Кіріспе
Анафоралық элементтердің таралуы
Тіл білімінде байлау – анафоралық элементтердің, мысалы, есімдіктердің, олардың алдында тұрған сөздермен грамматикалық тұрғыдан байланысу құбылысы. Мысалы, ағылшын тіліндегі "Мэри өзін көрді" деген сөйлемде "өзін" анафорасы "Мэри" алдында тұрған сөзімен байланысқан. Байлау белгілі бір контексттерде немесе синтаксистік құрылымдарда рұқсат етілуі немесе шектелуі мүмкін, мысалы, "оның" есімдігі "Мэри оны көрді" ағылшын сөйлемінде "Мэри" алдында тұрған сөзімен байланыса алмайды. Барлық тілдерде байлау кездеседі, бірақ оған қойылатын шектеулер тіпті жақын туысқан тілдерде де өзгеше болуы мүмкін. Байлау 1970 жылдан бері синтаксис және семантикадағы зерттеулердің маңызды саласы болып табылады және, атауынан көрініп тұрғандай, үкімет және байлау теориясының негізгі құралы болып саналады.
In linguistics, binding is the phenomenon in which anaphoric elements such as pronouns are grammatically associated with their antecedents. For instance in the English sentence "Mary saw herself", the anaphor "herself" is bound by its antecedent "Mary". Binding can be licensed or blocked in certain contexts or syntactic configurations, e. g. the pronoun "her" cannot be bound by "Mary" in the English sentence "Mary saw her". While all languages have binding, restrictions on it vary even among closely related languages. Binding has been a major area of research in syntax and semantics since the 1970s and, as the name implies, is a core component of government and binding theory.
Кейбір негізгі мысалдар мен сұрақтар
Келесі сөйлемдер байланыстың негізгі фактілерін көрсетеді. i индексі бар сөздер бір адамға немесе нәрсеге қатысты деп түсіндірілуі керек. а. Фреди өзіне таң қалды. – Көрсетілген оқу міндетті.
b. *Фреди оған таң қалды. – Көрсетілген оқу мүмкін емес.
b. *Fredi is impressed with himi. – Indicated reading impossible
а. *Сюзан Артурдан өзіне көмектесуін сұрады. – Көрсетілген оқу мүмкін емес, сөйлем грамматикалық емес.
b. Сюзан Артурдан оған көмектесуін сұрады. – Көрсетілген оқу оңай мүмкін.
b. Susani asked Arthur to help heri. – Indicated reading easily possible
а. Сюи өзі шаршағанын айтты. – Көрсетілген оқу оңай мүмкін.
b. *Ол Сюи шаршағанын айтты. – Көрсетілген оқу мүмкін емес.
b. *Shei said Suei was tired. – Indicated reading impossible
а. Фредидің достары оны құрметтейді. – Көрсетілген оқу оңай мүмкін.
b. ?Оның достары Фредиді құрметтейді. – Көрсетілген оқу күмәнді.
b. ?Hisi friends venerate Fredi. – Indicated reading unlikely
Бұл сөйлемдер рефлексивті және жеке есімдіктің таралуының кейбір аспектілерін көрсетеді. Бірінші сөйлемдер жұбында, көрсетілген оқу мүмкін болуы үшін рефлексивті есімдік болуы керек. Екінші жұпта, көрсетілген оқу мүмкін болуы үшін жеке есімдік болуы керек. Үшінші жұп кейде жеке есімдіктің алдыңғы сөзінен кейін келуі керектігін көрсетеді, ал төртінші жұп осыны одан әрі көрсетеді, бірақ қабылдану дәрежесі соншалықты жоғары емес. Мұндай деректерге сүйенсек, рефлексивті және жеке есімдіктер таралуы бойынша өзгеше екенін және сызықтық рет (есімдіктің алдыңғы немесе кейінгі сөзіне қатысты) кем дегенде кейбір есімдіктердің қайда пайда болатынына әсер ететін фактор екенін көруге болады. Байланыс теориясы осы сияқты сөйлемдерде байқалатын таралудағы айырмашылықтарды болжап, түсіндіре алуы керек. Ол мынадай сұрақтарға жауап бере алуы керек: Рефлексивті есімдіктің жеке есімдіктен неліктен өзгеше болуын не түсіндіреді? Есімдіктердің қайда пайда болатынын анықтауда сызықтық рет қашан рөл атқарады? Сызықтық реттен басқа қандай факторлар есімдіктердің қайда пайда болатынын болжауға көмектеседі?
Байлау салалары
Келесі үш тармақ ағылшын тіліндегі есімдіктер мен зат есімдердің таралуына қатысты байланыс домендерін қарастырады. Талқылау дәстүрлі байланыс теориясының (төменде қараңыз) ұсынған жоспары бойынша жүреді, ол номиналдарды үш негізгі санатқа бөледі: рефлексивті және өзара алмастыру есімдіктері, жеке есімдіктер және зат есімдер (жалпы және есімдік).
Рефлексивті және өзара алмастыру есімдіктері ("анафорлар")
Рефлексивті және өзара есімдердің таралуын қарастырғанда (көбінесе «анафор» деген жалпы санатқа кіретін), белгілі бір домендердің маңызды екенін көреміз, «домен» – сөйлем сияқты синтаксистік бірлік. Рефлексивті және өзара есімдер көбінесе өз алдындағысын жақын жерде, локальді байланыс доменінде іздейді, мысалы:
a. Фреди өзін-өзі мақтайды. – Көрсетілген оқу міндетті
b. *Фреди оны мақтайды. – Көрсетілген оқу мүмкін емес
b. *Fredi praises himi. – Indicated reading impossible
a. Қыздар бір-бірін ұнатады. – Көрсетілген оқу міндетті
b. *Қыздар оларды ұнатады. – Көрсетілген оқу мүмкін емес
b. *The girlsi like themi. – Indicated reading impossible
Бұл мысалдар рефлексивті немесе өзара есімнің өз алдындағысын табуы тиіс доменнің бар екенін көрсетеді. А сөйлемдері дұрыс, себебі рефлексивті немесе өзара есімнің алдындағысы сөйлемнің ішінде. Ал b сөйлемдері көрсетілген оқуға жол бермейді, бұл жеке есімдердің рефлексивті және өзара есімдерден өзгеше таралуын көрсетеді. Байқаларлық нәрсе – рефлексивті және өзара есім көбінесе басыңқы сөйлемде өз алдындағысын іздеуге құқылы емес, мысалы:
a. Сьюзан Жилл өзін-өзі мақтауы керек деп ойлайды. – Көрсетілген оқу (көбінесе) міндетті
b. ? Сьюзан Жилл өзін мақтауы керек деп ойлайды. – Көрсетілген оқу өте күмәнді
b. ? ?Susani thinks that Jill should praise herselfi. – Indicated reading very unlikely
a. Олар қыздар бір-бірін ұната ма деп сұрады. – Көрсетілген оқу (көбінесе) міндетті
b. ? Олар қыздар бір-бірін ұната ма деп сұрады. – Көрсетілген оқу өте күмәнді
b. ? ?Theyi asked whether the girls like each otheri. – Indicated reading very unlikely
Рефлексивті немесе өзара есім оны қамтитын тікелей сөйлемнен тыс алдындағысын табуға тырысқанда, сәтсіздікке ұшырайды. Басқаша айтқанда, ол басыңқы сөйлемде өз алдындағысын іздеуге шамасы келмейді. Маңызды байланыс домені – оны қамтитын тікелей сөйлем.
Жекелік алмастырушылар
Жеке сын есімдердің рефлексивті және өзара сын есімдерден өзгеше таралуы бар, бұл алдыңғы бөлімдегі екі b мысалында жақсы көрінеді. Рефлексивті және өзара алмастырулы есімдердің таралуына шешуші жергілікті байланыс домені жеке есімдер үшін де шешуші, бірақ басқаша. Жеке есімдер өздерінің алдында тұрған сөзін іздегенде, оларды қамтитын жергілікті байланыс доменінен тысқары қарастырады, мысалы:
a. Фреди Джимнің өзін айтты ма деп сұрады. – Көрсеткішпен оқу оңай.
b. *Фред Джимнің өзін айтты ма деп сұрады. – Көрсеткішпен оқу мүмкін емес.
b. *Fred asked whether Jimi mentioned himi. – Indicated reading impossible
a. Гинай Вильма өзін айтады деп үміттенеді. – Көрсеткішпен оқу оңай.
b. *Гинай Вильманың өзін айтқанына үміттенеді. – Көрсеткішпен оқу мүмкін емес.
b. *Gina hopes that Wilmai will mention heri. – Indicated reading impossible
Бұл жағдайларда, есім өз алдында тұрған сөзін табу үшін, оны қамтитын бағынышты сөйлемнен тыс, бас сөйлемге қарауы керек. Осы деректерге сүйенсек, тиісті байланыс домені – сөйлем болып көрінеді. Алайда, қосымша деректер көрсетіп тұр, сөйлем шын мәнінде тиісті домен емес:
a. Фреди өзінің суретін ұнатады. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
b. Гинай өзі туралы қауесет естіді. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
Себебі, осы жағдайларда есімдер өз алдында тұрған сөздері бар ең кішкентай сөйлемнің ішінде орналасқан, сондықтан байланыс домені сөйлем деп айтуға болмайды. Мұндай деректерге сүйене отырып, домен "сөйлем сияқты" дейміз.
Есімдіктер
Жалпы және жеке есімдердің таралуы рефлексивті, өзара және жеке есімдердің таралуынан өзгеше. Осыған қатысты маңызды байқау – есім көбінесе өзінің байланыс аймағында немесе жоғары тұрған байланыс аймағындағы басқа есіммен бірге қолданылуға құлықсыз болады, мысалы:
a. Сусани өзін-өзіі құрметтейді. – Көрсетілген оқылым міндетті.
b. #Сусани Сусаниді құрметтейді. – Көрсетілген оқылым мүмкін, бірақ арнайы контекст қажет.
b. #Susani admires Susani. – Indicated reading possible, but special context necessary
a. Фреди оныңі ең жақсы деп ойлайды. – Көрсетілген оқылым оңай мүмкін.
b. #Фреди Фредиді ең жақсы деп ойлайды. – Көрсетілген оқылым мүмкін, бірақ арнайы контекст қажет.
b. #Fredi thinks that Fredi is the best. – Indicated reading possible, but special context necessary
«a» сөйлемдерінде көрсетілген оқылымдар табиғи, ал «b» сөйлемдерінде өте ерекше. Шындығында, осы «b» сөйлемдері сияқты сөйлемдер дәстүрлі байланыс теориясында С шарты бойынша мүмкін емес деп танылды (төменде қараңыз). Дегенмен, қарама-қайшы контекст болған жағдайда, «b» сөйлемдері қолданылуы мүмкін, мысалы, Сюзан Джейнге емес, Сусани өзіне құрмет етеді. Сондықтан есімдер рефлексивті, өзара және жеке есімдер сияқты байланыс аймақтарына сезімтал емес деген қорытынды жасауға болады.
Сызықтық реті
Келесі тармақтар тура сызықтық реттің есімдіктер таралуына қаншалықты әсер ететінін көрсетеді. Сызықтық рет маңызды болғанымен, есімдіктердің қайда пайда болатынына әсер ететін жалғыз фактор ол емес.
Сызықтық тәртіп фактор болып табылады
Көптеген анафоралық элементтердің, әсіресе жеке есімдіктердің таралуына қатысты қарапайым гипотеза – сызықтық реттің рөл атқаруы. Көп жағдайда есімдік өзінің алдында тұрған сөзден кейін келеді, ал көптеген жағдайларда есімдік алдында тұрса, кореференциалды түсіну мүмкін болмайды. Келесі сөйлемдер сызықтық реттің есімдіктердің таралуы үшін маңызды болуы мүмкін екенін көрсетеді:
a. Jim’si бағасы оны ренжітеді. – Көрсетілген түсіну оңай мүмкін
b. ?Оның бағасы Джимді ренжітеді. – Көрсетілген түсіну күмәнді
b. ?Hisi grade upsets Jimi. – Indicated reading unlikely
a. Ларридің отбасы онымен қарым-қатынас жасамайды. – Көрсетілген түсіну оңай мүмкін
b. ?Оның отбасы Ларриден қашық тұрады. – Көрсетілген түсіну күмәнді
b. ?Hisi family avoids Larryi. – Indicated reading unlikely
a. Біз Тинаның анасымен оның туралы сөйлестік. – Көрсетілген түсіну оңай мүмкін
b. ?Біз оның анасымен Тина туралы сөйлестік. – Көрсетілген түсіну мүмкін емес
b. ?We spoke to heri mother about Tinai. – Indicated reading unlikely
Осы b сөйлемдерінде көрсетілген кореференциалды түсінулер мүмкін болғанымен, олардың болуы күмәнді. a сөйлемдеріндегі рет айқын артықшылыққа ие. Төмендегі кең көлемді деректер жиынтығы сызықтық реттің маңыздылығын одан әрі көрсетеді:
a. Сами екі рет оның аш екенін айтты. – Көрсетілген түсіну оңай мүмкін
b. *Ол екі рет Самидің аш екенін айтты. – Түсіну мүмкін емес
c. Самидің аш екенін, ол екі рет айтты. – Көрсетілген түсіну мүмкін
d. ?Оның аш екенін, Сами екі рет айтты. – Көрсетілген түсіну күмәнді
b. *Hei mentioned twice that Sami was hungry. – Indicated reading impossible
c. That Sami was hungry, hei mentioned twice. – Indicated reading possible
d. ?That hei was hungry, Sami mentioned twice. – Indicated reading unlikely
a. Сен Фредті екі рет қашан оқитынын сұрадың. – Көрсетілген түсіну оңай мүмкін
b. *Сен оны екі рет Фредтің қашан оқитынын сұрадың. – Түсіну мүмкін емес
c. Фред оқитын кезде, сен одан екі рет сұрадың. – Көрсетілген түсіну мүмкін
d. ?Ол оқитын кезде, сен Фредтен екі рет сұрадың. – Көрсетілген түсіну күмәнді
b. *You asked himi twice when Fredi would study. – Indicated reading impossible
c. When Fredi would study, you asked himi twice. – Indicated reading possible
d. ?When hei would study, you asked Fredi twice. – Indicated reading unlikely
Бұл жердегі қабылдау үкімдері нюансты болғанымен, сызықтық реттің көрсетілген түсінудің қашан қолжетімді екендігін болжауы мүмкін екенін айтуға болады. a және c сөйлемдері b және d сөйлемдеріне қарағанда кореференциалды түсінуді жеңілдетеді.
Сызықтық тәртіп жалғыз фактор емес
Сызықтық рет алмастықтың таралуына әсер ететін маңызды фактор болғанымен, ол жалғыз фактор емес. Келесі сөйлемдер алдыңғы бөлімдегі c және d сөйлемдеріне ұқсас, себебі оларда енгізілген сөйлем бар. а. Балалар үйде болғанда, олар видео ойындар ойнайды. – Көрсеткішпен оңай оқуға болады. b. Үйде болғанда, балалар видео ойындар ойнайды. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
b. When theyi are at home, the boysi play video games. – Indicated reading possible
а. Егер Сузан тырысса, ол табысқа жетеді. – Көрсеткішпен оңай оқуға болады. b. Егер ол тырысса, Сузан табысқа жетеді. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
b. If shei tries, Susani will succeed. – Indicated reading possible
Бұл жерде a сөйлемдердегі реттілікке сәл басымдық болғанымен, b сөйлемдердегі көрсетілген оқу да қол жетімді. Сондықтан сызықтық рет мұндай жағдайларда аса үлкен рөл ойнамайды. Осы сөйлемдер мен алдыңғы бөлімдегі c және d сөйлемдер арасындағы маңызды айырмашылық – енгізілген сөйлемдер мұнда қосымша сөйлемдер, ал алдыңғылары – аргументтік сөйлемдер. Келесі мысалдар қосымша тіркестерді қамтиды:
а. Роза Беннің оның суретінен сызық тапты. – Көрсеткішпен оңай оқуға болады. b. *Ол Беннің Розаның суретінен сызық тапты. – Көрсеткішпен оқу мүмкін емес. c. ? Беннің Розаның суретінде ол сызық тапты. – Көрсеткішпен оқу ықтимал емес. d. Беннің оның суретінде Роза сызық тапты. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
b. *Shei found a scratch in Ben's picture of Rosai. – Indicated reading impossible
c. ?In Ben's picture of Rosai, shei found a scratch. – Indicated reading unlikely
d. In Ben's picture of heri, Rosai found a scratch. – Indicated reading possible
а. Зелда ең жақсы сәттерін төсегінде өткізді. – Көрсеткішпен оңай оқуға болады. b. *Ол ең жақсы сәттерін Зелданың төсегінде өткізді. – Көрсеткішпен оқу мүмкін емес. c. ? Зелданың төсегінде ол ең жақсы сәттерін өткізді. – Көрсеткішпен оқу өте ықтимал емес. d. Оның төсегінде Зелда ең жақсы сәттерін өткізді. – Көрсеткішпен оқу мүмкін.
b. *Shei spent her sweetest hours in Zelda'si bed. – Indicated reading impossible
c. ? ?In Zelda'si bed, shei spent her sweetest hours. – Indicated reading very unlikely
d. In heri bed, Zeldai spent her sweetest hours. – Indicated reading possible
c сөйлемдері көрсетілген оқуға шектеулі мүмкіндік берсе, ал b сөйлемдері мүлдем рұқсат етпейтіндігі сызықтық реттің маңыздылығын одан әрі көрсетеді. Бірақ бұл жағдайда d сөйлемдері маңызды, себебі егер сызықтық рет – жалғыз фактор болса, d сөйлемдерінің қабылдану деңгейі одан да төмен болуы керек еді. Мұндай деректерден шығаратын қорытынды – сызықтық реттен басқа, алмастықтың таралуына әсер ететін бір немесе бірнеше факторлар бар.
Конфигурация мен функция
Сызықтық рет алмастықтардың таралуын анықтайтын жалғыз фактор емес екенін ескерсек, қандай басқа факторлар да мұнда рөл атқаруы мүмкін деген сұрақ туындайды. Дәстүрлі байланыс теориясы (төменде қараңыз) c-команданы ең маңызды фактор деп қарастырған, бірақ соңғы жылдары c-команданың синтаксистік теория үшін маңыздылығына қатысты көп сын айтылды. C-командаға балама ретінде функционалдық деңгей ұсынылады. Бұл екі қарама-қарсы ұғым (c-команда және деңгей) көптеп талқыланды және олар әлі де талқыланып жатыр. C-команда – конфигурациялық ұғым, ол нақты синтаксистік құрылымдар арқылы анықталады. Ал синтаксистік деңгей, керісінше, лексикада орналасқан функционалдық ұғым, ол предикаттардың аргументтерінің иерархиясы арқылы анықталады. Субъектілер объектілерден жоғары деңгейде, бірінші объектілер екінші объектілерден жоғары, ал препозициялық объектілер ең төменгі деңгейде орналасады. Келесі екі тармақта осы қарама-қарсы ұғымдар қысқаша қарастырылады.
Қызмет (дәреже)
C командалық тәсілге балама ретінде синтаксистік функциялардың иерархиясы ұсынылады (SUBJECT > FIRST OBJECT > SECOND OBJECT > PREPOSITIONAL OBJECT). Субъект-объект асимметриясы осы иерархия тұрғысынан қарастырылады. Субъекттер объектілерден жоғары тұрғандықтан, объекттің алдында субъекті болуы мүмкін, бірақ керісінше емес. Базалық жағдайларда бұл тәсіл c командалық тәсілмен бірдей болжам жасайды. Алдыңғы бөлімдегі алғашқы екі сөйлем қайтадан келтіріледі:
a. Ларри өзін-өзі көтермеледі. – Міндетті оқылым
b. *Өзі Ларриді көтермеледі. – Мүмкін емес оқылым; сөйлем грамматикалық емес
Субъект объектіден жоғары тұрғандықтан, a сөйлемі күтілгендей қабылданады, себебі субъект Ларри объектінің өзінен жоғары. Ал b сөйлемі керісінше, дұрыс емес, өйткені рефлексивті дұрыс есім өзі постцедент Ларриден жоғары тұрады. Яғни, бұл тәсіл рейтинг бойынша, рефлексивті дұрыс есім өзінің байланыс домені ішінде алдындағысынан (немесе кейінгісінен) жоғары тұра алмайды деп есептейді. Осыған орай, алдыңғы бөлімдегі үшінші мысал сөйлемді қарастырайық:
Ларри өзінің суретіне ренжіді. – Мүмкін оқылым
Рейтинг негізіндегі тәсіл рефлексивті дұрыс есім мен оның алдындағысы арасында нақты конфигурациялық қатынас болуын талап етпейді. Басқаша айтқанда, бұл жағдайда ешқандай болжам жасамайды, демек, қате болжам жасамайды. Рефлексивті дұрыс есім субъект сөз тіркесінің ішінде орналасқан, яғни ол субъект емес, сондықтан ол Ларри объектісінен жоғары тұрмайды. Сызықтық тәртіп пен рейтингті ескеретін байланыс теориясы кем дегенде маргиналды оқылымдардың көпшілігін болжауға мүмкіндік береді. Егер сызықтық тәртіп пен рейтинг біріксе, қабылдану үкімдері сенімді болады, мысалы:
a. Барбара өзінің жоғарылатылуына үміттенеді. – Сызықтық тәртіп пен рейтинг көрсетілген оқылымды оңай мүмкін етеді. b. *Өзі Барбараның жоғарылатылуын күтеді. – Сызықтық тәртіп пен рейтинг көрсетілген оқылымды мүмкін емес етеді. а. Биллдің бағасы оны ренжітті. – Тек сызықтық тәртіп көрсетілген оқылымды мүмкін етеді; рейтинг қатысы жоқ. b. ?Оның бағасы Биллді ренжітті. – Тек сызықтық тәртіп көрсетілген оқылымды күмәнді етеді; рейтинг қатысы жоқ. Маргиналды оқылымдарды шешуге қабілеттілік – сызықтық тәртіп пен рейтингті біріктіретін тәсілдің мүмкіндігі, ал тек c командасын ғана ескеретін тәсілдің осыны істеуге шамасы жетпейді.