Кіріспе

Франц Листтің фортепианоға арналған шығармасы.

До мажордағы фортепиано сонатасы (Klaviersonate h moll), S.178 – Франц Листтің фортепиано сонатасы. Ол 1853 жылы аяқталды және 1854 жылы Роберт Шуманға арналып жарияланды.

Тарих

Лист сонатаның қолжазбасында оның 1853 жылдың 2 ақпанында аяқталғанын, бірақ 1849 жылға дейін ертерек нұсқасын жазғанын көрсеткен. Өмірінің осы кезеңінде Листтің саяхатшы виртуоз ретіндегі мансабы дерлік толығымен тоқтады, өйткені бес жылдай бұрын Каролин зу Сайн-Витгенштейн оны орындаушы емес, композиторлық өмірге бейімдеуге ықпал еткен. Лист Веймарда орнығып, жайлы өмір салтын кешіп, қалауынша композиция жазып, кейде концерттер беріп жүрді, бұл қажеттілік емес, таңдауы болды. Соната Роберт Шуманға арналды, осылай ол Шуманның 1839 жылы жарық көрген C мажордағы Fantasie, Op.17 шығармасын Листке арнауына жауап берді. Осы туындының көшірмесі 1854 жылдың мамырында Шуман Эдених санаторийіне түскеннен кейін оның үйіне жетті. Пианист әрі композитор Клара Шуман Роберт Шуманға үйленгеніне қарамастан, Сонатаны орындамады; ғалым Алан Уокердің сөзіне сүйенсек, ол оны "жай ғана шулы" деп санады.

Қабылдау

Соната 1854 жылы Breitkopf & Härtel баспасынан жарық көрді және алғаш рет 1857 жылғы 27 қаңтарда Берлинде Ханс фон Бюлов орындады. Оған Эдуард Ханслик шабуыл жасады, ол: "Естіп, оны әдемі деп тапқан адамға көмек тигізу мүмкін емес" деді. 1853 жылы Лист бұл туындыны орындағанда Иоганн Брамс ұйықтап қалғандығы айтылады, сондай-ақ оны пианист және композитор Антон Рубинштейн де сынады. Дегенмен, 1855 жылғы 5 сәуірде Карл Клиндуорт жеке орындағаннан кейін, Соната Рихард Вагнердің ықыласына бөленді. Неміс газеті Nationalzeitung-тің журналисі Отто Гумпрехт оны "ысқырып, аяқтап тастауға шақыру" деп сипаттады.

Музыка

Листтің басқа ешбір шығармасы "С минордағы соната" сияқты көптеген зерттеушілердің назарын өзіне тартқан жоқ. Оның құпия мағынасын табуға тырысқан жанкүйерлер арасында сан алуан түрлі теориялар пайда болды. Мүмкіндіктер: Соната – Фауст аңызының музыкалық бейнесі, онда "Фауст", "Гретхен" және "Мефистофель" тақырыптары негізгі кейіпкерлерді көрсетеді. Соната – автобиографиялық туынды; оның музыкалық контрасттары Листтің өзінің ішкі жандық қайшылықтарынан туындайды. Соната – құдайлық және шайтандық туралы; ол Киелі кітапқа және Джон Милтонның "Жоғалған жұмағына" негізделген. Соната – Едем бағындағы оқиғаны бейнелейтін аллегория; ол Адамның күнәға батуы туралы айтады және "Құдай", "Луцифер", "Жылан", "Адам" және "Хауа" тақырыптарын қамтиды. Сонатада ешқандай бағдарламалық мазмұн жоқ; ол тек өзінің экспрессивті формасы, одан артық ешқандай мағынасы жоқ. Уокер сонатаның тыныш аяқталуы кейіннен қосылған деп санайды; түпнұсқа қолжазбада қатты әуенмен аяқталуға арналған сызылып тасталған бөлім бар еді.

Талдау

Соната шамамен 30 минут бойы үзіліссіз музыкамен орындалады. Оның ерекше бөлімдері біріктірілгенмен, бүкіл шығарма сонаталық формада – экспозиция, даму және рекапитуляция арқылы қамтылған. Лист соната ішінде соната құрастырды, бұл шығарманың ерекшелігінің бір бөлігі, және ол тақырыптық материалдарын тиімді пайдаланды. Бірінші бетте үш мотивтік идея бар, олар келесілердің негізін құрайды, ал идеялар тұтас шығарма бойында түрленеді. Кейбір талдаулар Сонатаның төрт бөлімнен тұратынын көрсетеді, бірақ олардың арасында үзіліс жоқ. Төрт бөлімге үлкен сонаталық форма құрылымы қабаттасқан, бірақ дәстүрлі даму және рекапитуляция бөлімдерінің нақты басталуы мен аяқталуы ұзақ жылдар бойы пікірталас тудырып келеді. Басқалары үш бөлімдік форманы, бір бөлімдік құрылымды ұсынады.

Бірінші тақырып – төмендейтін гамма, sotto voce белгісімен көрсетілген; құпиялы алапаттығымен толы. Ол шығарманың маңызды тұстарында қайта оралады. Бұдан кейін бірден октавалардағы өткір, күшті мотив келеді. Сонымен қатар сол қолдағы маркато мотиві де ойнатылады. Диалог басталады, энергия артып, D мажордағы асыл Grandioso материалына жетеді. Лист кейінірек «маркато» мотивін лирикалық мелодияға айналдырады. Сонатаның ортасы – баяу бөлім, Andante sostenuto. Бұл толыққанды бөлім, үштік формада, бұрыңғыда естілген бірнеше тақырыптарды тематикалық тиімділіктің шедевр ретінде, тез кезегімен ұсынады. Соңғы рекапитуляциялық бөлім контрапункт шеберлігімен ерекшеленетін фугатомен басталады, ол ашылу материалын жинақы түрде қайтаруға алып келеді. Орындаушының назары осы сәтте шашырауы мүмкін, себебі барлық интеллектуалдық мүмкіндіктер жұмылдырылып, пианистің техникалық арсеналы толыққанды қолданылады. Әр бөлім классикалық формалардың үлгісі болып табылады, яғни бұл шығарма қос функциялы форманың алғашқы мысалдарының бірі – бір уақытта өтетін екі классикалық форма; біреуі екіншісін қамтиды. 1851 жылы Лист фортепианоға арналған кеңейтілген «Grosses Concert Solo» шығармасында бағдарламалық емес «бірдегі төрт бөлім» формасын тәжірибеледі. 1865 жылы екі фортепианоға арналған Concerto pathétique деген атпен жарияланған бұл шығарма Сонатамен және кейінірек жазылған Фауст симфониясымен тақырыптық байланысқа ие.

Ерекше орындары

Соната – фортепиано репертуарының эталоны. Жазбаларда Николас Анжелих, Марта Аргерих, Клаудио Арау, Эмануэль Акс, Хорхе Болет, Хатия Буниатишвили, Леон Флейшер, Эмиль Жильс, Хелен Гримо, Владимир Хоровиц, Пол Льюис, Маурицио Поллини, Свиатослав Рихтер, Артур Рубинштейн, Ван Клиберн, Юнди Ли, Даниил Трифонов, Тамас Васари, Южа Ван, Андре Уоттс, Кристиан Зимерман, Бенджамин Гровенор, Сеонг Джин Чо және Игор Левиттің орындаулары бар.

Қаулылар

Листтің жақын досы Камиль Сент-Сенс 1914 жылы сонатаның екі фортепианоға арналған аранжировкасын жасады, бірақ ол авторлық құқық мәселелеріне байланысты өмір кезінде жарияланбады. Ол алғаш рет 2004 жылы Париждегі Édition Durand баспасында, Сабрина Теллер Ратнер редактерлігімен жарық көрді. Сент-Сенс 1914 жылғы 23 тамызда Жаку Дюранға жазған хатында, екі фортепианоға арналған аранжировканың Лист жариялаған, бірақ іске асыра алмаған жоба екенін айтқан. Лео Вайнер 1955 жылы сонатаның оркестрлік аранжировкасын жасады. Бұл аранжировка жарияланбаған және тек қолжазба түрінде сақталған. Ол 2006 жылы Ваймардағы Hochschule für Musik Franz Liszt оркестрінің Николас Паскет дирижерлігімен, ал 2009 жылы Ковач Ласло (karmester) басқаратын Солтүстік Венгрия симфониялық оркестрі Hungaroton (HCD 32634) лейблі үшін жазылды. Хайнц Ромхелд сонатаны оркестрледі, ол 1930 жылдардағы бірнеше фильмдерде пайда болды, оның ішінде Борис Карлофф пен Бела Лугозидің қатысуымен түсірілген "Қара мысық" (1934), "Қарағай" (1935), сондай-ақ "Флэш Гордон" сериалдарының (1936) (6-13 тараулар), "Лондондық қасқыр адам" (1936) және "Марс шабуылдайды" (1938) фильмдерінде қолданылды. Листтің өміріне арналған 1960 жылғы "Аяқталмаған ән" атты Голливуд фильмінде сонатаның лирикалық бөлімдерінің оркестрленген нұсқасы ойнатылады. 1952 жылғы "Ханс Кристиан Андерсен" фильмінде, Дани Кейдің қатысуымен, "Кішкентай теңіз қызы" балетіне арналған сахна сонатаның оркестрлік үзіндісімен сүйемелденеді. Фредерик Эштон 1963 жылы Марго Фонтейн мен Рудольф Нуреев үшін "Маргерит және Арман" балетін жасағанда сонатаны пайдаланды, бұл балет Александр Дюманың "Камелия гүлді ханым" романына негізделген. Алғашқы қойылымдарда Хамфри Сёрлдің сонатаның оркестрлік транскрипциясы қолданылды. 1968 жылы Корольдік балет Гордон Джейкобқа жаңа аранжировка жасауды тапсырды. 1984 жылы Бернхард Хаас сонатаның органға арналған транскрипциясын жасады. Органға арналған басқа да транскрипциялар бар, оның ішінде Натан Лаубтың транскрипциясы да бар. Сонымен қатар, 2013 жылы виолончельші Иоганн Себастьян Пэч жасаған соло виолончельге арналған сонатаның транскрипциясы бар. Ол Лейпцигтегі Hofmeister Musikverlag баспасынан жарық көрді. 2021 жылы Луи Саутер струнный квартет үшін аранжировка жасады. Ол сайтта қолжетімді.