Кіріспе
Нақты бір жағдайда нақты бір себеп пен салдарды түсіну – Инсайт дегеніміз, нақты бір жағдайда нақты бір себеп пен салдарды түсіну. "Инсайт" термині бірнеше байланысты мағыналарды білдіре алады: ақпараттың бір бөлігі, нәрселердің ішкі мәнін түсіну немесе интуитивті түрде көру әрекеті немесе нәтижесі (грек тілінде wikt:noesis), өзіне шолу, өткір байқау және дедукция, ажырату және қабылдау қабілеті, интеллект немесе nous. Модельде, жүйеде, жағдайда немесе сценарийдегі қарым-қатынастар мен мінез-құлықтарды анықтау арқылы себеп пен салдарды түсіну (жасанды интеллектке қараңыз). Кенеттен пайда болатын, мысалы, қиын мәселені қалай шешуге болатынын түсіну сияқты инсайт, кейде неміс тіліндегі "Эврика эффектісі" деп аталады. Бұл терминді неміс психологы және теориялық тіл білімі маманы Карл Бюлер енгізді. Ол сондай-ақ эпифания, эврика сәті немесе (кроссворд шешушілер үшін) "тыйының түсу сәті" (PDM) деп те аталады. Кенеттен туындаған жағымсыз түсініктер көбінесе мәселені шешуге емес, анықтауға көмектеседі, сондықтан жағымсыз инсайтте "А-а!" емес, "Ойбай!" сәттері жиі кездеседі. Теріс инсайттың тағы бір мысалы – шешімнің анық екендігіне ренжіген ашу, бұл түсінікке жеткенге дейін (әлдеқашан кеш болғаннан кейін) жоғалған шешімге қатысты, мысалы, Гомер Симпсонның "Д'о!" деген сөзі.
Insight is the understanding of a specific cause and effect within a particular context. The term insight can have several related meanings:
a piece of information
the act or result of understanding the inner nature of things or of seeing intuitively (called [[wikt:noesis in Greek)
an introspection
the power of acute observation and deduction, discernment, and perception, called intellection or [[nous
an understanding of cause and effect based on the identification of relationships and behaviors within a model, system, context, or scenario (see artificial intelligence)
An insight that manifests itself suddenly, such as understanding how to solve a difficult problem, is sometimes called by the German word [[Eureka effect. The term was coined by the German psychologist and theoretical linguist Karl Bühler. It is also known as an epiphany, eureka moment, or (for crossword solvers) the penny dropping moment (PDM). Sudden sickening realisations often identify a problem rather than solving it, so Uh oh rather than Aha moments are seen in negative insight. A further example of negative insight is chagrin which is annoyance at the obviousness of a solution that was missed up until the (perhaps too late) point of insight, an example of this being Homer Simpson's catchphrase exclamation, D'oh!.
Психология
[[Файл:Данкер шам проблемасы, DLW.png|thumb|Дункер шамшағы проблемасының бейнеленуі. Бұл – сынақ пен қатеге негізделген дұрыс емес әрекеттерден кейін дұрыс шешімнің кенеттен табылуы. Түсінікпен (инсайт) шешілген мәселелер, түсініксіз шешілгендерге қарағанда дәл екені дәлелденген. Түсінікке жетудің ұсынылған мүмкін механизмдері: проблеманы кенеттен жаңа көзқараспен қарау, оны басқа да қатысты мәселе/шешім жұбымен байланыстыру, шешімге кедерлес болып тұрған бұрынғы тәжірибеден арылу, немесе проблеманы кең, үйлесімді контекстте көру. Шешімді табу үшін қатысушылар қораптан шүберектерді шығарып, шамды қораптың ішіне қойып, қорапты қабырғаға бекітіп, шүберектермен шамды жағу керек.]
Ғарыштық мүмкіндіктері
Түсіну проблемасының екінші түрі оны шешу үшін кеңістіктік қабілетті талап етеді. Мысалы, "Тоғыз нүктелік есеп".
Сөздік қабілетті қолдану
Үшінші және соңғы түрдегі мәселені шешу үшін сөздік қабілет талап етіледі. Мысалы, қашықтан байланысты серіктестер тесті (RAT) беріледі. RAT көбінесе эксперименттерде қолданылады, себебі оларды түсінікпен де, түсініксіз де шешуге болады.
Түсініксіз проблемалар
Мәселелердің екі тобы анықталды: біріншісі – көрегендік арқылы шешілетін мәселелер, екіншісі – көрегендік қажет емес мәселелер. Адамның танымдық икемділігі, сөз өрнегі және сөздік қоры көрегендік талап ететін мәселелерді шешудегі нәтижелерді болжайды, бірақ көрегендік талап етпейтін мәселелерде болжай алмайды.
Сезімталдық
Жақсы көңіл-күйдегі адамдар мәселелерді көрегендікпен шешуге бейім. Қатысушылардың өздері бағалаған оң эмоциялары мәселені шешу алдында және шешу барысында жаңа түсініктерге қол жеткізуге көмектесті.
Инкубация
Геометриялық және кеңістіктік түсінік мәселесін пайдалану арқылы, қатысушыларға демалыс беру, демалыс алмаған қатысушылармен салыстырғанда олардың нәтижелерін жақсартатыны анықталды. Дегенмен, мәселелер арасындағы инкубация ұзақтығы маңызды болған жоқ. Осылайша, қатысушылардың түсінік мәселелерін шешудегі жетістіктері, қысқа демалыс (4 минут) кезінде де, ұзақ демалыс (12 минут) кезіндегідей жақсарды. Адамдар бастапқыда түсінік мәселелері бойынша оқытылды. Оқудан кейін, бір топ түнде сегіз сағат ұйықтағаннан кейін, екінші топ түн бойы ояу қалғаннан кейін, ал үшінші топ күні бойы ояу қалғаннан кейін тестіленді. Ұйықтағандар, ояу қалғандарға қарағанда түсінік мәселелерін екі есе жақсы шешті. RAT-ты сол немесе оң көру өрісіне көрсеткен кезде, мәселені түсінікпен шешкен қатысушылардың сол көру өрісінде RAT көргені анықталды, бұл оң жарты шардың қатысуын көрсетеді. Бұл оң жарты шардың түсінік процесінде ерекше рөл атқаратынын көрсетеді.
Топтық түсінік
Топтар, әдетте, жеке тұлғаларға қарағанда түсінік талап ететін мәселелерді (көмектесетін немесе көмектеспейтін нұсқаулары бар ребус жұмбақтары түрінде) жақсы шешеді. Ребус жұмбағының мысалы. Жауап: адам теңізге құлап кетті. Сонымен қатар, мәселені ойлап табуға уақыт беру (инкубация) жеке тұлғалар үшін түсінікті жақсартса, топтар үшін одан да жақсы нәтиже береді. Жоғары интеллект (жоғары IQ) түсінік талап ететін мәселелерді шешуде жақсы нәтижемен байланысты. Дегенмен, төмен интеллектісі бар адамдар жоғары интеллектісі бар адамдарға қарағанда, түсінік талап ететін мәселелерге нұсқаулар мен кеңестер берілгенде көбірек пайда көреді.
Метататанымдық
Адамдар түсінік тудырмайтын мәселелерге қарағанда, өздерінің метатанымдық қабілеттерін болжауда нашаррақ. Адамдардан шешімді қаншалықты "ыстық" немесе "суық" сезінетінін көрсету сұралды. Жалпы, олар түсінік тудырмайтын мәселелер үшін бұл көрсеткішті жақсы болжай білді, бірақ түсінік тудыратын мәселелер үшін емес. Далада туындайтын түсініктер әдетте "түсініктердегі кенеттен болатын өзгерістермен" және мәселедегі "байланыстар мен қайшылықтарды көрумен" байланысты деп хабарланады. Соңғы зерттеулер пілдердің де түсінікке ие болуы мүмкін екенін көрсетті, осыған орай жас еркек піл қол жетпейтін тамақтың астындағы үлкен текшені анықтап, оны жылжытып, содан кейін сыйлық алу үшін оның үстіне тұра алды.
Теориялар
Түсінікке қатысты бірнеше теория бар; ешбір теория түсіндіруге басымдық тартпайды. Атап айтқанда, түсінік проблемаларды шешу үшін интеллектіні қажет ететін үш процесті қамтиды: Адам проблеманы шешуге дайындалады. Адам проблеманы ойға сіңіріп, сынақ пен қателіктер арқылы ізденіс жасайды. Түсінік пайда болады және шешім анық көрінеді. Проблеманың шешімін тексеру жүзеге асырылады. Бұл модель ұсынылғаннан бері, екі немесе үш ұқсас кезеңді қамтитын басқа да ұқсас модельдер зерттелді. Психиатриялық түсінік әдетте американдық психиатр Аарон Бек атымен аталған Бек танымдық түсінік шкаласы (BCIS) арқылы өлшенеді. Бұл түсініктің бірнеше өлшемдері бар, мысалы, емдеу қажеттілігін мойындау және өз мінез-құлқының салдарының аурудан туындайтынын түсіну. Өте нашар тануға ие адам "түсініксіздікке шалдыққан" немесе "ақыл-парасаты жеткіліксіз" деп сипатталады. Ең ауыр түрі – аносогнозия, бұл өз психикалық ауруына қатысты толыққанды түсініксіздік. Психикалық аурулар түсініктің әртүрлі деңгейлерімен байланысты. Мысалы, обсессивтік-компульсивті бұзылысы және түрлі фобиялары бар адамдар өздерінің проблемалары бар екенін және олардың ойлары мен/немесе әрекеттерінің ақылға сыймайтын екенін салыстырмалы түрде жақсы түсінеді, бірақ бұл ойлар мен әрекеттерді орындауға мәжбүр сезінеді. Шизофрениямен ауыратын науқастар мен түрлі психоздық жағдайларға шалдыққандар өздерінің жағдайында бірдеңе дұрыс емес екенін өте нашар сезінеді. Психиатриялық түсінік психозбен ауыратын адамдарға арналған когнитивтік-мінездік терапияның маңызды бөлігі болып табылады. Кейбір психиатрлар психиатриялық дәрілер пациенттің түсініксіздігіне себеп болуы мүмкін деп санайды.
The person prepares to solve a problem. The person incubates on the problem, which encompasses trial and error, etc. The insight occurs, and the solution is illuminated. The verification of the solution to the problem is experienced. Since this model was proposed, other similar models have been explored that contain two or three similar stages. Psychiatric insight is typically measured with the Beck cognitive insight scale (BCIS), named after American psychiatrist Aaron Beck. This form of insight has multiple dimensions, such as recognizing the need for treatment, and recognizing consequences of one's behavior as stemming from an illness. A person with very poor recognition or acknowledgment is referred to as having "poor insight" or "lack of insight". The most extreme form is anosognosia, the total absence of insight into one's own mental illness. Mental illnesses are associated with a variety of levels of insight. For example, people with obsessive compulsive disorder and various phobias tend to have relatively good insight that they have a problem and that their thoughts and/or actions are unreasonable, although they feel compelled to carry out the thoughts and actions regardless. Patients with schizophrenia, and various psychotic conditions tend to have very poor awareness that anything is wrong with them. Psychiatric insight cognitive behavioural therapy for people with psychosis. Some psychiatrists believe psychiatric medication may contribute to the patient's lack of insight.
Руханилық
Пали тіліндегі "түсінік" сөзі випассана деп аталады, және ол буддалық әртүрлі саналылық медитациясының атауы ретінде қабылданған. Зерттеулер көрсеткендей, саналылық медитациясы 20 минуттық дозада түсінік мәселелерін шешуге көмектеседі. Дзен буддизміндегі ұқсас ұғымдар – кеншо және сатори.