Кіріспе

Аспидогастреялар (көне грекше: ἀσπίς aspis “қалқан”, γαστήρ gaster “асқазан/қалта”) – шамамен 80 түрді қамтитын шағын топ. Бұл трематодалардың кіші класы және Дигенеяларға жақын туыс топ. Түрлердің ұзындығы шамамен бір миллиметрден бірнеше сантиметрге дейін жетеді. Олар тұщы су және теңіз моллюскалары мен омыртқалы жануарлардың (көміршекті және сүйекті балықтар мен тасбақалардың) паразиті болып табылады. Жетілу процесі моллюск немесе омыртқалы жануар иесінде жүзеге асырылуы мүмкін. Бұл түрлердің ешқайсысының экономикалық маңызы жоқ, бірақ топ биологтар үшін үлкен қызығушылық тудырады, себебі оның бірнеше қасиеттері көне заманға тән.

Ортақ сипаттамалары

Топтың ортақ белгілері – көптеген кішкентай альвеолалары ("сукерлеттер") немесе сосальщиктер қатары бар үлкен құрсақ дискісі және қысқа өскіндері бар тегумент, яғни "микротүбіршіктер". Аспидогастреидтер – жетік зерттелмеген паразиттік жалпақ құрттар класы, олар ерекше алдыңғы жабысу құрылымдарымен ерекшеленеді және тек тұщы су және теңіз ортасында ғана кездеседі, балықтар, қосмекенділер және бауырымен жорғалаушылар сияқты әртүрлі жануарларға жұғады.

Иттер физиологиясы

Кейбір түрлердің дернәсілдерінде кірпікшелі аймақтар болады. Multicotyle purvisi дернәсілдерінде артқы сорғыштың алдыңғы жағында төрт, артқы жағында алты кірпікшелі аймақ бар, ал Cotylogaster occidentalis дернәсілдерінде алдыңғы сақинада сегіз, артқы сақинада алты кірпікшелі аймақ болады. Aspidogaster conchicola, Lobatostoma manteri, Rugogaster hydrolagi дернәсілдерінде кірпікшелер мүлдем жоқ. Кейбір түрлердің дернәсілдері жұмыртқадан шығады, ал кейбіреулері шығармайды.

Эскреторлық жүйе

Көптеген жалпақ құрттар сияқты, аспидогастраялар да шығару механизмі ретінде жалынды жасушаларды пайдаланады. Екі шығару көпіршігі артқы сорушының алдыңғы жағында, түтікшелерге жалғасқан, және денедің әр жағында үш жалынды жасушадан тұратын "бұлбалар" орналасқан; түтікшелерде шығарылым ағынын жеңілдету үшін кірпікшелер болады.

Жүйке жүйесі

Аспидогастраялардың өте күрделі жүйке жүйесі бар, ол туыс болып табылатын еркін тіршілік ететін түрлерге қарағанда әлдеқайда күрделі, және көптеген әртүрлі типтегі сезімтал рецепторлары бар. Жүйке жүйесінің құрылысы өте күрделі, көптеген бойлық жүйкелерден (байланыстырушы жүйкелер) тұрады, олар шеңберлік комиссуралармен байланысқан. Ми (ми комиссурасы) дененің алдыңғы бөлігінде, арқалық жағында орналасқан, ал көздер миға арқалық жағынан бекітілген. Басты байланыстырушы жүйкеден бір жүйке жұтқыншаққа еніп, сондай-ақ ішекке де қызмет етеді. Артқы жағынан басты байланыстырушы соруға (сүреге) еніп орналасады. Сезімтал рецепторлар күрделі және арқалық беттерге шашырап орналасқан, олардың ең көп саны күрделі бетте, алдыңғы шетінде және артқы соруда кездеседі. Электрондық микроскоппен жүргізілген зерттеулер 13 түрлі рецепторды анықтады.

Өмір циклдары

Олардың өмірлік циклы дигенеялық трематодаларға қарағанда әлдеқайда қарапайым, оның ішінде моллюск және факультативті немесе міндетті омыртқалы иесі бар. Барлық дигенеялықтардан белгілі болғандай, моллюск иесінде көбейтуге қабілетті личинкалық сатылар жоқ. Көптеген аспидогастраялардың иесіне қатысты ерекшелігі өте төмен, яғни аспидогастраяның бір түрі иелердің кең ауқымын жұқтыра алады, ал әдеттегі дигенеялық трематода бірнеше түрге (кем дегенде моллюскаларға) ғана шектелген. Мысалы, Aspidogaster conchicola бірнеше тұқымдасқа жататын тұщы судың екі жақтауының көптеген түрлерін, сондай-ақ тұщы судың бұршақ жандарды, бірнеше тұқымдасқа жататын тұщы судың балықтарының көптеген түрлерін және тұщы судың тасбақаларын жұқтырады. Көптеген түрлердің өмірлік циклдары анықталған. Lobatostoma manteri – міндетті омыртқалы иесі бар түрдің мысалы. Ересек құрттар Ұлы Барьер рифіндегі Trachinotus blochi (Teleostei, Carangidae) балығының жіңішке ішегінде тіршілік етеді. Олар көптеген жұмыртқаларды шығарады, олар нәжіспен бөлінеді. Егер оларды әртүрлі прособрахты бұршақ жандар жесе, личинкалар асқазанда шығып, бұршақ жанның түріне байланысты онда қалады немесе ас қорыту безіне көшіп, ересекке дейінгі сатыға дейін өседі, онда ересек организмнің барлық белгілері, соның ішінде ұрық және жұмыртқалық бездер болады.

Эволюциялық қатынастар

Дигеналық трематодалар әртүрлі, күрделі орталарда өсірілген. Дегенмен, олардың паразиттік сатылары суда көп ұзамай өледі. Аспидогастралар жұпар иесінен тыс, қарапайым физиологиялық тұзды ерітіндіде көптеген күндерге, тіпті апталарға дейін тірі қалуы мүмкін. Мысалы, ересек A. conchicola суда екі апта, ал су мен тұзды ерітінді қоспасында бес аптаға дейін тірі қалды. Балықтан алынған L. manteri, бұлшық естіктердің личинкалары бар жұмыртқаларын шайқаған сұйылтылған теңіз суында 13 күнге дейін тірі ұсталуы мүмкін. Бұл пікір осы екі субкласс пайдаланатын жұпар иелерінің эволюциялық байланыстарымен расталады. Аспидогастралардың жұпар иелеріне кондрихтиялық балықтар (акулалар, шағалар және химералар) жатады, бұл топ 450 миллион жыл бұрын пайда болған, ал дигенеялықтар телеост балықтарынан (210 миллион жыл бұрын) және әртүрлі "жоғары" омыртқалылардан белгілі; өте сирек түрлері ғана кондрихтиялықтарға екінші рет енген.