Хакон Сверрессон: Норвегия тағының мұрагері

Кіріспе

Хакон Сверресон (норв. Håkon Sverresson, ежелгі норв. Hákon Sverrisson; шамамен 1183 – 1 қаңтар 1204) – 1202 жылдан 1204 жылға дейін Норвегия королі (Хакон III).

Өмірбаян

Хакон болашақ патша Сверренің екінші заңсыз ұлы ретінде дүниеге келді, ол кезде Фарер аралдарының авантюрисі болған. Тарихшы П. А. Мунк III Хаконның анасы Фарер аралдарындағы епископ Роудың қызы Астрид Роесдаттер болуы мүмкін деген болжам жасады, бірақ бұл кейінірек тарихшылар тарапынан қолдау алмады. Норвегия тарихындағы азамат соғысы 1130 жылдан 1240 жылға дейін жалғасты. Осы кезеңде әртүрлі ауқымдағы және қарқынды бірнеше өзара байланысты қақтығыстар болды. Бұл қақтығыстардың себебі – Норвегия мұрагерлік заңдарының түсініксіздігі, әлеуметтік жағдайлар, әртүрлі аристократиялық топтардың және шіркеу мен король арасындағы күрес болды. Ол кезде екі негізгі топ болды, бастапқыда әртүрлі атаулармен немесе атаусыз болған, бірақ ақырында Баглер және Биркебейнер партияларына бірікті. Әдетте, топтың басшысы ретінде патшаның ұлы қолдау тапты, ол қарсыластың патшасына қарсы тұру үшін тағайындалған еді. Сверре мен Хокон Биркебейнер партиясының басшылары болды. Хокон алғаш рет 1197 жылы Ослода Баглерлерге қарсы шайқаста әкесінің әскерлерінің бірінің басшысы ретінде есімдерін табады. Кейіннен ол әкесінің Баглерлерге қарсы соғыстарында қатысқаны бірнеше рет айтылады. Өлімі алдында, 9 наурыз күні 1202 жылы қайтыс болған әкесі, Хоконнан басқа тірі ұлы жоқ екенін мәлімдеді. Сондай-ақ ол Хоконға шіркеумен ұзақ жылдардан бері келіспеушіліктерді шешуді кеңес бере отырып хат жазды. Сверренің өлімі туралы жаңалық Хоконға жеткенде және Биркебейнерлер Нидароста жиналғанда, Хоконды Биркебейнерлер басшы етіп алды. Сол көктемде ол Нидаростағы тінгте патша ретінде жарияланды. Сол көктемде Швеция мен Данияда жер аударылып, Баглерді қолдаған Норвегия епископтары Норвегияға оралып, Хоконмен келісімге келді. Ол олардың көптеген талаптарын қабылдаған сияқты. Норвегия Сверре билігі кезінде салынған тыйымнан босатылды. Хокон шаруалармен және қара халықпен жақсы қарым-қатынаста болды делінеді, және Баглер партиясы көп ұзамай көптеген қолдаушыларын жоғалтты. 1202 жылдың күзінде Баглер патшасы Инге Магнуссон Оппландтың шаруалары тарапынан өлтірілді, ал Норвегиядағы Баглер партиясы таратылды. Данияда жаңа Баглер үміткері Эрлинг Штайнвег пайда болды, бірақ Хоконға қарсы жеңіске жетудің мүмкіндігі аз екенін сезіп, жаңадан соғыс бастаудан бас тартты. Осылайша Хокон елдің талассыз билеушісі болды. Хоконның әкесінің әйелі Маргарета Эриксдоттермен қарым-қатынасының шиеленіскені байқалады. Сверре қайтыс болғаннан кейін Маргарета Сверренің қызы Кристинамен бірге туған Швециясына қайтуға тырысты. Хоконның адамдары оны қызынан күшпен айырды, өйткені ол оны өз сарайында қалдыруды қалады. Кейіннен Маргарета Хоконмен келісімге келіп, оның сарайына барды. 1203 жылғы Рождествода Хокон қан кетуден кейін ауырып, 1204 жылдың 1 қаңтарында қайтыс болды. Оның өлімі улану деп күдіктелді, ал оның әйелі Маргарета қылмысқа қатысқан деп саналды. Ақырында ол өзінің кінәсіздігін дәлелдеу үшін өзінің адамының біреуін сынақтан өткізді, бірақ ол адам қатты күйді. Бұл оның кінәлі екендігінің дәлелі ретінде қарастырылды, сондықтан ол Швецияға қашуға мәжбүр болды. Хокон Сверрессон үйленбеген, және оның қайтыс болғанда мұрагерлері болған жоқ. Сондықтан оның орнын 4 жасар інісі Гутторм Сигурдссон бағындырды. Бірақ оның өлімінен кейін, 1203 жылы Хокон бір кезде сүйіктісі ретінде алған Вартейгтік Инга Олафсдаттер Биркебейнер сотына келді, ол Хоконның ұлы деп мәлімдеген нәрестесімен бірге келді. Бала қазіргі Эстфолдта әкесінің өлімінен кейін дүниеге келген. Бала әкесінің құрметіне Хокон деп аталды, кейіннен ол Хокон IV патша болды. 1218 жылдың жазында Инга Бергенде ұлының әкелігін көрсету үшін сәтті сынақтан өтті. Хоконның қысқа билігі кезінде ол Норвегияны шіркеудің тыйым салуынан босатып, азамат соғыстарын тоқтата алды, кем дегенде, уақытша. Егер оған өмір сүруге рұқсат берілген болса, бейбітшілік сақталар ма еді, жоқ па, оны айту мүмкін емес. Оның ерте өлімі соғыстың жаңадан басталуына себеп болды, өйткені Баглер үміткері Эрлинг Штайнвег бірнеше айдың ішінде әскер жинап, Норвегияға таққа ие болу үшін келді. Хокон Бергендегі ескі соборға жерленді. Собор 1531 жылы қиратылды, ал қазіргі уақытта сол жерде ескерткіш орнатылған. Хоконның өмірі туралы біздің негізгі дерек көздеріміз – Сверрис сагасы және Баглер сагалары, екеуі де оқиғалардан кейін жазылған, 13 ғасырда. The Last King (2016) фильмінде Бенджамин Хелстад «Патша» рөлін ойнайды, ол нәресте Хокон IV-нің әкесі.

Haakon was born as the second illegitimate son of the future King Sverre, then a Faroese adventurer. Historian P. A. Munch suggested that Haakon III's mother could have been Astrid Roesdatter, daughter of Bishop Roe in the Faroe Islands, but this has not been supported by later historians. The civil war period of Norwegian history lasted from 1130 to 1240. During this period there were several interlocked conflicts of varying scale and intensity. The background for these conflicts were the unclear Norwegian succession laws, social conditions and the struggle between different aristocratic parties and between Church and King. There were then two main parties, firstly known by varying names or no names at all, but finally condensed into the parties of Bagler and Birkebeiner. The rallying point regularly was a royal son, who was set up as the leader of the party in question, to oppose the rule of king from the contesting party. Sverre and Håkon were leaders of the Birkebeiner party. Håkon is first mentioned as one of the leaders of his father's armies in a battle against the Bagler in Oslo in 1197. Subsequently, he is mentioned several times as taking part in his father's wars against the Bagler. On his deathbed his father, who died on 9 March 1202, declared that he had no other son alive than Håkon. He also wrote a letter to Håkon advising him to settle the longstanding dispute with the church. When the news of Sverre's death reached Håkon and the Birkebeiner assembled in Nidaros, Håkon was first taken as chieftain by the Birkebeiner. The same spring he was taken as king at the thing in Nidaros. The same spring the Norwegian bishops, who had been in exile in Sweden and Denmark and had supported the Bagler, returned to Norway and made a settlement with Håkon. It seems likely that he gave in to most of their demands. Norway was released from the interdict it had been placed under during the reign of Sverre. Håkon is said to have been on friendly terms with the farmers and the common people, and the Bagler party soon lost much of its support. In the autumn of 1202, the Bagler king Inge Magnusson was killed by the local farmers of Oppland and the Bagler party in Norway was dissolved. A new Bagler pretender, Erling Steinvegg, soon appeared in Denmark, but declined to renew the fighting, as he saw little chance of succeeding against Håkon. Håkon was thus the undisputed ruler of the country. Håkon appears to have had a troubled relationship with his father's queen, Margareta Eriksdotter. After Sverre's death, Margareta attempted to return to her native Sweden with her daughter by Sverre, Kristina. Håkon's men forcibly separated her from her daughter, as he wanted to keep her at his court. Subsequently, Margareta seemingly settled with Håkon and went to his court. During Christmas in 1203, Håkon fell ill after a bloodletting, and on 1 January 1204 he died. His death was suspected as poisoning and his stepmother Margareta was suspected of the crime. In the end she had one of her men undergo a trial by ordeal on her behalf to prove her innocence, but the man was badly burned. This was taken as proof of her guilt, and she had to flee back to Sweden. Håkon Sverresson was not married, and at his death no heirs were known. He was therefore succeeded by his 4 year old nephew Guttorm Sigurdsson. But after his death a woman, Inga Olafsdatter of Varteig, whom Håkon had taken as a mistress for a time in 1203, appeared at the Birkebeiner court with an infant son who she claimed was Håkon's son. The child had been born in present day Østfold after the death of the putative father. The boy, named Håkon after his father, later became King Håkon IV. In the summer of 1218, Inga underwent a successful trial by ordeal (bore iron) in Bergen to show the paternity of her son. During Håkon's brief reign, he managed to release Norway from the church's interdict, and end the civil wars, at least for a time. Whether the peace would have lasted if he had been allowed to live is impossible to say. As it turned out, his early death sparked a renewal of the fighting, as the bagler pretender Erling Steinvegg in a matter of months gathered an army and went to Norway to claim the throne. Håkon was buried in the old cathedral in Bergen. The cathedral was demolished in 1531, and the site is today marked by a memorial. Our main sources to Håkon's life are Sverris saga and the Bagler sagas, both written shortly after the events, in the 13th century. In The Last King (2016), Benjamin Helstad plays the character listed as "King", who is the infant Håkon IV's father.