріспе
Жауынгерлік танк түрі. Британдық ауыр танктер – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияда жасалған бірнеше қарулы-жауынгерлік көліктердің сериясы. Mark I – әлемдегі алғашқы танк, ізді, қаруланған және броньды көлік, соғыс қимылдарына қатысқан. "Танк" атауы бастапқыда құпия сақтау және оның нағыз мақсатын жасыру үшін берілген кодтық есім болды. Танк 1915 жылы ұзаққа созылған қазба соғысының тұйыққа тірелуін бұзу мақсатымен жасалды. Ол "бейтарап аймақта" автоматтар мен жеңіл қарудан келген оқтардан зардап көрмей, қиын жерлерден өте алуға, тікенді сымдарды қиратып, қазбаларды кесіп, күшті қару-жарақтарымен жаудың бекініске кірген орындарына шабуыл жасауға қабілетті болды. Сондай-ақ, танктерде азық-түлік пен әскерлер тасымалданды. Британдық ауыр танктерді Батыс майданында кең таралған, терең және үлкен қазбаларды кесіп өтуге арналған ромб тәрізді пішіні және жоғарырақ көтерілген іздерінен тануға болады. Мұндай пішінге қажетті биіктікке байланысты, қарулы мұнара көлікті тым биік және тұрақсыз ететін еді. Оның орнына, негізгі қару-жарақ көліктің бүйірінде орналастырылған. "Ана" деп аталған прототипке әр жағынан 6 фунттық (57 мм) зеңбірек пен Hotchkiss автоматтары орнатылған. Кейіннен, тек автоматтары бар, "Әйел" деп аталған түрлері де жасалды, ал алғашқы нұсқасы, 6 фунттық зеңбірегімен бірге, "Еркек" деп аталды. Mark I 1916 жылдың тамызында қолданысқа түсті және алғаш рет 1916 жылдың 15 қыркүйегінде Сомма шабуылының бөлігі болған Флерс-Курселет шайқасында қолданылды. Аралық Mark II және Mark III танктерінен басқа, оның орнына 1917 жылдың маусымында алғаш рет ұрысқа қатысқан, көбінесе ұқсас Mark IV келді. Mark IV 1917 жылдың қарашасында Камбре шайқасында шамамен 460 танк қолданылды. Жақсартылған жүргізу құрылымы бар Mark V 1918 жылдың ортасында қолданысқа түсті. Екі мыңнан астам британдық ауыр танктар өндірілді. Соғыс аяқталғаннан кейін өндіріс тоқтатылды.
British heavy tanks were a series of related armoured fighting vehicles developed by the UK during the First World War. The Mark I was the world's first tank, a tracked, armed, and armoured vehicle, to enter combat. The name "tank" was initially a code name to maintain secrecy and disguise its true purpose. The tank was developed in 1915 to break the stalemate of trench warfare. It could survive the machine gun and small arms fire in "no man's land", travel over difficult terrain, crush barbed wire, and cross trenches to assault fortified enemy positions with powerful armament. Tanks also carried supplies and troops. British heavy tanks are distinguished by a rhomboidal shape with a high climbing face of the track, designed to cross the wide and deep trenches prevalent on the battlefields of the Western Front. Due to the height necessary for this shape, an armed turret would have made the vehicle too tall and unstable. Instead, the main armament was arranged in sponsons at the side of the vehicle. The prototype, named "Mother", mounted a 6 pounder (57 mm) cannon and a Hotchkiss machine gun at each side. Later, subtypes were produced with machine guns only, which were designated "Female", while the original version with the protruding 6 pounder was called "Male". The Mark I entered service in August 1916, and was first used in action on the morning of 15 September 1916 during the Battle of Flers Courcelette, part of the Somme Offensive. With the exception of the few interim Mark II and Mark III tanks, it was followed by the largely similar Mark IV, which first saw combat in June 1917. The Mark IV was used en masse, about 460 tanks, at the Battle of Cambrai in November 1917. The Mark V, with a much improved transmission, entered service in mid 1918. More than two thousand British heavy tanks were produced. Manufacture was discontinued at the end of the war.
Сипаттама
Mark I - төмен салмақ орталығы және ұзын жолақ ұзындығы бар, қираған жерді және траншеяларды кесіп өтуге қабілетті ромб тәрізді көлік құралы болды. Басты қару-жарақ корпустың екі жағында орналасқан спонсондарда тасымалданды. Корпус ішінде бөлінбеген; экипаж қозғалтқышпен бірге орынды бөліседі. Ішкі орта өте жағымсыз болды; жеткіліксіз желдету салдарынан атмосфера уытты көмірқышқыл газымен, қозғалтқыштан шыққан жанар май және май буларымен, сондай-ақ қарудан шыққан кордит түтінімен ластанған. Ішкі температура өте жоғары болуы мүмкін еді. Адамдар кейде танк ішінде есінен танып, көбінесе таза ауаға шыққанда құлап қалатын. Симптомдар көмірқышқыл газымен улануға ұқсас болды, бірақ ішкі жоғары температура мен ылғалдылық та мүмкін себеп ретінде анықталды. Оқ тиген жерден шашыраған сынықтардың қаупіне қарсы, экипажға былғары және тізбекті поштадан жасалған маскалар берілді. Танк ішінде басқа шашыраған заттардан қорғау үшін былғары шлем де берілді. Газ маскалары да стандартты жабдық болды, өйткені екі тараптың да химиялық қару қолдануына байланысты соғыстың осы кезеңінде барлық сарбаздарға берілді. Бастапқыда 8 мм қалыңдығындағы бүйірлік броня оларды шағын қарудан қорғады, бірақ 1917 жылдың ортасында енгізілген жаңа броня тесуші K оқтарымен тесілуі мүмкін еді. Жаяу әскердің шабуылдап, гранаталармен тастауының да қаупі болды. Келесі буын қалың бронямен жабдықталды, бұл оларды K оқтарына дерлік иммунды етті. Жауап ретінде немістер 1918 жылдың ортасында енгізілген 13,2 мм Mauser 1918 T Gewehr танкіге қарсы мылтығын және сонымен қатар Geballte Ladung ("жинақталған заряд") – бірнеше Stielhandgranate таяқ гранаталарын үлкен жарылыс үшін біріктірді. Артиллерия немесе миномет снарядының жақын жерге түсуі отын бактерілерінің (жолдың алдыңғы мүйіздерінде, жүргізушінің орналасқан жерінің екі жағында орналасқан, гравитациялық түрде берілуіне мүмкіндік беретін) жарылуына әкелуі мүмкін еді; кез келген артиллерия снарядының тікелей соққысы броняны тесіп, көлікті жою үшін жеткілікті болды. Күйіп кеткен экипаждарды арнайы құтқару бригадалары алып шықты, сондай-ақ зақымдалған танктерді құтқарып алды. Басқару қиын болды, екі жолақтың жылдамдығын өзгерту арқылы басқарылды. Бағытты және жылдамдықты басқару үшін экипаждың төртеуі – екі жүргізуші (олардың бірі командир ретінде де жұмыс істеді; ол тежегіштерді басқарды, екіншісі – негізгі беріліс қорабын), және екі "механик" (әр жолақтың қосымша берілісі үшін біреуі) қажет болды, соңғысының жылдамдығы жаяу жүру жылдамдығынан аспады. Ішіндегі шу керемет болғандықтан, жүргізуші негізгі беріліс қорабын орнатқаннан кейін, механиктермен қол сигналдары арқылы байланысқа түсті, алдымен ауыр кілтпен қозғалтқыш блогына соққы беріп, олардың назарын аударды. Аздаған бұрылыстар үшін жүргізуші рульді құйрықты пайдалана алатын еді: екі үлкен доңғалақты танктың артынан сүйретілетін үлкен құрылғы, олардың әрқайсысы болат кабельді тартып тоқтатылуы мүмкін, бұл бүкіл көлікті бір бағытта сырғытуға мәжбүрлейді. Егер қозғалтқыш тоқтаса, механиктер іске қосу тұтқасын пайдаланатын еді – қозғалтқыш пен беріліс қорабы арасындағы үлкен кривошип. Көптеген көліктер шайқастың қызуында бұзылып, неміс артиллериясының оңай нысанасына айналды. Радио болған жоқ; командалық орталықтармен байланыс екі көгершін арқылы, олардың спонсондарда кішкентай шығу люгі болды немесе хабаршылар арқылы жүзеге асырылды. Шу мен дірілге байланысты алғашқы тәжірибелер радионың практикалық емес екенін көрсетті, сондықтан шамдар, тулар, семафорлар, түсті дискілер және көгершіндер әртүрлі маркалардың стандартты жабдықтарының бөлігі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтар танктерді насияттау үшін жиі пайдаланды, оларды соғысты жеңіске жеткізетін керемет қару ретінде бейнеледі. Олар фильмдерде және танымал әндерде көрсетілді.
To counter the danger of bullet splash or fragments knocked off the inside of the hull, crews were issued with leather and chainmail masks. A leather helmet was also issued, to protect the head against projections inside the tank. Gas masks were standard issue as well, as they were to all soldiers at this point in the war due to use of chemical weapons by both sides. The side armour of 8 mm initially made them largely immune to small arms fire, but could be penetrated by the recently developed armour piercing K bullets (introduced mid 1917). There was also the danger of being overrun by infantry and attacked with grenades. The next generation had thicker armour, making them nearly immune to the K bullets. In response, the Germans developed the 13.2 mm Mauser 1918 T Gewehr anti tank rifle (introduced in mid 1918), and also a Geballte Ladung ("bunched charge") – several Stielhandgranate stick grenades bundled together for a much bigger explosion. A near hit by an artillery or mortar shell could cause the fuel tanks (which were placed high in the front horns of the track frames either side of the drivers' area, to allow gravity feed) to burst open; a direct hit by any sort of artillery shell was more than enough to penetrate the armor and destroy the vehicle. Incinerated crews were removed by special Salvage Companies, who also salvaged damaged tanks. Steering was difficult, controlled by varying the speed of the two tracks. Four of the crew, two drivers (one of whom also acted as commander; he operated the brakes, the other the primary gearbox) and two "gearsmen" (one for the secondary gears of each track) were needed to control direction and speed, the latter never more than a walking pace. As the noise inside was deafening, the driver, after setting the primary gear box, communicated with the gearsmen with hand signals, first getting their attention by hitting the engine block with a heavy spanner. For slight turns, the driver could use the steering tail: an enormous contraption dragged behind the tank consisting of two large wheels, each of which could be blocked by pulling a steel cable causing the whole vehicle to slide in the same direction. If the engine stalled, the gearsmen would use the starting handle – a large crank between the engine and the gearbox. Many of these vehicles broke down in the heat of battle making them an easy target for German gunners. There was no wireless (radio); communication with command posts was by means of two pigeons, which had their own small exit hatch in the sponsons, or by runners. Because of the noise and vibration, early experiments had shown that radios were impractical, therefore lamps, flags, semaphore, coloured discs, and the carrier pigeons were part of the standard equipment of the various marks. During the First World War, British propaganda made frequent use of tanks, portraying them as a wonder weapon that would quickly win the war. They were featured in films and popular songs.
Оқыту
Британдық танк экипаждары әскери қызметтің басқа салаларынан, соның ішінде жаяу әскер, атты әскер, пулемет корпусы, әуе корпусы, материалдық-техникалық қамтамасыз ету корпусы және Корольдік теңіз күштерінен келді. Оқ ату оқулары француз жағалауында, ал жүргізу оқулары майдан желісіне жақын ескі неміс окоптарында өтті. Танк корпусының мүшелері нашар көрсеткендердің жаяу әскермен бірге майданға жіберілетіні туралы ескертілді, сол кезде әскерлер – бірі «бұрын басымыздан өткен қорқынышты жағдайдан» деп сипаттаған нәрседен қашып құтылғандықтарын білгендіктен – осыған қорқынышпен қарады.
Белгілер
Британдық танктер алғаш рет қолданылған кезде, суретші Соломон Джозеф Соломон жасаған төрт түсті камуфляж схемасымен боялған. Бірақ олар тез арада лайға малып, күрделі камуфляж схемаларын артық етіп шығарды. 1916 жылдың соңында Соломонның схемасы қолданудан тоқтатылып, танктер қара қоңыр түстің бір реңгімен боялды. Танктің арт жағында зауытта ақ немесе сары түспен үш, төрт немесе бес таңбалы сериялық нөмір жазылған. Алдыңғы жағында рота немесе батальонды білдіретін префикс әрпі мен нөмірден тұратын үлкен тактикалық белгі болған (оқу танктерінде әріп болмаған, тек үш нөмір болған). Кейбір танктердің төбесіне әуеден тану үшін тактикалық нөмірлері салынған. Кейін, немістер тұтқынға түскен британдық танктерді пайдалана бастағаннан кейін, танктерді оңай тану үшін алдыңғы жағына тік қызыл және ақ жолақтар салынды. Танктерге жеке есімдер беріліп, кейде олар сыртқы бетіне жазылған. Аз ғана танктерде ұшақтардың мұрын суретіне ұқсас көркем суреттер болған. Metropolitan компаниясы тағы 50 танкке тапсырыс алды, осылайша Армия әрқайсысы 25 танктан тұратын алты танк ротасын құрып, Oldbury Wagon and Carriage Company компаниясының базасында қосымша өндіріс ұйымдастыра алды. 150 танктың бәріне 6 фунттық зеңбірек жеткіліксіз болғандықтан, жартысын тек пулеметтермен жабдықтауға шешім қабылданды. Жаңа конструкцияда айналмалы қалқандармен жабдықталған екі Vickers пулеметі орналастырылған. Соғыстың соңында, жаңа танктер пайдалануға кіріскенде, кейбір Mark I танктері жабдық тасымалдауға бейімделді. Аз ғана әйел Mark I танктері сымсыз хабар алмасу станциясы ретінде пайдаланылды, оларға сымсыз хабар беру құралы орнатылды. Радионы тек танк тоқтағанда және антенна тірегін орнатқанда ғана іске қосуға болады.
Марк II
Mark II, Mark I-ге қарағанда шағын жақсартулар енгізді. Армия Mark I-нің пайдалануға әлі де жеткіліксіз деп жариялағаннан кейін, Mark II (алғашқы тапсырыстар шілдеде берілді) құрастырыла берді, бірақ тек оқу мақсатында қолданылатын болды. Осы мақсатта, олар қатайтылмаған болатпен қапталған деген болжам бар, бірақ 1917 жылдың басында бұл мәлімдемеге күмән туды. Алғашқыда 20 машина Францияға жіберілді, ал 25 машина Ұлыбританиядағы Дорсет округындағы Вулдағы оқу полигонында қалды; қалған бесеуі сынақтар үшін сақталды. 1917 жылдың басында уәделенген Mark IV танкілері келмегендіктен, Стерннің қарсылығына қарамастан, Ұлыбританиядағы 25 оқу машинасы Францияға жіберуге шешім қабылданды. Олар Франциядағы басқа 20 Mark II және 15 Mark I танкілерімен бірге 1917 жылғы сәуір айында Аррас шайқасына қатысты. Немістер Арраста Mark I және Mark II танкілерінің бронясын олардың бронебойғыш пулемет оқтарымен тесіп өтті. Mark II 1916 жылдың желтоқсанынан 1917 жылдың қаңтарына дейін Foster & Co және Metropolitan компанияларында (25 «еркек» және 25 «әйел») құрастырылды. Бес Mark II жақсартылған қозғалтқыштар мен беріліс жүйесі бойынша тәжірибелер үшін алынды. Олар фирмаларға Mark I жүйесіне қарағанда қандай жақсартулар енгізе алатындарын ашық бәйгеде көрсету үшін берілді. 1917 жылдың наурыз айында өткен демонстрацияларда олардың үшеуі ғана Daimler бензин-электр жүйесімен жабдықталған «Mother» машинасымен бәсекелесе алды. Вильсонның эпициклдік беріліс жүйесі, бұрынғы қосалқы берілістер мен операторларды алмастырды, айқын артықшылыққа ие болды және кейінгі жобаларда қабылданды.
III марка
Mark III оқу-жаттығу танкісі болды және Lewis пулеметтерімен, сондай-ақ әйелдерге арналған кішірек спонсонмен жабдықталды. 50 данасы салынды. Бастапқыда Mark III, Mark IV-тің жоспарланған барлық жаңа конструкциялық ерекшеліктерін иеленуі керек еді. Сондықтан екі түрлі оқу танкісі болды, Mark II, Mark I-ге қарағанда аздап жақсартылған нұсқа ғана еді. Дегенмен, жаңа мүмкіндіктерді әзірлеу тым баяу болғандықтан, Mark II-ден Mark III-ке көшу өте біртіндеп болды. Соңғы екі Mark III танкілері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде металлға балқытылды. Олар шетелде жауынгерлік қимылдарға қатыспады.
IV марка
Mark IV, Mark I-дің күшейтілген бронясы бар нұсқасы болды және 1917 жылдың мамыр айында өндіріске түсті. Алғашқыда негізгі механикалық жақсартулар жоспарланған, бірақ олар кейінге шегерілді. Басты өзгеріс – бұрынғы модельдегіден қысқа ұңғылы QF 6 фунттық 6 cwt Hotchkiss зеңбірегінің енгізілуі болды. Жақсартылған 12 мм броня, оны неміс бронебойғыш оқтарынан қорғады. Льюис автоматтары еркек және әйел үлгілерінде Hotchkiss және Vickers пулеметтерін алмастырды, алайда Льюис автоматтарының ауамен салқындату жүйесі мәселелі болып шықты және Hotchkiss кейіннен қайта қолданылды. Отынды барлығы бір сыртқы бакта сақтады, ол экипаж қауіпсіздігін арттыру мақсатында артқы дөңгелектер арасына орналастырылды. Кішкентай спонсондарды теміржолмен тасымалдау үшін танктың енін кішірету үшін шарнирлерге ілініп, ішке бұруға болатын, ал бұрынғы модельдерді тиеу габариттеріне сәйкес келтіру үшін жартылай бөлшектеу қажет болған. Шатырдағы рельстерде танкты қиын бекіністерден шығаруға көмектесетін, іздерге бекітілетін арнайы балка орналастырылған. Барлығы 1220 дана салынды: 420 еркек, 595 әйел және 205 танк-жабдықтаушы, олар жабдықтау танкілері болды. Mark IV танкілері 1917 жылдың маусым айында Мессин жотасында сәтті қолданылды, онда олар құрғақ жерде жаяу әскерден озып кетті, бірақ шілде және тамыздағы Үшінші Ипр шайқасында батпақты жерлер қиындық туғызды және тиімсіз болды. 1917 жылдың қараша айында Камбре шайқасында шамамен 432 Mark IV танкісі қолданылды. Танктер арасындағы алғашқы шайқас 1918 жылдың сәуір айында Виллерс-Бретоннеудің екінші шайқасында Mk IV танкілері мен неміс A7V танкілері арасында болды.
Mark V сериясы
Mark V алғашқыда толығымен жаңа танк дизайны ретінде жоспарланған, оның ағаш макеті дайын болған. Алайда, 1917 жылдың желтоқсанында Mark IV таңкіне арналған жаңа қозғалтқыш пен жүйе қолжетімді болғанда, өндіріс процесіне кедері келдіретін қорқынышпен, бастапқы, жетілдірілген Mark V дизайнынан бас тартылды. "Mark V" таңбасы жаңа жүйелермен жабдықталмаған Mark IV таңкінің жақсартылған нұсқасына ауыстырылды. Mark IV таңкінің бастапқы дизайны Mark III таңкісінен үлкен жақсарту болуы тиіс еді, бірақ техникалық кешігулерге байланысты шағын жақсартуға дейін жеткізілді. Осылайша, Mark V Mark IV таңкісінің бастапқы дизайнына өте ұқсас болып шықты – яғни, күрт өзгертілген Mark III таңкісі. Барлығы төрт жүз дана салынды, оның екі жүзі еркек, екі жүзі әйел таңкілері. Бірнешесі бір еркек және бір әйел спонсонымен жабдықталып, гермафродиттерге (немесе "композиттер" деп те аталады) айналдырылды, соның арқасында әр танкта 6 фунттық зеңбірек болды. Бұл шара әйел таңкілерінің неміс қолданысындағы британдық еркек таңкілерімен немесе немістердің A7V таңкісімен кездескенде қару жағынан кем түспеуін қамтамасыз етуді мақсат етті. Mark V алғаш рет 1918 жылдың 4 шілдесінде Хамель шайқасында қолданылды, онда 60 танк австралиялық бөлімшелерінің неміс шебіне сәтті шабуыл жасауына көмектесті. Соғыс кезеңінде тағы сегіз ірі шайқасқа қатысты. Олардың бір бөлігі Ресей азамат соғысына одақтастардың араласуына қатысты, ақ гвардия тарапынан. Көпшілігі Ресей азамат соғысында Қызыл Армияға түсіп, қолданысқа жарады. Төртеуі эстондық күштерде, екеуі Латвияда қалды.
V белгісі*
Mark V* корпусы 1,83 метрге ұзартылған нұсқасы болды. Оның үстінде үлкен купол және корпустың қабырғасында есіктер болды (алдыңғы нұсқаларда әйел танктерінің спонсондары астында кішкентай люктер немесе еркек танктері үшін спонсонның арт жағында кішкентай есіктер, сондай-ақ артқы жағында кішкентай люк болған). Қосымша бөлім жаяу әскер тобын орналастыру үшін де арналған. Оның салмағы 33 тоннаны құрады. 500 еркек және 200 әйел танктеріне жасалған тапсырыстардан 579-ы қарулы келісімге дейін құрастырылды – тапсырыс 1919 жылдың наурыз айында Metropolitan Carriage компаниясымен аяқталды.
V** белгісі
Mark V* ұзындығы ұзартылғандықтан, оның бастапқы ұзындығы мен енінің арақатынасы бұзылды. Бұрылыстағы бүйірлік күштер қабылдауға келмейтіндей жоғары болды, бұл тізбектердің сынып қалуына және өте үлкен бұрылу радиусына әкелді. Сондықтан майор Уилсон 1918 жылдың мамырында тізбекті қайта жобалады, төменгі бөлігіндегі қисынын күшейте отырып, жермен жанасуын азайтты және тізбектерді кеңейтті. Mark V қозғалтқышы кеңейтіліп, корпустың арт жағына орналастырылды. Жүргізушінің кабинасы командирдің кабинасымен біріктірілді, ал арт жағында жеке пулеметтік позиция болды. 700 танк (150 әйел және 550 еркек) үшін жаңартылған тапсырыстан тек 25 данасы салынды, ал 1918 жылдың соңына дейін олардың тек біреуі ғана аяқталды. Бұл танктердің кейбіреулері неміс көктемгі шабуылында қолданылғанымен, олар көбінесе тазалау операциялары үшін шағын топтарда қолданылды, ал офицерлер олардың жылдам қозғалатын жаяу әскермен бірге жүре алмайтындарын хабарлады. Шабуылдан кейін неміс желілерінің артында 300-ге жуық тасталған британдық танктер қалды, олардың 170-і жөндеуге жарамды деп хабарланды. Соғыс аяқталған кезде, жеті неміс танк батальоны қолға түскен британдық танктермен жабдықталды.
Ресей қызметі
1919 жылы бірнеше британдық танктер Ресей азамат соғысына одақтастардың араласуына қатысты; 74 Mark V және Whippets танктері Оңтүстік Ресей танк отрядын құрады, ол Қара теңіз жағалауына түсірілді, ал Архангельск портын күзету үшін әлдеқайда кіші Солтүстік Ресей танк отряды жіберілді. Ақ әскерге оларды пайдалануды үйретуге тырысты, ал одақтастар шегінген кезде олар олардың қолында қалды. Олардың 59-ы Қызыл Армияға түсті және 1921 жылы Қызыл Армияның Грузияға басып кіруі кезінде қолданылып, Тбилиси шайқасында кеңестік жеңіске үлес қосты. Соңғы советтік Mark V танктері 1938 жылы қызметтен шығарылды. 1941 жылдың тамызында Таллин қаласын қорғау кезінде бұрынғы эстондық екі Mark V танктері пайдаланылды. 1945 жылы оккупациялық әскерлер Берлинде екі қираған Mk V танкін тапты. Фотографилік деректер бұл танктердің Ресей азамат соғысынан аман қалғандары екенін көрсетеді. Бұрын олар 1941 жылы Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін Берлинге әкелінгенге дейін Смоленск қаласында ескерткіш ретінде орналастырылған болатын. Олардың Берлин шайқасына белсенді қатысқандығы туралы мәліметтер расталмады.
Мәдени әсері
1916 жылы танктерді алғаш рет шектеулі қолдану әскери тұрғыдан көңіл көншітпесе де, алғашқы британдық баспасөз оларды керемет қару ретінде мақтап, оларды айдаһар, кит, дредноут, краб, мамонт немесе "қапталды бақалар" деп сипаттау үшін әсем тіл қолданды. Танктер туралы бірнеше деректі фильмдердің шығуы халықтың қызығушылығын арттырды, оларды Ұлыбританияда 20 миллион адам көрген деп есептеледі. Танктер "The Tanks that Broke the Ranks" сияқты музыкалық залдарда әндерде жұртқа танымал болды, ал өндірушілер ойыншық танктер, танк пішіндес шайнайқыштар, танк түріндегі әйелдер сөмкелері және танк аттракциондары жасауға кірісті. 1917 жылғы қарашада Лондон қаласында Лорд-мэрдің шеруінде бірнеше танк көрсетілгеннен кейін, олардың бірі Трафальгар алаңына жіберілді, онда көпшілік соғысты қаржыландыруға көмектесу үшін Ұлттық соғыс облигацияларын сатып алуға шақырылды. Осы жетістіктен кейін, 1918 жылдың наурыз айында "Танк апталығы" өткізіліп, "Танк банкі" деп аталған танктер мен басқа да әскери техникалар ел бойынша облигация сату шараларында көрсетілді. Азаматтар облигация сатып алу үшін шағын ақшаны кішкентай "танкі-шошқа" – танк пішіндес керамикалық шошқаларға – жинауға шақырылды. Қай британ қаласы немесе қалашығы халық санына шаққанда ең көп қаржы жинай алатынын анықтау үшін бәйге ұйымдастырылды.
Тірі қалған көліктер
Бірнеше танк сақталып қалды, бірақ олардың бір бөлігі ішкі құрамдас бөліктері алынып тасталған бос қабықтар ғана. Ең ірі коллекция Ұлыбританиядағы Бовингтондағы Танк мұражайында орналасқан, онда сегіз танк сақталады. Олардың екеуі – Mark IV Male, Excellent және Mark V Male нөмірі 9199 – жұмыс жасайтын күйде ұсталады. Excellent соңғы рет 1980 жылдары, ал 9199 – 2000 жылдары жүргізілді. Бовингтон мұражайы бұл танктерді қайтадан жүргізуді жоспарламайды, өйткені бұл қазірде нәзік тарихи техникаға зиян келтіруі мүмкін. Оның орнына, мұражай «Соғыс аты» фильмі үшін жасалған Mark IV танктерінің көшірмесін сатып алды, оны қоғамдық демонстрациялар үшін пайдаланады.
Кішкентай Вилли
Кішкентай Вилли Бовингтон танк мұражайында сақталды. Ол 1940 жылы неміс шабуылына қарсы Бовингтон базасын қорғауға көмектеседі деген сылтаумен металлға тапсырудан құтылды. Басқа көптеген прототиптер, мүмкін, Ана да, жауапкершілік шаралары кезінде жойылды.
I белгі
Бір еркек аман қалды. Бұл - жалғыз сақталған Mark I танкісі және әлемдегі ең көне әскери танкі. Ол Бовингтон танк мұражайының қорына жатады. Ол 705 нөмірі, C19 белгісі және Лесли руының символымен боялған, бірақ оның тарихы мен соғыс кезіндегі қызметі белгісіз. Бұл танк жүргізушілерді оқытуға пайдаланылған болуы мүмкін, және ол 702 нөмірімен белгіленген, яғни ол екінші құрастырылған Mark I танкісі болуы мүмкін. 1919 жылдан 1970 жылға дейін ол Хэтфилд Хаус аумағында орналасқан, бұл танктердің алғашқы әзірлену кезеңінде сынақтан өткізілген жер екенін еске салады. Марк I танкісінің көшірмесі Иорданияның Амман қаласындағы Корольдік танк мұражайында қойылған, ол Араб көтерілісі кезінде Хашимит әскерлеріне көмектескен британдық танк экипажының құрметіне арналған.
Марк II
Бовингтон танк мұражайында (төменде қараңыз) бір ғана көбінесе толық сақталған Mark II, F53: The Flying Scotsman бар. Бұл танк 1917 жылғы сәуір айындағы Аррас шайқасында алған зақымдануларын сақтап қалған. Бұл көлік бастапқыда "еркек" танк болған, кейін жабдықтау көлігі ретінде қайта жабдықталған, қалпына келтіріліп, бір кезде оң жағында "әйел" барбеті бар Mark I танк ретінде көрсетілген, ал кейін Mark II танк ретінде көрсетілген. Mark II танкысының 799 (D26) нөмірінен қалған бөлшектері, оның ішінде шынжырлар мен қару қалқандары, Musée Jean et Denise Letaille, Bullecourt мұражайында көрініс тапқан.
V белгісі
Он бір Марк V танк аман қалды. Олардың көп бөлігі Ресейде немесе Украинада орналасқан және Ресей азамат соғысы кезінде ақ әскерге көмек көрсету үшін жіберілген танктердің арасынан сақталғандары. Бовингтондағы Танк мұражайында Mark V Male, No 9199 үлгісі, бірінші дүниежүзілік соғыстағы жұмыс істеп тұрған екі британдық танктың бірі сақталуда. Ол Амиен шайқасында қатысты, онда оның командирі – лейтенант Х. А. Уиттенбери – әскери крестпен марапатталды. Бұл танк жұмыс істеуге дайын күйде сақталады, бірақ бұрынғыдай қолданылмайды, өйткені бұл құнды тарихи көлікке зиян келтіруі мүмкін. Mark V** Әйел: Ol' Faithful, сондай-ақ Бовингтонда сақтауда. Лондон Императорлық соғыс мұражайында Devil деген Mark V Male танк толыққанды қалпына келтіріліп сақталған. 2010 жылдан бері Mark V* Male, No 9591, Форт-Мур, Джорджиядағы Ұлттық бронь және кавалерия мұражайының коллекциясында бар. Ол АҚШ-тың 301-ауыр танк батальонының А ротасына берілді және 1918 жылдың 27 қыркүйегінде Гинденбург шебіне шабуыл жасағанда бір артиллерия оғымен жойылды. Кейін жөнделіп, АҚШ-қа қайтарылды және Mark V* танкысының жалғыз сақталған үлгісі болып табылады. Mark V танкісі Ресейдегі Кубинка танк мұражайында сақталуда. Архангельск қаласында Mark V танк ескерткіш ретінде орнатылған. Бұл танк алғашқыда Ресей азамат соғысына араласу кезінде британдық күштер қолданған. Украинадағы Луганск қаласындағы ашық ескерткіштің құрамына екі сақталған Mark V танкысы (бір еркек, бір әйел) кіреді; тағы екеуі қоймада сақталуда. Mark V әйел түрі Украинадағы М. Ф. Сумцов атындағы Харьков тарихи мұражайында сақталған.
Марк VIII/Либерти
Mark VIII Liberty танкі 2010 жылы Мэриленд штатындағы Абердин полигонында болған, Форт Мурдағы Ұлттық бронь және кавалерия мұражайына берілді. Көлік бастапқыда Форт-Мурдағы американдық 67-ші жаяу әскер полкіне (ауыр танкілер) қарастырылған. Форт-Мурда "Либерти" танкісі сақтаулы. Мұражайда көрсетілген танк 1920 жылы Иллинойс штатының Рок-Айленд арсеналында жасалған. Ол 301-ші танк батальонына (ауыр) тағайындалды, кейін 17-ші танк батальоны (ауыр) деп қайта аталды. 1921–1922 жылдарының көп бөлігінде бұл бөлімге майор Дуайт Д. Эйзенхауэр басшылық етті. Британдық Mark VIII Бовингтонда орналасқан. "Либерти" танкісі Рок-Айленд арсеналында сақтаулы.
IX Марк
Бовингтонда бір ғана қайта жаңартылған машина сақталған.