Филиппин психологиясы: мәдени және ұлттық сананың философиялық мектебі

Кіріспе

Филиппин философиялық мектебі

Филиппин психологиясы, немесе филиппин тілінде Sikolohiyang Pilipino, филиппиндіктердің тәжірибесіне, идеяларына және мәдени бағытына негізделген философиялық мектеп және психология ретінде анықталады. Ол 1975 жылы Виргилио Энрикездің басшылығымен Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino (Филиппин психологиясының ұлттық қауымдастығы) тарапынан ресмилендірілді, ол көптеген адамдардың филиппин психологиясының әкесі санайды. Sikolohiyang Pilipino қозғалысы – елдегі психологиядағы отаршылдық кезеңнің салдарын жоюға бағытталған қозғалыс. Ол өзіндік сана мен ұлттық сезім, әлеуметтік жағдайына қатыстылық және қоғамдық белсенділік сияқты түрлі тақырыптарға назар аударады, сондай-ақ дін, бұқаралық ақпарат құралдары және денсаулық сақтау сияқты салаларда қолдану үшін жергілікті психологияны пайдаланады. Бұл қозғалыстың үш негізгі наразылық тұсы бар. Біріншіден, ол отаршылдық ойлау қалыптарын қалыптастыратын және филиппиндік сананы отаршылдықтан босататын психологияға қарсы. Екіншіден, ол өнеркәсіптік дамыған елдерге көбірек сәйкес келетін психологияны таңуға қарсы. Сонымен қатар, қозғалыс психологияны пайдалану арқылы халықты пайдалануға да қарсы тұрады. Sikolohiyang Pilipino психологиялық білімнің мәдениеттен алынуы мүмкін деген идеяға негізделген. Бұл ретте, шетелдік теорияларды толығымен қабылдамау қажет екенін де ескереді. Луис Энрикездің сөзіне сүйенсек, Sikolohiyang Pilipino психология саласынан шетелдік идеяларды жоюды қолдамайды. 1978 жылы Энрикез білімді жергілікті жағдайға бейімдеу үшін екі процесті ұсынды: ішкі және сыртқы бейімдеу. Сыртқы бейімдеу кең таралған психологиялық түсініктерге жергілікті баламаларды табуды қамтиды. Ішкі бейімдеу – психологияға қатысты білім мен әдістерді жергілікті мәдениеттен алу процесі. Филиппинде Sikolohiyang Pilipino мәдени жаңғырту концепциясы бойынша жұмыс істеп келеді. Бұл процесс білімдік базаны және оның көзі ретінде жергілікті мәдениетті ресмилендіреді.

Тарих

Филиппин психологиясы 1975 жылы ресми түрде қалыптасқан Филиппиндегі ұлттық үндістандықтандыру қозғалысының бір бөлігі ретінде пайда болып дамыды. Филиппин психологиясының тамырларын Филиппинде американдық білім беру жүйесінің енгізілуіне дейін табуға болады. Агустин Алонзо 1925 жылы Америкада білім алғаннан кейін Филиппин университетінің Педагогикалық факультетінде оқыту үшін келген алғашқы филиппин психологтарының бірі болды. Ол әріптестерімен бірге американдық психология дәстүріне негізделген психологиялық білімді алып келді. Батыс психологиясы мектептерде әмбебап және ғылыми деп оқытылады, бірақ кейбір мамандар оны филиппин мәдениетіне сезімтал емес және сәйкес емес деп санайды. Батыс-американ психологиясының осы гегемониясы отаршылдық психология деп аталады. 1960 жылдары көптеген филиппин зиялылары мен ғалымдары Батыс психологиясының шектеулері мен үйлеспеушілігін білді. Әсіресе, батысқа бағытталған зерттеу тәсілдері ғалымдарды филиппиндіктерді "колонизаторлардың субъективті және әсерлі көзқарастары" арқылы бейнелеуге итермеледі. Американдық санаттар мен стандарттарды қолдану арқылы "филиппин азаматтары батыстың мінез-құлқы үлгілерін филиппин халқына ұсынуға тырысады". 1960 жылдары психологияны оқыту және зерттеудің дәстүрлі тәсілін түзетуге жасалған алғашқы әрекеттерге шетелдік материалдарды аудару және филиппин тілін оқыту құралы ретінде пайдалану кірді. Алайда, бұл әрекеттер отаршылдық психологияның тудырған проблемаларын толық шеше алмады, себебі олар жеткіліксіз болды және психологтардың бірлескен жұмысын қамтамады. Тек 1970 жылдары ғана филиппин психологиясы түрінде отаршылдық психологияны жоюға бағытталған нақты күш-жігер жасалды. Филиппин психологиясы, филиппинологиядағы жетістіктермен және Тарихтың Pantayong Pananaw сияқты ұқсас бағыттармен бірге, Вирджилио Энрикес, Просперо Ковар және Зевс А. Салазар бастауымен өзінің салаларын үндістандықтандыру қозғалысын жетекке алды. Энрикес 1971 жылы Филиппиндегі оқуын аяқтап оралып, Филиппин психологиясын зерттеу үйін (қазір Филиппин психологиясын зерттеу және оқыту үйі, PPRTH) құрды. 1975 жылы Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino (PSSP) ұйымының ұйымдастыруымен Филиппин психологиясы бойынша алғашқы ұлттық конференция өтті, бұл Филиппин психологиясының ресми қалыптасуын белгіледі.

Filipino Psychology emerged and grew as part of the nationalist indigenization movement in the Philippines that was formalized in 1975. The roots of Filipino Psychology can be traced back to the introduction of the American education system in the Philippines. Agustin Alonzo was among the first Filipino psychologists to return from their education in America (in 1925) to teach at the College of Education in the University of the Philippines. This team brought with them psychological knowledge rooted in the American tradition of psychology. Western psychology is taught in schools as universal and scientific despite being generally considered by some as insensitive and inappropriate to Philippine culture. This hegemony of Western American Psychology is referred to as Colonial Psychology. During the 1960s, many Filipino intellectuals and scholars were already aware of the limitations and incompatibility of Western Psychology; western oriented approaches in research in particular, had led scholars to paint the Filipino through the "judgmental and impressionistic views of the colonizers." It is with the use of American categories and standards that "the native Filipino invariably suffers from the comparison in not too subtle attempts to put forward Western behavior patterns as models for the Filipino." Early efforts to correct the traditional way of teaching and studying psychology in the 1960s include the translation of foreign materials and the use of the Filipino language as a mode of instruction, however, these efforts fail to address the problems brought about by colonial psychology as these efforts were sparse and not collaborated upon by psychologists. It was only in the 1970s that a concerted effort to address colonial psychology in the form of Filipino Psychology took place. Filipino Psychology, along with advances in Filipinology and similarly History's Pantayong Pananaw, was led by Virgilio Enriquez, Prospero Covar, and Zeus A. Salazar in the indigenization movement of their respective fields. Enriquez returned from his studies to the Philippines in 1971, and established the Philippine Psychology Research House (now Philippine Psychology Research and Training House, PPRTH). In 1975, the very first annual national conference on Filipino Psychology was held by the Pambansang Samahan sa Sikolohiyang Pilipino (PSSP) marking the formalization of Filipino Psychology.

Негізгі бағыт және контекст

Филиппин психологиясы көбінесе постколониалды және азат ету психологиясы ретінде сипатталады. Кейбір ғалымдар оны сындық психологияның жергілікті түрі деп санайды, себебі ол академикалық неоколониализмді жоюға бағытталған бостандық беруші әлеуметтік ғылым қызметін атқарды. Филиппин психологиясы әдетте Азия психологиясының бір саласы ретінде қарастырылады, мұндай жіктеу негізінен мәдениетке байланысты. Дегенмен, филиппин мәдениетінің құрамы туралы пікірталас әлі де жалғасуда, өйткені осы мәдениеттің сипаттамасы филиппин психологиясын Азия психологиясының немесе Шығыс психологиясының аясына жатқызуды анықтайды.

Филиппиндік психологиялық ойдың тарихи желілері

1985 жылы тарихшы Зевс А. Салазар филиппин психологиясының төркінін табуға болатын төрт түрлі дәстүрді анықтады: Академиялық ғылыми психология немесе Akademiko siyentipikal na Sikolohiya: Бұл американдық бағытталған психологиялық дәстүрді ұстанады, оның бастауын 1876 жылғы Вильгельм Вундт еңбектерінен табуға болады. Филиппинге ол университеттердегі ресми американдық білім беру жүйесі арқылы енгізілді. Академиялық философиялық психология немесе Akademiko pilosopiya na Sikolohiya: Бұл 17 ғасырдағы испан кезеңінде Санто-Томас университетінің дін қызметкерлері бастаған. Бұл дәстүр бастапқыда философиядағы уағыздаушылар мен монахтардың жазбаларынан, сондай-ақ «ғылымға дейінгі» испан элитасының еңбектерінен пайда болды және кейіннен американдық бағытталған ғылыми психологиямен бірікті. Этнопсихология немесе Taal na Sikolohiya: Бұл филиппиннің жергілікті психологиясы, себебі ол психологиялық ойлау жүйесін, мәдени сіңіру амалдарын, сенімдерді және клиникалық практиканың бастапқы түрлерін қамтиды, оларды тілден, әдебиеттен, мифтерден, аңыздардан және т.б. алуға болады. Сондай-ақ, бұл филиппиндіктердің филиппин жергілікті элементтерін негіз етіп жасаған психологиялық жүйелерін қамтиды (мысалы, Хермано Пуле, Ризал, Исабело де лос Рейес, Калау және т.б.) және Виргилио Энрикез жасаған Sikolohiya ng mga Pilipino (Филиппиндіктердің психологиясы). Психомедициналық жүйелер немесе Siko medikal na mga Sistema: Этнопсихологиямен тығыз байланысты психологиялық дәстүр. Бұл психологиялық медицинаның дінге негізделген дәстүрі. Оған бабайлан мен каталонанның сенім арқылы емдеу тәжірибелері кіреді. Салазардың пікірінше, «емші мен науқас егер ортақ идеологияны немесе ұстанымдарды түсінбесе және қабылдамаса, нағыз емделу мүмкін емес».

Адамдар арасындағы негізгі құндылық

Пакирамдам: Ортақ ішкі сезінулер. Филиппиндіктер басқа адамдармен өзара әрекеттесуде басшылыққа алатын негізгі құрал ретінде "дамдамды", яғни басқалардың эмоцияларын іштей сезінуді пайдаланады.

Әлеуметтік-жеке құндылықтарды байланыстыру

Қағанаң-лооб: Ортақ адамгершілік. Бұл – бір филиппин халқының бір бөлігі екенін сезініп, қиын жағдайдағы басқа адамдарға көмектесу қабілеті.

Жер бетінің ыңғайлылық мәні

Хия: Батыс психологтары бұл сөзді көбінесе "ұялу" деп аударса да, шын мәнінде "әдептілік сезімі" дегенді білдіреді. Ұтқаннан кейін: Өзара жақсылық жасау нормасы. Филиппиндіктерден көршілері, қажеттілік туғанда немесе қалағанда, сұраған немесе сұрамаған жағдайда, жасалған жақсылыққа жауап беру күтіледі. Пакикисама және Пакикипагкапва: Линчтің (1961 және 1973) айтуынша, тегіс қарым-қатынас немесе СИР. Бұл көзқарас негізінен көпшілікпен үйлесуге бағытталған.

Салыстырмалы беткі мәндері

Бахала на: Бұл сөзді "нақтылыққа қарамастан нық қадам" деп аударуға болады және филиппин мәдениетінде кеңінен қолданылады. Американдық психолог Бостром филиппиндіктердің бахала на көзқарасын американдық тағдырға салу мен қашуға теңестіреді. Алайда, Бостром ұсынған пассивті тағдырға салу мен қашуға қарамастан, "бахала на" – қарсы тұрушылық көзқарас. Бұл белгісіздік пен мүмкін болатын сәтсіздікке қарамастан тәуекелге бару. Сонымен қатар, бұл нәрселердің жайлылығын, соның ішінде өзіңнің шектеулерін қабылдауды білдіреді. Лакас н лоаб: Бұл көзқарас қиындықтар мен белгісіздікке толы жағдайда батыл болумен сипатталады. Пакикибака: Ағылшын тілінде сөзбе-сөз "бір уақыттағы қақтығыстар" деген мағынаны білдіреді. Бұл филиппиндіктердің ортақ жауға қарсы төңкеріс және көтеріліс жасау қабілетін көрсетеді.

Қоғамдық құндылықтар

Қаранғалан: «Қадір-қасиет» деп шартты түрде аударғанда, бұл басқа адамдар бір адамда не көретіні және олар оның құндылығын бағалау немесе оған қатысты ұстаным қабылдау үшін осы ақпаратты қалай пайдаланатынын көрсетеді. Пури: қадір-қасиеттің сыртқы жағы. Басқалар бір адамның құндылығын қалай бағалайтынын білдіреді. Бұл филиппин халқын, олардың ескіргеніне қарамастан, әлеуметтік нормаларға сәйкес болуға итермелейді. Дангал: қадір-қасиеттің ішкі жағы. Адамның өзін-өзі қалай бағалайтынын көрсетеді. Катаруган: «Әділдік» деп аударғанмен, бұл шын мәнінде бір адамға лайықты сыйақы берудегі теңдік пен әділдікті білдіреді. Калайян: еркіндік және қимыл-қозғалыс. Қызығы, бұл пакикисама немесе пакикибагай (үйлесімділік) сияқты маңыздылығы төменгі құндылықтармен қақтығысуы мүмкін.

Психопатология

Филиппин психопатологиясы немесе филиппин тілінде sikopatolohiya, испан тілінен алынған психопатология, филиппин контекстіндегі аномальды психологияны зерттейді. Бірнеше психикалық аурулар мәдениетке байланысты синдромдар ретінде анықталды, сондықтан оларды тек Филиппинде немесе филиппиндіктер мәдени байланыстарды бөлісетін басқа қоғамдарда кездестіруге болады. Мысалдар:
Амок: Малайзиялық көңіл-күй бұзылысы, дәлірек айтқанда "Австронезиялық көңіл-күй бұзылысы", онда адам кенеттен өзін-өзі бақылаудан шығарып, өлтіруге беріледі, содан кейін галлюцинациялар көреді және транстық күйге түседі. Оянғаннан кейін ол оқиғаны мүлдем есіне алмайды. Бангунгот: Адамның тынысы мен ас қорытуы кенеттен тоқталып, комаға түсіп, соңында өлімге алып келетін жағдай. Осы синдромда адам өлім алдында терең құдыққа құлап бара жатқанын көреді деп есептеледі. Бұл синдром Таиландтың Бругада синдромымен және күріш жеумен байланыстырылған. Алайда, мұндай медициналық байланыстар дәлелденбеді.

Жалпы психикалық бұзылулардың көрінісі

Филиппин психопатологиясы филиппиндердегі психикалық аурулардың әртүрлі түрлерін де қамтиды. Мысалы, филиппиндерде депрессия мен шизофренияның көрінісі көбінесе зорлық-зомбылыққа бейім емес.