Кіріспе

Таара (атының басқа нұсқалары Тоору, Тарапита және Тарапитта), сонымен қатар Уку немесе Хумала деп те аталады, эстон мифологиясындағы маңызды құдай, ол фин жұртының Укко және германдық Торға өте ұқсайды.

Этимология

Ливон тіліндегі Торейда (сондай-ақ Торида және неміс тіліндегі Трейден) атауы Ливон шежіресінде Таараның бағы деп түсіндіріледі – Тор ‘Таара’ + *айда ‘бақ’. Егер бұл түсіндірме дұрыс болса, онда Таара теонимі ливон тілінде де белгілі болған. Тарапита деген атты "Таара, көмектес!" (эстон тілінде Таара, а(в)ита!) және "Таараның нөсері" (Taara pikne) деп түсіндіруге болады.

Тарих

Ливониялық Генрихтің жылнамасында Тарапита – Сааремаа (Сааремаа тұрғындары) халқының жоғары құдайы ретінде көрсетілген. Жылнамаға сәйкес, 1220 жылы крестшілер Виронияға басқыншылық жасағанда, Виронияда әсем орманды төбе болған, жергілікті халық Тарапитаның осы жерде туғанына және Сааремааға ұшып келгеніне сенген. Бұл төбе қазіргі Лääне-Виру округіндегі Эбавере төбесі (Ebavere mägi) деп есептеледі. Тарапита эстондық неопагандық қозғалысқа, taaralased немесе taarausulised деп аталатын қозғалысқа да әсер еткен. 19 ғасырдың ортасында Таара ұлттық қозғалыста неміс және лютерандыққа қарсы символ ретінде танымал болды, ал эстондық псевдомифологияны жасаушылар Таараны эстон пантеонының жоғарғы құдайы етіп бекітті. Сол кезден бастап Эстонияның екінші ірі қаласы Тарту поэзиялық түрде Тааралинн ("Таара қаласы") деп аталды. Таара Финляндияның Тавастия тайпасына да белгілі болған. Жанаққала округіндегі Лаурин Лähде (Лаури бұлағы) деп аталатын ежелгі құдайға табыну орнында тавастиялықтар Таараға 18 ғасырға дейін табынып келген, бірақ шіркеу басшылары оны тоқтатқан. Тарапита, мүмкін, 1168 жылы Дания крестшілерінің Турупит есімді бұтқа табынушылық ескерткішін жойған Рюген аралындағы славяндардың арасында да белгілі болған. Таараның Вирониядан Сааремааға ұшу туралы әңгіме Сааремаадағы Каали кратерін құраған ірі метеорит соққысымен байланыстырылған. Метеорит және оның салдары туралы теорияларды қолдағандардың бірі – 1992 жылдан 2001 жылға дейін Эстония президенті болған тарихшы Ленарт Мери болды, ол осы тақырыпта бірнеше кітап жазған. "Тор" есіміне ұқсас атаулар урал тілдерінде сөйлейтін көптеген халықтарға таныс. Ханттардың Торум, Самилердің Турмс, Самоидтардың Тере деген құдайлары бар. Фин епископы Микаэль Агрикола 1551 жылы Турисас деп аталатын соғыс құдайы туралы айтқан, бірақ бұл көбінесе Турисасқа сілтеме жасаған болуы мүмкін; финдерде егін жинау, сәттілік және жетістік құдайы Туури де болған. Орта ғасырлық бірнеше жылнамаларға сәйкес, эстондықтар бейсенбіде (Тордың күні) жұмыс істемеген, ал бейсенбі түндерін "Тоору кештері" деп атаған. Кейбір деректерге сәйкес, эстондықтар бейсенбі кештері киелі орманға (Hiis) жиналатын, онда сыбызғы шебері тасқа отырып, музыка ойнайтын, ал халық таң атқанша билеп, ән айтатын.

Генрихтің Ливония хроникасында Тарапита туралы айтылған

Ливонияның жылнамасында миссионер діни қызметкер Генрих Тарапитаны бес рет еске алады. Алғашқы еске алу Эстонияның солтүстігіндегі Вирониядағы миссиялық жұмыстармен байланысты, ал қалғандары Эстония материгінің батыс жағалауындағы Муху және Сааремаа (Осилия) аралдарын бағындыру және крещение рәсіміне қатысты.

Вирониядағы құдайлардың мүсіндерін құлату

Генрих алғашқы айтылумен бірге Тарапитаның Вирониядағы төбедегі орманнан Саарема аралына ұшып келгенін баяндайды. Хроника бойынша, миссионерлер төбеден құдайлардың бейнелерін және мүсіндерін қиратты. Жергілікті халық мүсіндерден қан шықпағанына таңырқады, бұл дін қызметкерлерінің уағыздарына олардың сенімін күшейтті. Осыны естіп, дін қызметкерлері сәл күлімсіреп, аяқтарынан шаңын шайқап, Вирония шекарасындағы басқа елді мекендерге асықты, онда үш елді мекенге крещение берді, онда әдемі орман мен төбе болды, онда Осилилердің ұлы құдайы Тарапита туған деп айтылды, және ол сол жерден Осилияға ұшып кеткен. Содан кейін тағы бір дін қызметкері сол жерде жасалған құдайлардың бейнелерін қиратып, олар таңырқады, себебі қан шықпады және дін қызметкерлерінің сөздеріне одан да көп сенді.

Муху төбелідегі бекіністі қоршау

Хроникаға сәйкес, Муху төбедегі бекіністе қоршалған эстондықтар қуаныштан Тхарапитаға дауыстап айғайлап, киелі тоғайдан (нем) көмек тіледі, ал қоршаудағы христиандар Құдайға дұға етіп, Исадан ақ дидар күтті. Христиан әскері қуанышпен шақырып, Құдайға жалбарынып дұға етеді. Олар да қуанышпен Тхарапитаға дауыстап айғайлайды. Бір жақ киелі тоғайға, екінші жақ Исаға сығынды, Оның атымен және дәңқымен күшпен көтеріліп, бекініс қабырғасының ең биік жеріне жетеді, бірақ олар батыл түрде қайтарылып тасталады.

Саареманың жеңісінен кейінгі шомылдыру рәсімі

Діни қызметкерлер Сааремаа аймағын аралап, Мәсіхті уағыздап, Тарапитаға қарсы күресті. Оның Валдия қаласындағы құпия ритуалдары туралы хабарлар, Осилие қалалары мен кіші елді мекендерінен келген елшілер арқылы тарады, олар бейбітшілік тілеп, қасиетті крещение рәсімін сұрады. Армия қуанышпен, қоршаудан босатылып, бейбітшілік пен бауырластық сезімін күтеді. Швециялықтар тұтқынды босатуға міндетті екендіктері айтылды. Олар бұйрыққа бағынып, тұтқынды қайтаруға уәде берді, және өздерімен бірге христиан дінін уағыздау үшін, Тарапита және басқа да жазыққындарды қуу үшін, халықты қасиетті крещениемен шомылу үшін діни қызметкерлерді өз лагерьлеріне алып жүрді. Сондықтан діни қызметкерлер Осилиедегі барлық лагерьлерде еркек және әйелдерге, зор қуанышпен және ыстық жаспен крещение рәсімін өткізді, себебі олар осылайша Құдайға адал, жаңа ұрпақтың рухани мұрагерлерін, жаңа халықты жаратты.

Жылнаманың қорытындысы

Хрониканың соңғы бөлімінде Генрих Марияның Рига миссионерлеріне Тарапитаны қууға және Перғауынды (яғни Ібілісті) суға батыруға көмектескеніне қуаныш білдіреді. Gloria Dei et domini nostri Iesu Christi et beate Marie Virginis servis suis Rigensibus in Osilia talia humiliter, obsides et tributa recipere, captivos omnes christiani nominis restituere, cum victoria redire! (Құдайдың даңқы және Раббымыз Иса Мәсіхтің және қасиетті Мария Виргинияның қызметкерлері Осилиядағы Ригалықтарға мыналарды қарапайым түрде, кепілдерді және салықтарды алуға, христиандық есімдері бар барлық тұтқындарды қайтаруға, жеңіспен оралуға бұйырады!) Бұған дейін патшалардың орындай алмаған нәрсесін, осы қасиетті күйіс өз қызметкерлері Ригалықтар арқылы тез және жеңіл түрде өзінің құрметіне орындады. Осы орындалғаннан кейін, барлық халық шомылдырылғаннан, Тарапита қуылғаннан, Перғауын суға батырылғаннан және тұтқындар босатылғаннан кейін, қуанышпен Ригалықтар оралыңдар!