Кіріспе

Бранко Ћопић (1 қаңтар 1915 – 26 наурыз 1984) – югославиялық жазушы. Ол өлеңдер, әңгімелер мен романдар жазды және екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі революциялық Югославиядағы оқиғаларды қамтыған балалар мен жастарға арналған әңгімелерімен танымал болды. Оның әңгімелері ерекше Ћопић юморымен – пасыл, сатира және ирония арқылы жазылған. Кәсіби жазушы ретінде Ћопић өте танымал болды және көптеген даналарын сата алды. Бұл оған тек жазу есебінен өмір сүруге мүмкіндік берді, сол кездегі Югославиядағы роман жазушылар үшін бұл сирек кездесетін жағдай еді. Дегенмен, оның шығармаларының жоғары сапасы оны бастауыш мектептердің оқу бағдарламасына енгізуге мүмкіндік берді, оның әңгімелерінің кейбіреулері оқулықтарға қосылды, ал романдары міндетті оқу тізіміне енді. 1950 жылдардың басында ол сол кездегі елдің саяси өміріндегі әлеуметтік және саяси кемшіліктерді, сондай-ақ саяси тұлғаларды сынаған сатирикалық әңгімелер де жазды. Осы себепті ол диссидент және "еретик" деп есептелді, партия жетекшілеріне өз әрекеттерін түсіндіруге мәжбүр болды.

Өмірбаян

Ćopić 1915 жылдың 1 қаңтарында Боснияның батыс бөлігіндегі Босния Крайна аймағындағы Босанска-Крупа қаласының жанындағы Хашани ауылында босниялық серб отбасында дүниеге келді. Ол 1936 жылы Белградқа келгеннен кейін "үлкен қаладан қорқып, адасып қалуым мүмкін" деп қатты уайымдағанын мойындады. 1941 жылы Босния Крайнасындағы көтеріліс кезінде ол партизандарға қосылып, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін олардың қатарында болды. Ол өз отрядының саяси комиссары, "Борба" газетінің соғыс тілшісі және мәдени жұмысшы болды. Оның көптеген романдары мен әңгімелері бастауыш мектеп бағдарламасына енгізіліп, оқулықтардың құрамына кірді, ал кейбіреулері телесериалдарға түсірілді. Ол Босния және Герцеговинаның 0,50 конвертируемый марка банкнотасында бейнеленген, бірақ ол айналымнан алынып, монеталармен алмастырылды. Ćopić-тің өмірбаян авторы және жақын досы – Енес Ченгич, атап айтқанда, "Branko Ćopić i njegovi junaci u slici i prilici", "Ćopićev humor i zbilja (1 i 2)" (1 және 2), "Ćopić kroz svjetla i pomrčine" және "Šesdeset godina života i šest miliona knjiga Branka Ćopića: prigodna publikacija" сияқты еңбектердің авторы. Ал оның қызы әкесінің өлімінен кейін жарық көрмеген қолжазбасы бойынша "Branko Ćopić: Treba sanjati" атты тағы бір кітап жариялады.

Әдеби мансап

1951 жылдан бастап, кем дегенде, қайтыс болғанға дейін Бранко Ћопић кәсіби жазушы болды, ол тек өзінің жазбаларынан ғана өмір сүрді, өйткені оның танымалдылығына байланысты оның кітаптары Югославияда да, шетелде де миллиондаған данада сатылды. Оның алғашқы жарияланған әңгімесі – «Соя Чубрилованың өлім көйлегі» («Smrtno ruvo Soje Čubrilove») 1936 жылы Белградтың «Политика» газетінде жарияланды. «Политика» газетінің редакторы Жика Миличевич қатаңдығымен танымал болды және бастапқыда Ћопићтің көптеген әңгімелерін қабылдамады, бірақ ол оларды жазып, Миличевичке газетте басып шығуға шешім қабылдағанға дейін жіберіп тұрды. Миличевич жақсы болса, ай сайын екі әңгімесін жариялаймын деп уәде берді. 1941 жылы Югославияда Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін «Политика» газеті оның 125 әңгімесін жариялады. Ћопић бұл ынтымақтастықты «үлкен ынталандыру» және «әдеби өсудің бастамасы» деп есептеді. Оның алғашқы әңгімелер жинағы 1938 жылы жарық көрді және ол соғыс жылдары да жазуын жалғастырды. Бұл әңгімелер жинағы оның әңгіме айту қабілетін көрсетті, одан кейін басқалары жарық көрді, соның ішінде «Планинци» (1940). 1939 жылы ол 1000 динар ақшалай сыйлықпен «Милан Ракич» сыйлығын алды, бұл оны «Мен императордан бай болдым» деп жариялауға итермеледі. 1944-1949 жылдары ол «Пионер» журналының редакторы және «Савременик» журналының редакциялық алқа мүшесі болды. Оның прозасының ерекшелігі – туған жері Босния Краинасының кейіпкерлері, орындары, тақырыптары мен тілінде көрінеді. Соғысқа дейінгі прозасы негізінен лирикалық болды («Rosa na bajonetima» (1946), «Sveti magarac i druge priče», «Surova škola» (1948) сияқты жинақтар), бірақ соғыстан кейін ол лирикалықты идеологиялық және қоғамдық мақсатқа бағындырды. Оның әңгімелері жиі «арманшыл баланың әңгімелері» деп сипатталды. Ол «Ognjeno rađanje domovine» (1944) және «Ratnikovo proljeće» (1947) өлеңдер жинақтарын жариялады. Сонымен қатар «Ljubav i smrt» (1953) жинағы да жарық көрді. Юмор мен сатираны қолдана отырып, Ћопић Югославияның жаңа коммунистік қоғамының әлеуметтік кемшіліктерін сынады. 1950 жылы ол «Jeretička priča» еңбегін жариялады, онда өзінің айналасында байқаған жаңа құбылыстарды, мысалы, мемлекеттік компаниялардың менеджерлерін, Югослав Халық Армиясының (ЮНА) генералдары мен үкімет министрлерін, сондай-ақ олардың отбасыларын және туыстарын, мемлекеттік қаржыны теріс пайдалануын, соның ішінде жоғарыда аталған топтардың жеке адамдары университеттегі лекцияларға баратын сәнді көліктерді пайдалануын көрсетті. Бұл мемлекеттік қауіпсіздік агенттігі UDBA-ға оның ісін ашуға жеткілікті болды. Ћопићтің саяси элитаға қарсы сөздерін оның достарының бірі құпия полицияға жеткізді, ол Ћопићке беймәлім UDBA агенті екенін, және «Remington» кодолық атымен таныстырды. Ћопићтің ісі сол кезде мемлекет тексеріп отырған басқа авторлардың істерімен бірге сақталды: Мира Алечкович, Десанка Максимович, Сава Николич, және Зуко Джумхур. 1966 жылы Живојин Павловић «Silent Gunpowder» фильмін түсіргісі келді, бірақ «Avala Film» студиясы «солшыл қателіктерді бейнелейтін сценарийдегі саяси тұрғыдан қабылдамас идеялар» салдарынан бас тартты. Фильм 1990 жылы Бато Ченгичтің режиссерлігімен сәтті түсірілді. 1958 жылы шыққан «Odumiranje medveda» комедиясы оған саяси қиындықтар тудырды. Соя Йованович сахналық қойылым жасағаннан кейін, пьеса бірнеше репетициядан кейін «жоғарыдан бұйрық» ретінде Белград драма театрынан тыйым салынды. Кейін қойылды, бірақ Белградта ешқашан қойылған жоқ. Оның ағасы мен әпкесі Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапты. Ағасы Рајко 1942 жылы, әпкесі Смиљка (1921 ж.т.) 1943 жылы қаза болды. Ћопић оған «Grob u žitu» өлеңін арнады. Көпір Бранко Радичевич атымен аталған Бранкова көшесінің жалғасы болғандықтан, ол ақынның есімімен аталады. Алайда, содан бері көпір Ћопићтің секіргенінен кейін аталған деген қалалық аңыз пайда болды. Ћопић өзінің жақын досы және өмірбаян жазушысы Энес Ченгичке өзін өлтіретінін бірнеше рет айтты, себебін өзінің айналасындағы адамдарды немесе заттарды есіне түсіре алмайтынымен түсіндірді, ол оны склерозының салдары деп санайды, сондықтан ол хат жаза алмайды. Автор және әдеби сыншы жазғандай, Ћопић өлеңдер, романдар немесе әңгімелер жазғанмен, әрқашан лирикалық ақын болды. Пантич ата-бабалары Петр Кочич пен өз елінің аты аталмаған халық әңгімелерін айтқандардың игілігімен, Ћопић серб әдебиетінің 20 ғасырындағы тұрақты тұлғасы және соңғы шынайы әңгімеші болды. Документалистік фильмдер жасаушы Дејан Петровић Ћопићті «серб Толкины» деп сипаттады.