Кіріспе

1910-1930 жылдардағы Оклахома штатындағы кісі өлтірулер, АҚШ

Осадж үндістерінің кісі өлтірулері – 1910-1930 жылдар аралығында Оклахома штатының Осадж округінде осадж тайпасының мүшелерін өлтірудің бірнеше оқиғасы. Газеттерде жас адамдар арасындағы шешілмеген кісі өлтірулер мен өлім-жітімдердің көбеюі «Үрейдің билігі» деп сипатталды. Көбінесе бұл оқиғалар 1921-1926 жылдар аралығында болды. 1918 жылдан 1931 жылға дейін 60-тан астам бай, толыққанды осадж тайпасының мүшелері қаза тапқан. Тайпа өздерінің резервациясының жеріне минералдық құқықтарды сақтап қалған. Тайпаның әрбір мүшесі ортақ жердегі минералдық құқықтарға «бас құқықтары» деп белгілі құқықтарға ие болды. Олардың жерінен құнды мұнай табылып, мұнай өндіруге жалға берілген кезде, бас құқықтары бар әрбір мүшеге мұнай компанияларынан жалға алу үшін жылдық роялтиден үлес төленді. 1906 жылы және одан кейінгі жылдары АҚШ Конгресі Осадж тайпасының байлығын сақтауға көмектесу мақсатында бірқатар заңдар қабылдады. Бұл заңдар Оклахома штатының жергілікті округтік соттарының қарамағындағы «кәмелетке толмағандар мен қабілетсіздер» үшін қамқоршылық жүйесін құрды. Оклахома соттары американдық үндістердің психикалық қабілетін ескермей, оларды әдетте қабілетсіз деп табатын. Мысалы, бір үнді әйеліне қамқоршы тағайындалды, себебі оның жинаған ақшасы шығынға жұмсалмағанын көрсетіп, ол ақшаның құнын түсінбейтінін дәлелдеді. Көптеген қамқоршылар өздерінің жеке мүдделері үшін өздеріне сеніп тапсырылған адамның байлығын басқаруға тағайындалуын пайдаланды. Осы кезеңде көптеген ақ еркектер олардың мүліктерін басқару үшін осадж әйелдеріне үйленді. Кейбір кісі өлтірулер ақ адамдардың өлімнен кейін мүлікті мұраға алғанда осадж тайпасының мүшелерінің бас құқықтарын иелену үшін жасалды. Осадж тайпасы жергілікті құқық қорғау органдарынан өлімдерді тергеуде көмекке ие болмады, себебі олар өз мүдделерін қорғайтын күшті ақ адамдармен басылып қалған. Кейінірек жүргізілген тергеулер, соның ішінде Тергеу бюросының (Федералдық тергеу бюросының алдағысы) тергеулері, Осадж тайпасының қамқоршылық бағдарламасына қатысқан жергілікті лауазымды тұлғалар арасында, соның ішінде адвокаттар мен судьялар арасында кең таралған сыбайлас жемқорлықты көрсетті. Көптеген кісі өлтірулер бойынша қылмыстық іс қозғалмады. Дегенмен, бірнеше қылмыскерлер кісі өлтіруге кінәлі деп танылды, соның ішінде Уильям Хейл – өзінің немере інісінің әйелі мен оның отбасының басқа мүшелерін өлтіруді бұйырған қуатты фермер, олардың бас құқықтары мен мұнай байлығын бақылауға алу үшін. Хейлмен бірге кінәлі танылған Генри Граммер мен Аса Кирби BOI тергеу кезінде күмәнді жағдайларда қайтыс болды. Басқа да бірнеше адамдар тергеуге кедергі келтіруге тырысқандары үшін жалған куәлік беру, куәгерлерді қорқыту және сотқа наразылық таныту сияқты жеңіл қылмыстарға сотталды. 1925 жылы АҚШ Конгресі заңға түзету енгізіп, жартысы немесе одан да көп американдық үнді қандық байланысы бар осадж тайпасының мүшелерінен бас құқықтарын мұраға алуға бей-осадж тайпасының мүшелеріне тыйым салды, осылайша осадж тайпасын қорғауға тырысты. АҚШ үкіметі мұнай өндіретін жерлерден алынатын жалға алу ақысы мен роялтилерді басқаруды жалғастырды. Онжылдықтар бойы тайпа бұл активтерге деген қызығушылығы арта түсті. 2000 жылы Осадж тайпасы активтерді тиісінше басқаруға және адамдарға тиісті роялтилерді төлемегені үшін Ішкі істер департаментіне сотқа шағым түсірді. Сот ісі 2011 жылы 380 миллион долларға және бағдарламаны басқаруды жақсартуға міндеттеме беру арқылы шешілді. АҚШ-тың барлық аймақтарындағы адамдар осадж тайпасы туралы оқыды, олар «жер бетіндегі кез келген нәсілдің, соның ішінде ақ нәсілдің, ең бай ұлты, кланы немесе әлеуметтік тобы» деп аталды. Бұл жүйе бойынша, тіпті жартысынан аз осадж қандық байланысы бар кәмелетке толмағандарға, олардың ата-аналары тірі болса да, қамқоршы тағайындалуы керек еді. Соттар жергілікті ақ нәсілді заңгерлер мен кәсіпкерлерден қамқоршыларды тағайындады. Қылмыс жасауға итермелейтін факторлар өте көп болды. Мұндай қамқоршылар көбінесе осадж тайпасының жерлерін, бас құқықтарын немесе роялтилерін ұрлау үшін заңды жолмен маневр жасады. Басқалары өздеріне сеніп тапсырылған адамдарды өлтіріп, бас құқықтарын иеленген деп күдіктелді.

Осадж округіндегі кісі өлтірулер

1920 жылдардың басында Осадж округінде он сегіз Осадж және үш Осадж емес адам қысқа мерзім ішінде өлтірілді. Колорадо газеттері бұл кісі өлтірулерді Осадж резервациясындағы "Үрейдің билігі" деп жариялады. Кейбір кісі өлтірулер бір отбасының бірнеше мүшесімен байланысты болған сияқты. 1921 жылғы 27 мамырда жергілікті аңшылар 36 жастағы Анна Браунның шіріген денесін Осадж округінің шалғайдағы шатқалынан тапты. Қылмыскерді таба алмаған жергілікті билік оның өлімін алкогольдік уланудан болған жағдай деп есептеп, істі тоқтатты. Браун ажырасып кеткен, сондықтан мұрагерлік оның мүлкін анасына, Лиззи К. Кайлға берді. 38 жастағы Моррисон 1937 жылғы 25 мамырда полициямен атыс кезінде қаза тапты. Осадждың тағы бір туысы Чарльз Уайтхорн, сондай-ақ Чарльз Уильямсон деп те белгілі, сол күні Паухускаға жақын жерде табылған денесімен бірге өлтірілді. Уайтхорн атып өлтірілген. Сол кезде Лиззи өзі үшін және қайтыс болған Осадж күйеуі мен екі қызынан мұраға алған бас құқықтарына ие болды. Оның мұрагерлері зор байлыққа ие болды. 1923 жылғы 6 ақпанда Браунның тағы бір туысы Генри Роан, сондай-ақ Генри Роан Ат деп те белгілі, Осадж резервациясындағы көлігінде басына оқ тиіп өлген күйде табылды. 1923 жылғы 10 наурызда бомба Аннаның әпкесі Рита Смиттың Фэрфакстағы үйін қиратты, Рита мен оның қызметшісі Нетти Брукшир қаза тапты. Ританың күйеуі Билл Смит жарылыстан ауыр жарақат алып, төрт күннен кейін қайтыс болды. Өлер алдында Билл өзінің өлтірушілеріне қатысты мәлімдеме жасап, әйелінің мүлкін мұрагерлікке берді. Кейінгі тергеулер бомбада нитроглицерин болғанын көрсетті. Сол жерде дәрігерлер оның уискиге у қосылғанын күдіктенді. Бигхарт адвокат Уильям Уоткинске "В. В." Воганға телефон соғып, шұғыл кездесу үшін ауруханаға дереу келуін өтінді. Воган келісіп, екеуі сол түні кездесті. Бигхарт кісі өлтірулердің артында кім тұрғаны туралы күдіктері бар екенін және оның мәлімдемесін дәлелдейтін айыптаушы құжаттарына қол жеткізетінін айтты. Воган сол түні Паухускаға қайту үшін пойызға отырды. Таңертең ол жоғалып кетті, оны оятуға келген Пуллман жүк тасушысы. Оның пойыздағы орындығы қолданылмаған. Кейіннен Воганның денесі бас сүйегі сынып, Пэршингке жақын теміржолдың жанында, Паухускадан оңтүстікке қарай 8 шақырым жерде табылды. Тергеу бюросы (BOI), Федералдық тергеу бюросының (ФБР) алдында болған, резервацияға тергеушілерді жіберді және Осадждарды байлығы үшін өлтіру үшін жалдамалы кісілерге төмен деңгейдегі нарық бар екенін анықтады. Хейл мен оның немерелері Эрнест пен Байрон Буркхарт Техастан Осадж округіне мұнай кен орындарында жұмыс іздеп көшіп келді. Олар Осадж ұлтының мүшелерінің мұнай өндіруші жерлерді жалға алудан түсетін роялтиден алған зор байлығын тапты. Хейлдің мақсаты - бірнеше тайпа мүшелерінің, оның ішінде оның немере інісінің Осадж әйелі Молли Буркхарттың бас құқықтары мен байлығын иелену болды, ол отбасының соңғы тірі қалған мүшесі еді. Байлықтың бір бөлігін алу үшін Хейл Эрнесті толыққанды Осадж Молли Кайлға үйленуге көндірді. Хейл Моллидің әпкелерін, қайын ағасын, анасын және оның туысы Генри Роанды өлтіруді ұйымдастырды, бұл әрбір отбасы мүшесінің сақтандыру полистері мен бас құқықтарынан ақша алу үшін жасалды. Эрнест Буркхарттың әйеліне қол жұмсау әрекеті сәтсіз аяқталды. Молли діншіл католик болғандықтан, ол діни қызметкеріне үйінде уланып жатыр деп қорқатынын айтқан. Діни қызметкер оған еш жағдайда ішімдікке қол тигізбеуді бұйырды. Ол сондай-ақ, БОИ агенттерінің біреуін хабардар етті. Молли удан айығып, соттан кейін Эрнесттен ажырасты. Кейін ол қайтадан тұрмысқа шықты. Молли Буркхарт Кобб 1937 жылғы 16 маусымда басқа себеппен қайтыс болды. Балаларына барлық мүлкі мұра болып қалды. 1928 жылы Хейл мен Рамзиге айыптама таққан үлкен қазылар алқасының мүшесі, пастор П. С. Гессер Рамзидің мойындауына қол қойылмады деп жалған куәлік бергені үшін айыпталды. Ол екі жылға бас бостандығынан айырылды және 100 доллар айыппұл төледі (1928 жылы 100 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). 1929 жылы Хейлдің жартылай бауыры Ирвинг Клод Хейл сотқа құрметсіздік танытқандығы үшін 60 күнге түрмеге жабылды. Жергілікті фермер Теодор Кавальердің айтуынша, Ирвинг Хейл оған қазылар алқасының мүшесі болып, ақталу үшін дауыс беру үшін ақша ұсынған. Паухусканың түрлі тұрғындары Оклахома губернаторы Джек Уолтонға Джордж Бигхарт пен оның адвокаты Уильям Вонның өлімі туралы толық тергеу жүргізуді өтінді. Уолтон тергеуді Херман Фокс Дэвисқа тапсырды. Тапсырғаннан кейін Дэвис пара алуға кінәлі деп танылды. Уолтон кейін Дэвиске кешірім бергенімен, Бигхарт пен Вонның ісі аяқталған жоқ. Смиттердің кісі өлтіру ісінде Эрнест кенеттен өзінің кінәлі екенін мойындады, шындықты айтқысы келетінін мәлімдеді. Ол ауыр еңбекпен өмір бойына түрмеге кесілді. Ол мемлекеттік куәгер болып, кісі өлтіру жоспарына оның көкесінің жауапты екенін атады. Эрнест Генри Граммер деген адамды Эрнесттің кісі өлтірушісі ретінде белгілі Аса "Эйс" Кирбиді жалдау үшін делдал ретінде пайдаланғанын айтты. Граммер мен Кирби екеуі де куәлік беруге үлкермей қайтыс болды. Граммер 39 жасында 1923 жылғы 14 маусымда автокөлік апатында қайтыс болды. Кирби 23 жасында 1923 жылғы 23 маусымда дүкенді тоналау кезінде қаза тапты. Дүкен иесіне алдын ала хабар берілген, ол Кирбиді күтіп отырған. Кейін дүкен иесіне тонау туралы хабарлаған адамның Хейл екені анықталды. Бостандыққа шыққаннан кейін Хейлдің туыстары ол бір рет: "Егер сол дұрыссыз Эрнест аузын жапқан болса, бүгін біз бай болар едік" деген сөзді айтқанын еске алды. Джон Рамзи Роанды өлтіргеніне қатысқанын қамалдағаннан кейін дереу мойындады. Хейл оған Роанды өлтіргені үшін бес жүз доллар (1923 жылы 500 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең) және жаңа көлік уәделегенін айтты. Рамзи Роанмен Фэрфакс қаласының сыртындағы жолда кездесіп, бірге виски ішкен. Содан кейін Рамзи Роанды басына атып өлтірді. Рамзи өзінің әңгімесін өзгертті, нақты кісі өлтірушінің Керли Джонсон екенін мәлімдеді. Оның серігі, Эрнесттің бауыры және Хейлдің тағы бір немересі Байрон Буркхарт мемлекеттік куәгер болып табылды. Сот процестері ұлттық газеттер мен журналдарда кеңінен жарияланды. Өмір бойына түрмеге кесілген Хейл, Рамзи және Эрнест Буркхарт Осадждардың наразылығына қарамастан, мерзімінен бұрын бостандыққа шықты. Хейл мен Рамзи екеуі де 1947 жылы бостандыққа шықты. Хейл 1962 жылы, Байрон 1985 жылы қайтыс болды. Эрнест 1937 жылы бостандыққа шықты. Алайда, 1940 жылы ол Клара Мэй Гоуд есімді әйелмен бірге бұрынғы қарындасы Лилли Моррелл Буркхарттың Осадж үйін тонап, 7000 долларлық құнды заттар ұрлады (1939 жылы 7000 доллар қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). 1941 жылы Эрнест пен Клара екеуі де федералдық тонау қылмысы үшін кінәлі деп танылды. Клара 5 жылға түрмеге кесілді. Эрнест 7 жылға түрмеге кесілді және оның мерзімінен бұрын бостандыққа шығуы күштен алынды. АҚШ округтік судьясы Франклин Элмор Кеннамер Эрнесттің өтінішін қабылдады және оны Хейл мен Рамзи өмір бойына жазасын өтеген USP Ливенвортқа жібермеді. Федералдық жазасын Атлантадағы АҚШ Федералдық түрмесінде аяқтағаннан кейін Буркхарт Оклахома штатының түрмесіне қайтарылып, өмір бойына жазасын аяқтауға жіберілді. Эрнест 1959 жылдың қазанында тағы да бостандыққа шықты. Бостандыққа шығу кезінде ол кісі өлтірулердегі өз рөлін азайтып, өзін "көкесінің ойыншығы" деп сипаттады. "Мен жасаған барлық нәрсе - хабарлама жеткізу. Одан басқа мен сендей кінәсізмін. Мен көкемеден Джон Рамзиге хабарлама жеткіздім, осыдан басқа ештеңе жасамадым." 1966 жылы Эрнест кешірім сұрады. Оның тергеуге көмектескенін (Уайт оның мойындауын Хейл мен Рамзидің сотталуына өте маңызды деп бағалады) еске салған Оклахома парақшалар кеңесі 3–2 дауыспен кешірім беруге қолдау көрсетті, ол губернатор Генри Беллмоннан бекітілді.

Сенімгерлік басқару бойынша сот

Ішкі істер департаменті сенімгерлік жерлерді басқаруды және Осаге тайпасының бас үлесіне иеленушілеріне төлемдер жасауды жалғастырды. 2000 жылы тайпа департаментке қарсы сотқа жүгінді, федералды үкіметтің сенімгерлік активтерді басқару салдарынан сенімгерлік қорлары мен пайыздық табыста тарихи шығындар туындағанын мәлімдеді. (доллар). Келісім тайпаның сенімгерлік активтерін басқаруды күшейтті және Ішкі істер департаменті мен тайпа арасындағы байланысты жақсартты.

Геноцид туралы мәлімдемелер

Осадж ұлтын жою ниетімен әрекет еткен адамдардың іс-әрекеттері осы оқиғаларды геноцид деп сипаттауға негіз болды. Кейбір адамдар бұл кісі өлтірулерді геноцидтің бір мысалы деп қарастырса, ал басқалары оларды Осадж ұлтына қарсы геноцидтің ұзаққа созылған процесінің бір бөлігі деп санайды. Кісі өлтірулерде қаза тапқан Осадж ұлтының пайызына қатысты бағалаулар кең ауқымды, ең төменгі бағалау бойынша 591 толыққанды Осадждың 10% құрайды.