Кіріспе

Гибралтар шығанағы (lang es) — Иберия түбегінің оңтүстік ұшында орналасқан шығанақ. Оның ұзындығы шамамен, ені шамамен, ал орталық тереңдігі дейін жетеді. Шығанақ оңтүстікке қарай Гибралтар бұғазы мен Жерорта теңізіне ашылады. Жағалауы тығыз қоныстанған. Батыстан шығысқа қарай жағалау Испанияның Алхесирас, Лос-Барриос, Сан-Роке, Ла-Линеа-де-ла-Консепсьон қалаларымен және Ұлыбританияның Гибралтар теңізден тыс аумағымен бөлінген. Жағалаудың басым бөлігі Испания территориясы, ал шығанақтың шығыс жартысының бір бөлігі Гибралтарға қарасты. Шығанақтың шығыс және батыс кіреберістері Гибралтартағы Европа Пойнт маяғы және Альхесирастан батысқа қарай орналасқан Пунта Карнеро маяғымен белгіленген.

Тарих

Гибралтар шығанағының айналасындағы аймақта мыңдаған жылдар бойы адамдар тұрған, ал шығанақтың өзі кем дегенде 3000 жылдан бері сауда кемелері үшін пайдаланылып келеді. Финикиялықтардың Гибралтар маңында қоныс салғаны айтылады, ал римдіктер қазіргі Альгесирас орнында "Ақ порты" ("Portus Alba") деген қаланы құрды. Кейінгі халықтар, әсіресе маврлар мен испандықтар, Орта ғасырлар мен Жаңа заманда жағалауға қоныстар салған, соның ішінде 1704 жылы Англияға қараған Гибралтардағы мықты бекінісі бар, стратегиялық маңызы зор порты да болды. Шығанақтың Жерорта теңізіне құятын жердегі стратегиялық орны оны ғасырлар бойы даулы аймаққа айналдырды. Бұл жерде бірнеше ірі теңіз шайқастары болды, оның ішінде Гибралтар шайқасы (1607) және Алгесирас шайқасы (1801) ерекше аталады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Италия Альгесирас қаласынан бірнеше рет адам-торпедаларды ұшырып, Гибралтар портында тұрған британдық кемелерді батыруға тырысты, бірақ командир Краббтың жұмысының арқасында нәтижесі әр түрлі болды. Соңғы кезде Испания мен Гибралтар арасында Гибралтар шығанағындағы британдық билікке қатысты даулар (әлі де жалғасуда). Испания Гибралтар портының маңындағы шағын бөлігін қоспағанда, аймақтағы Ұлыбританияның билік талаптарын мойындамайды, бірақ Ұлыбритания шығанақтың ортасында шекара белгілеп, Гибралтар маңындағы қалыпты шекараны жариялады. Бұл талап 1713 жылғы Утрехт шартына қайшы келеді, онда Испания Ұлыбританияға Гибралтар қаласы мен портын, сондай-ақ осы порттың ішкі суларын берген, бірақ Алгесирас шығанағындағы айналасындағы суларға ешқандай аумақтық құқық бермеген. Бұл екі тарап арасында, әсіресе британдық Гибралтардың аумақтық суларында балық аулайтын испан балықшылары мәселесі бойынша шиеленіс тудырды. Екі ел де аумақтық суларды анықтайтын Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына қол қойды және оған міндетті. 1998 жылы Гибралтар Корольдік полициясы испандық балық аулау кемесін ұстағаннан кейін бұл мәселе көбінесе шешілді. 2007 жылы осы аймақтағы "Одиссей теңіз экспедициясы" жағдайы 2012 жылға дейін сотта қаралып, Испания қазынаның иесі деп танылды.

Экология

Бұл шығанақ бірнеше дельфин түрлерінің, әсіресе қарапайым дельфин, жолақты дельфин және бөтелке мұрынды дельфиннің көбейетін орны болып табылады, сонымен қатар көшпенді киттер де осы жерге келеді. Альгесирас немесе Гибралтар қалаларынан киттерді тамашалауға арналған туристік саяхаттар үшін бұл танымал бағыт. Туристерді тартатын тағы бір маңызды мәселе – су астына сүңгу: аймақта Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған Avro Shackleton ұшағы мен Sherman танктері, сондай-ақ финикиялық және рим кемелерінен табылған ежелгі теңіз сіңіргіштері сияқты көптеген сүңгіген кемелер мен тарихи артефакттар бар. Теңіз биоәртүрлілігін көтеру мақсатында ұшу-қону жолағының соңында шығанаққа жасанды риф салынды.

Индустрияландыру

Испаниядағы шығанақты қоршаған аймақ, Сан-Рокеге жақын жерде кеңейтілген мұнай-химиялық кешендермен (мысалы, CEPSA мұнай өңдеу зауыты және Acerinox тот баспайтын болат өндіріс орны) және Альхесирас және Гибралтар порттарындағы белсенді қызметпен тығыз өнеркәсіптенген. Шығанақтың суларында көптеген ірі және орташа кемелер, әсіресе мұнай танкерлері мен жүк тасымалдау кемелері жүзеді. Мұнай құю (бункерлеу) жұмыстары да кеңінен жүргізіледі.

CEPSA өңдеу зауыты

CEPSA Гибралтар Сан-Роке мұнай өңдеу зауыты Испанияда орналасқан, 1,5 млн м2 аумақты алып, 1000 адамды жұмыспен қамтиды. 2015 жылы мұнай өңдеу зауыты 13,8 млн тонна отын, 260 000 тонна тазартылған терефтал қышқылы, 170 700 тонна тазартылған изофтал қышқылы және 157 300 тонна полиэтилен терефталаты өндірді. 2007 жылы аса ауыр күкірт оқиғасы және үзіліс-үзіліспен жану эпизодтары болды. Мұндай жағдайлардың айналасындағы елді мекендерге тигізген әсері ашу-ыза мен халықтың наразылығын тудырды, нәтижесінде Андалусияның Қоршаған орта кеңесі осындай оқиғаларды зерттеу мақсатында тәуелсіз аудит тапсырды. Мұнай өңдеу зауытының қызметін бақылау үшін түрлі топтар тығыз ынтымақтастықта жұмыс істеуде. 2007 жылы Гибралтарга 1990 жылға қарағанда әлдеқайда көп бункерлік отын жеткізілді, ал қазір бункерлеу Гибралтар портындағы басты қызмет болып табылады. 2007 жылы Гибралтарға келген 8 351 теңіз кемесінің 5 640-ы отынмен жабдықталды. Алгесирас 2008 жылы шамамен бункерлік отын сатылымын тіркеді. Алгесирас шығанағы портына 24 535 кеме келді, олардың 2 173-і отын құйды. Жергілікті CEPSA мұнай өңдеу зауыты шығанақтағы бункерлеуге қажетті отынның көп бөлігін өндіреді және оны жеті арнайы баржамен Альгесирас немесе Гибралтарға жеткізеді.

Ластану

Осы фактілердің барлығы және жағалау бойындағы ауыр индустриялардың болуы салдарынан ауа және теңіз ластануы аймақтағы өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары мұнай төгілуі және ластанудың басқа түрлеріне қатысты алаңдаушылық білдірді, әсіресе шығанақтың экологиялық маңыздылығын ескере отырып. 1998 жылдың мамыр айында Лос-Барриос қаласындағы Acerinox зауытындағы апат радиоактивті бұлттың таралуына әкеп соқты. Радиация оқиға орнында анықталмады, бірақ кейін Франция, Италия, Швейцария, Германия және Австрияда тіркелді. Өлшенген радиоактивтік деңгейлер қалыпты көрсеткіштен 142 есе жоғары болды. Құбылыс арқылы өтетін көптеген кемелердің болуы салдарынан апаттар қаупі әрдайым бар, және соңғы жылдары Гибралтар мен Испания аумағында мұнай төгілуіне себеп болған бірнеше кеме суға батып, жерге отырған және соқтығысқан оқиғалар тіркелді (New Flame, Spa Bunker IV, Samothraki, Sierra Nava, Tawe және Fedra). Greenpeace ұйымының Испаниядағы ластану туралы соңғы баяндамасында Гибралтар шығанағының көмірсутектерден туындаған "созылмалы ластанудан" зардап шегетіні айтылды, бұл жағдай тек апаттардың салдарынан ғана емес, сонымен қатар кемелердің балластарын тастауы, кемеден кемеге жанармай құюы немесе резервуарларды тазалау сияқты тұрақты операциялардың нәтижесі де болып табылады. 2009 жылы испандық және гибралтарлық экологиялық ұйымдар Гибралтар шығанағын қорғау шараларын іске асыру үшін Үшжақты форумға үндеді. 2009 жылы өткен үшжақты форум отырысына қатысты екі жақтан келген қоршаған ортаны қорғаушы топтар бірлескен мәлімдеме жасады. Гибралтар үкіметінің 2015 жылғы баяндамасында Гибралтар жағалау суларының су объектісінің экологиялық және химиялық жағдайы "жақсы" деп бағаланды.