Кіріспе

Галтерия – гүлді өсімдіктер туысы. Гаултерия – Ericaceae тұқымдасына жататын шамамен 283 түрді қамтитын бұталар туысы. Бұл өсімдіктер Азия, Австралия, Солтүстік және Оңтүстік Америкада табиғи түрде өседі. Бұрын Оңтүстік жарты шардағы түрлер көбінесе Pernettya деген жеке туыс ретінде қарастырылған, бірақ екі туыстың ерекшеленуін нақтылайтын тұрақты және сенімді морфологиялық немесе генетикалық айырмашылықтар жоқ. Сондықтан қазір олар бір ғана Gaultheria туысына біріктірілген.

Сипаттама

Түрлер төмен, жерге жақын жатқан, бір метрден кем бұталардан бастап, бірнеше метрге дейін өседі, ал Гималайдан келген G. fragrantissima түрі тіпті кішкентай ағашқа айналып, бірнеше метр биіктікке жетеді. Жапырақтары мәңгі жасыл, кезектесіп орналасқан (Жаңа Зеландиядан келген G. oppositifolia түрінде қарама-қарсы), қарапайым және түрлеріне қарай ұзындығы миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін өзгереді; көптеген түрлерде жапырақ шеттері ұсақ тісті немесе қылқанды, ал кейбіреулерінде бүтін болады. Гүлдері жалғыз немесе шоғыр түрінде, қоңырау пішіндес, бес бөлікті (сирек төрт бөлікті) гүлшолпанымен; гүлдің түсі ақтан қызғылт, ал қызыл түске дейін өзгереді. Көптеген түрлерде жемісі ет тәрізді жидек, ал кейбіреулерінде құрғақ қапшық болып келеді, олардың ішінде көптеген ұсақ тұқымдар бар.

Қолданылуы

Бірнеше түрі бауларда әшекейлік бұталар ретінде өсіріледі, әсіресе Оңтүстік Чили мен Аргентинадан шыққан G. mucronata (Pernettya mucronata) және Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысынан келген G. shallon (salal). Кішірек түрлерінің көпшілігі тасты бақтарға өте қолайлы. Басқа көптеген қызылгүлділер сияқты, Gaultheria түрлері толығымен құрғамайтын, құмды-шық топырақта жақсы өседі. Gaultheria түрлерінің көптеген түрлерінің жемісі жеуге жарамды, әсіресе salal жемісінен желе жасауға болады. Американдық қыста көк немесе шығыс тайберри, G. procumbens, қыста көк хошқышының дәстүрлі көзі болып табылады; оны шығыс тайберри деп атайды, себебі оның жапырақтарынан шай жасауға болады, ал жидектерін дайындамай-ақ жеуге болады. Gaultheria түрлерінің көпшілігінің жемісі дәмсіз және кеңінен қолданылмайды. G. leucocarpa-ның бір түрі қабынуға қарсы қасиеттерге ие және қытайлық дәстүрлі медицинада ревматоидты артритті, ісінуді және ауырсынуды емдеу үшін қолданылады.