Кіріспе
Экшн, комедия, музыка және драманың, сондай-ақ есте қаларлық цитаталардың үйлесімі оны ресейлік прокатта өте табысты етті және ол отандық құрметті сақтап тұр. Оның басты әні, "Your Noble Highness Lady Fortune" (Ваше благородие, госпожа Удача, музыкасы: Исаак Шварц, сөзі: Булат Окуджава, орындайтыны: Павел Луспекаев) хитке айналды. Ресейлік ғарышкерлер әдетте ғарышқа ұшу алдында осы фильмін көреді, бұл сәттілік әкелетін дәстүр.
Сюжет
Оқиға Каспий теңізінің шығыс жағалауында (қазіргі Түрікменстан) өтеді. Қызыл Армияның сарбазы Федор Сухов бірнеше жылдан бері Ресей Азиясындағы Азамат соғысында соғысып келеді. Фильм орыс шалбасының панорамалық көрінісімен басталады. Суховтың сүйікті әйелі Катерина Матвеевна далада тұр. Осы арманнан оянған Сухов өзінің туған жеріне керісінше Орталық Азияның шөлейт даласы арқылы қадам басады. Абдулланың топ мүшелері жоғарыда көрсетілгенге ұқсас мылтықтар ұстайды. Қару-жарақ кейіпкерлерді сипаттау және оларды дамыту үшін айқын түрде қолданылады. Саид бастапқыда қолдары бос күйде кездеседі; ол фильм барысында барлық қаруларын табады және оларды тиімді пайдаланады. Сухов оған пышақ сыйлайды, Саид кейіннен оны шабуылдаушыны өлтіру үшін лақтырады. Ол бандиттен тартып алған карабинмен атып, оны арқанды лассо ретінде пайдаланып (Суховқа көмектесіп) өлтіреді. Фильм Кеңес дәуірінде ешқандай сыйлыққа ие болмады. 34,5 миллион көрерменмен ол 1970 жылғы ең танымал фильмдердің бірі болды. 1970 жылғы КСРО Мемлекеттік сыйлығына ұсынылғанмен, «Көл жағасында» фильмі жеңіске жетті. Соңғысы «идеологиялық тұрғыдан дұрыс» деп есептелді, ал біріншісі таза ойын-сауық, яғни идеологиялық құндылығы төмен деп бағаланды.
Мұра
1998 жылы фильмнің авторлары 1997 жылғы Ресей Федерациясының әдебиет және өнер саласындағы мемлекеттік сыйлығымен марапатталды, фильм экраннан кеткенге шамамен 30 жыл өткен соң.
Халықтың сүйікті сөздері
Көптеген халық сөздері фильмнен орыс тіліне енген. Біріншісі ең танымал. Шығыс – нәзік мәселе (Восток – дело тонкое); кез келген күрделі немесе қиын мәселені білдіреді, міндетті түрде "шығысқа" қатысты емес. Мен ұлы мемлекет үшін ұяламын (Мне за державу обидно); мемлекеттік құрылымдардың күйреуі немесе сәтсіздікке ұшырауы жағдайында қолданылады. Бұл тіркес, басқалармен қатар, белгілі жазушылардың бірнеше кітабының атауы ретінде де пайдаланылған. Сұрақтар бар ма? Жоқ, жоқ! (Вопросы есть? Вопросов нет!); офицердің қарсылықты қабылдамайтын, бұйрық беру үнін көрсетеді. Бұл сөз 2005 жылғы Ауғанстан соғысы туралы "9-шы рота" фильмінде қайта қолданылды. Кеден рұқсат береді (Таможня дает добро!); кез келген мақұлдауға, әсіресе, тартыншақты мақұлдауға қатысты. Оның гранаталарының калибрі дұрыс емес (Да гранаты у него не той системы); кез келген сылтауды, әсіресе, жалғыздық сылтауды білдіреді немесе оған қатысты пікір білдіреді. Бұл жол сценарийде болмаған, актердің өзі импровизациялаған. Бұл ағылшын тіліндегі "Бұрыс қар түрі" (The wrong type of snow) сияқты. Гюльчатай, сүйкімді бетіңді көрсет (Гюльчатай, открой личико); жігіттердің қыздарға айтатын танымал орыс тіліндегі сөзі. Гюльчатай Орталық Азия қыздарының есіміне айналды. Сізге тағы да хат жазып отырмын, құрметті Катерина Матвеевна (Обратно пишу вам, любезная Катерина Матвеевна); хаттың кіріспесі ретінде, оның егжей-тегжейлілігіне немесе хат алмасу жиілігіне әзілмен назар аударады. Махмуд, отты жақ (Махмуд, поджигай!); қиын, қауіпті миссияға батыл түрде кіріскенде қолданылады. Өлімде бақытым жоқ, махаббатта болар (Не везёт мне в смерти, повезёт в любви); басты ән шұбырған бөлігі.
Gyulchatai, show your sweet face (Гюльчатай, открой личико); a popular Russian saying for boys to say to girls. Gyulchatai has become a placeholder name for a Central Asian girl. I'm writing to you again, dear Katerina Matveyevna (Обратно пишу вам, любезная Катерина Матвеевна ); used as a prelude to a letter humorously emphasizing its unusually high volume of detail or frequency of mail exchange. Mahmud, light the fire (Махмуд, поджигай! ); used when embarking cheerfully on some difficult potentially dangerous mission. I'm unlucky in death, maybe I'll be lucky in love (Не везёт мне в смерти, повезёт в любви); main song refrain.