Кіріспе

Еврейлердің Бессарабиядағы тарихы, Шығыс Еуропаның тарихи аймағында, жүздеген жылдарға созылады.

Холокост

1941 жылы нацистік СС-тен таралған және Отто Олендорф басқаратын Einsatzkommandos, неміс мобилдік өлтіру бөлімшелері Бессарабияға енді. Олар Бессарабиядағы көптеген еврейлерді қырғынға ұшыратты, ал неміс әскерінің шабуылына қарсы қашпағандардың қатарында болды. 1941 жылдың 8 шілдесінде сол кездегі Румынияның вице-премьері және билеушісі Михаи Антонеску Министрлер кеңесі алдында былай деді:

«Араларыңыздағы кейбір дәстүршілдердің түсінбеуі мүмкін екенін ескере отырып, Бессарабия мен Буковинадан барлық еврей халқын күштеп көшіруді қолдаймын, олардың шекарадан тысқары шығарылуы керек. Сондай-ақ, қазір мұнда қатысы жоқ украин халқын да күштеп көшіруді қолдаймын. Егер тарихқа варварлар ретінде енсек те, маған бәрібір. Рим империясы қазіргі көзқарас бойынша бірқатар варварлық әрекеттер жасады, бірақ ол ең ұлы саяси құрылым болды. Осындай қолайлы сәт ешқашан болған емес. Қажет болса, пулеметпен атыңыз.» («Министрлер кеңесінің стенограммалары, Ион Антонеску үкіметі», IV том, 1941 жылғы шілде-қыркүйек, Бухарест, 2000 жыл, 57-бет).

Einsatzgruppe D-нің өлтіру отрядтары, Германия Вермахты мен Румыния армиясына қосылған әскери емес бөлімшелер Бессарабияда көптеген қырқындарға қатысты (1941 жылғы маусым-шілде айларындағы соғыста 10 000-нан астам адам, ал мыңдаған адамдар Транснистрияға депортацияланды). Бессарабия еврейлерінің көп бөлігі (1930 жылғы соңғы санақ бойынша 207 000) кеңес әскерлері шегінгенге дейін қашып кетті. Дегенмен, Бессарабия мен Буковинадан 110 033 адам (соңғысы сол кезде Чернаути, Сторожинец, Радути, Сучава, Кампулунг және Дорохой округтерін қамтыды: тағы 100 000 еврей) – 1941 жылы қашпаған еврейлердің аз бөлігін қоспағанда, 1941-1944 жылдары румын әскери бақылауындағы Транснистрияға депортацияланды. Бірнеше қалаларда құрылған геттоларда, сондай-ақ лагерьлерде (осы лагерьлерде Транснистриядан келген еврейлердің санымен салыстыруға болады) көптеген адамдар аштықтан, нашар санитарлық жағдайдан немесе 1944 жылы Кеңес әскерлері келгенге дейін нацистік арнайы бөлімшелердің атуынан қайтыс болды. Транснистриядағы румын әскери әкімшілігі геттолар мен лагерьлердегі адамдар туралы өте нашар деректерді сақтады. Румындық дереккөздерде табылған жалғыз нақты сан – геттолар мен лагерьлерде олар ашылған сәттен бастап 1943 жылдың ортасына дейін 59 392 адам қайтыс болды. Бұл санға олардың шығу тегіне қарамастан барлық тұтқындар кіреді, бірақ лагерьлерге бара жатқанда қаза тапқандарды, 1943 жылдың ортасы мен 1944 жылдың көктемі арасында қаза тапқандарды, сондай-ақ румын әскерінің Транснистрияны бақылауға алуынан кейін қаза тапқан мыңдаған адамдарды қамтымайды (Одесса қырғынына қараңыз). 1941 жылғы маусым-шілде айларында 1941 жылы аймақтағы әскери қимылдар кезінде 10 000-ға жуық (көбінесе азаматтық тұрғындар) неміс Einzatsgruppe D бөлімшелері және кейде румын әскерлері өлтірді. Скулениде румын әскерлері бірнеше ондаған жергілікті еврейлерді өлтірді. Бальцте Einzatsgruppe 150-ге жуық жергілікті азаматты атып өлтірді (жас әйелдер де зорланды), ал румындар 14 еврей әскери тұтқынды өлтірді. Маркулештиде 486 еврей текті совет тұтқындары (көптеген жергілікті тұрғындар) жарақаттанғандықтан совет әскері қалдырып кеткен, қоршаудан қашу үшін атып тасталды. Орхейдің шетінде неміс немесе румын бөлімшелері өлтірген шамамен 40 еврейдің мәйіті табылды. 1941-1942 жылдары Бессарабиядан, бүкіл Буковинадан және Румынияның Дорохой округінен 120 000 еврей Транснистриядағы геттолар мен концлагерлерге айдалды, 1944 жылы олардың аз бөлігі ғана оралды. Өлгендер адамгершілікке жатпайтын, қорқынышты жағдайда қайтыс болды. (Осы геттолар мен лагерьлерде сол аймақтан келген көптеген еврейлер де болды, олардың өліміне 1941-1944 жылдары оны басып алған румын билігі жауапты.) Бұл аймақтағы 270 000 еврей қауымының қалған бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалды. Көбінесе бұл 1941 жылдың шілде айының ортасында кеңес әскерлері кеткенге дейін ақылы түрде кері қайтқан Бессарабия еврейлері болды. Дегенмен, 1941-1944 жылдардағы олардың тағдыры туралы айта алатын жалғыз жақсы нәрсе – олар аман қалды, өйткені 1941 жылдың жазында КСРО-ның ішкі аймақтарына (мысалы, Өзбекстанға) барған жағдайлары мен келгеннен кейінгі жағдайлары өте нашар болды. Шамамен 15 000 еврей Чернаутиден және Буковинаның басқа жерлерінен 5 000 адам қала мэрі Траян Поповичтің арқасында құтқарылды. Алайда ол барлық адамды құтқара алмады, сондықтан 20 000-ға жуық Буковина еврейі Транснистрияға депортацияланды. Соғыс аяқталғаннан кейін Буковина еврей қауымының қалған бөлігі Израильге көшуге шешім қабылдады. 1940 және 1944 жылдары румын зиялыларының, 1940-1941 жылдары Буковина немістерінің, 1945 жылы аман қалған Буковина еврейлерінің және 1941-1944 жылдары Буковина поляктарының Польшаға мәжбүрлеп қайтарылуы нәтижесінде Чернаути, Австрия-Мажарстан мен Румынияның мәдени және университеттік «жұмегі» болған қала, осы мәртебесінен айырылды: оның халқы (1930 жылы 100 000 болған) күрт азайды. Соғыстан кейін, Буковина украиндерінің бір бөлігі, сондай-ақ Подолия және Галициядан келген бірнеше украиндер қалаға көшіп келді. Алайда, олар көбінесе кеңестік аппараттан және экономика мен басқарудағы жоғары лауазымдардан шеттетілді, олардың орнына шығыс Украинадан немесе КСРО-ның басқа аймақтарынан келген кеңестік жүйеге адал адамдар тағайындалды.

Қазіргі күн

1993 жылдың соңына қарай Молдова Республикасында шамамен 15 000 яһуди тұрды. Сол жылы 2 173 яһуди Израильге эмиграциялады. Екі еврейлік мерзімді басылым бар болды, екеуі де Кишиневте жарық көрді. Ең көп таралғаны – «Наш голос Nash golos — אונדזער קול Undzer kol» («Біздің дауысымыз») журналы, ол идиш және орыс тілдерінде шығарылды.