Кіріспе

Жохан 20:17 – Жаңа өсиеттегі Жохан Ізгі хабарының жиырмасыншы тарауының 17-ші аяты. Бұл аятта Исаның қайта тірілгеннен кейін қабірінен тыс Мәриям Магдалинамен кездескеннен кейін берген жауабы жазылған. Марқ Ізгі хабарының ұзақ нұсқасына сәйкес, Мәриям Магдалина – Исаның қайта тірілгеннен кейін алғаш көрінген адамы.

Noli me tangere (Сұрағым бар)

Бұл жол Мәриямның Исаға қалай тигені туралы нақты айтпайды. Х. К. Г. Муль оның, оның физикалық бар екенін тексеру үшін, қолынан немесе қолын ұстаған болуы мүмкін деп болжайды. Маңызды мәселе – Исаның Мәриямға тиюіне немесе ұстауына неге тыйым салғаны. Латын тілінде бұл фраза "noli me tangere" деп аударылады. Исаның осы ережені неге енгізгені түсініксіз, әсіресе Жохан 20:27-де ол Томаға жараларын тексеруге рұқсат бергендіктен. Бұл басқа Евангелиялармен де қайшы келеді, себебі Матай 28:9-да Исаны тапқан әйелдер "Оның аяқтарына жабысып, Оған құлшылық етті" делінген, ал Исаның наразылығы туралы ештеңе айтылмаған. Библия ғалымы Реймонд Браун оның бұл тыйымына көптеген түсіндірмелер келтірген: Исаның жаралары әлі де ауырғандықтан, оған тиюді ұнатпады. Крафт бұл тыйымның себебі, өлі денеге тиюдің діни рәсімдерге қайшы келуіне байланысты деп санайды. Хризостом мен Теофилакт Исаның өзіне көбірек құрмет көрсетуді сұрағанын айтады. Бұл теория кейде Тома сияқты еркектерге тиюдің рұқсат етілуімен, бірақ әйелге тиюдің орынсыздығымен байланыстырылады. С. Спик қайта тірілген Исаны яһуди бас діни қызметкерлерінің біріне теңеп, оның денесіне тию арқылы оны ластауға болмайды дейді. Мәсіхтің жалаңаш күйінде келгеніне сенетін Кастнер, бұл тыйым Мәриямды Исаның денесіне құмарлық сезімге түсірмеу үшін болғанын санайды. Мәриям Исаға тимеуі керек, себебі оған қайта тірілудің нақты дәлелі қажет емес, сеніміне сене білуі керек. Рудольф Бултманн бұл фразаны қайта тірілген Исаның қолмен ұстауға келмейтінін білдіретін тікелей емес жол деп қарастырады. Муль Исаның араласуын тиюге тыйым салу деп емес, оның Әкесіне әлі оралмағанын және Жерде тұрғанын еске салып, тиюдің қажеті жоқ екенін білдіретін кепілдік деп санайды. Оның қазіргі уақытты қолдануы, оған әзірге тиюге болмайды, бірақ болашақта тиюге болады дегенді білдіреді. Кейбіреулер оны келесі аятпен байланыстырып, "Маған тиме, барып шәкірттерімді хабардар ет" деген мағынаны білдіретін бір сөз деп түсіндіреді. Джон Кальвиннің түсіндірмесінде Исаның жай ғана тиюге тыйым салғаны жоқ, бірақ әйелдер оны дене әлемінде ұстап тұруға тырысқанда ғана проблема тудырды, сонда Иса оларға жіберуді бұйырды. Сондықтан кейбір аудармаларда Марк Евангелиясындағы рұқсат етілген әрекеттер үшін "тию", ал осы аяттағы Мәриямды айыптаған әрекет үшін "жабысу" сөздері қолданылады. К. К. Баррет бұл аят пен Жохан 20:22 арасында Исаның толыққанды көкке көтерілген болуы мүмкін екенін айтады. Р. Хепберн Матай 28:9-да Магдалалық Мәриям мен басқа Мәриямның Исаның аяқтарына жабысып, Оған құлшылық еткенін жазса, Жохан 20:17-дегі кездесу басқа (алдыңғы) кездесу, онда Магдалалық Мәриям қайта тірілген Мәсіхпен жалғыз қалған. Оған тиюге рұқсат етілмейді, осылайша басқа куәгерлердің болуынан туындауы мүмкін орынсыздықтардың алдын алуға болады. Сондай-ақ, басқа аудармаларды ұсынған ғалымдар да бар. Олар тікелей тілдік дәлелдерге емес, Киелі кітаптың басқа бөліктерімен сәйкестіруге тырысады. Мәтіннің бұзылған болуы мүмкін екеніне де дәлелдер бар. Кейбір ғалымдар "қорықпаңдар" деген сөзді алып тастап, "Маған тиіңдер" деп аударады, бұл Исаның Мәриямға денесін тексеруді сұрағанын білдіреді. У. Э. П. Коттер және басқалар мәтіннің "Маған қорықпаңдар" деп жазылуы керек деп санайды. У. Д. Моррис "Маған тиюден қорықпаңдар" деп аударуды ұсынады. Тиюдің көтерілумен байланысы да түсініксіз. Барреттің айтуынша, бұл фраза Иса көкке көтерілгеннен кейін оған еркін тиюге болады деген қарама-қайшылықты білдіреді. Немесе, оның тиюі оның көкке көтерілуіне кедергі келтіруі мүмкін. Иса өзінің әкесіне қайта оралатынын айтады, бұл оның қайта тірілуі оны Жердің емес, Көк патшасы еткенін және оның физикалық түрде қайта оралуы уақытша екенін көрсетеді.

Шәкірттерге арналған хабар

Иса Мәриямға: «Бауырларыма айтыңдар, Мен әкеме қайта ораламын», – деді. Жаңа Келісімнің басқа жерлерінде «бауырлар» сөзі тек Исаның отбасын сипаттау үшін қолданылған, мысалы, Жохан 2:12-де: «Ол, анасы, бауырлары және шәкірттері Қапарнаумға барды»: сондықтан бұл сөз қолданылуы өте ерекше. Бұл сөз Матай 28:10-да да кездеседі: Джон Нолланд екі евангелисттің ортақ дерек көзін пайдаланғаны мүмкін деп болжайды. Иероним Исаның шәкірттеріне берген нұсқауын, «Бауырларыма хабарлаңдар (nuntiate fratribus meis)», 22-забурдың 22:22-ге байланысты айтады: «Мен атымды (Adnuntiabo) бауырларыма (fratribus meis) жариялаймын». Мәриям бұл хабарды шәкірттеріне жеткізеді, және ғалымдардың пікірінше, олар – Исаның «бауырлар» деп атаған адамдары. Генри Альфордтың айтуынша, бұл Исаның қайта тірілгеннен кейін ізбасарларымен жаңа жақындыққа ие болғанын және қайта тірілгеннен кейін де Иса толыққанды адам екенін, басқа адамдарға бауыр болғанын көрсетеді. Исаның Мәриямға айтқан хабары егжей-тегжейлі талқыланды. Құдай Исаның әкесі де, құдай да деген тұжырым монофизиттер мен диофизиттер арасындағы тартыстың негізгі мәселесі болып табылады. Диофизиттер мұны Исаның құдай болуымен қатар, құдайға бағынышты адам болғанының дәлелі ретінде қарастырады. Бұл үзінді көбінесе Исаның шәкірттерін енді бауырлар деп атауымен байланыстырылады. Олардың барлығы бауырлар болғандықтан, құдаймен ортақ әкелері бар. Қайта тірілгеннен бері Иса адамзат пен құдайдың арасындағы берік байланыс құрды. Иса Мәриямға қайта тірілу туралы емес, тек әкесіне қайта оралатындығы туралы айтты. Бұл Исаның шәкірттеріне қайта тірілудің қуанышы тірілуде емес, құдаймен қосылуда екенін көрсетеді, себебі Иса осы жайтты дереу шәкірттеріне жеткізуді қажет деп санады. Сондықтан кейбіреулер бұл үзіндіде Иса үшін көтерілу қайта тірілуден гөрі маңыздырақ деген мағына бар деп түсіндіреді. Осы тармақты жеке қарастырып немесе басқа түсініктерді ескермей, кейбіреулер тіпті қайта тірілу деген нәрсе жоқ деп санайды; бұл тек көтерілу болды.

Тәңірлік

Иоанн 20:17 көптен бері Үштік іліміне қарсы дәлел ретінде қолданылып келеді, бұл ілім 200 жылға дейін талқыланған. Бұл аят Исаның да өзінен жоғары Құдай бар екенін немесе кемінде одан басқа да бір Құдай бар екенін көрсететіндей болып көрінеді. Мәтін: "Мен Әкемнің және сендердің Әкелеріңе, менің Құдайымның және сендердің Құдайларыңа көтеріліп барамын" (Иоанн 20:17). Ерте Католик Шіркеу Әкелерінің бірі Тертуллиан Үштік іліміне толығымен қарсы болды. Тертуллианның сенімі бойынша: "Осы теория бойынша, Ұл – Құдайдың өзі емес, және ол Әкедей құдайлық мәнімен бірдей емес. Керісінше, Ұл Әкенің құрамынан жасалған бір бөліктен болғандықтан "құдайлыққа" ие. Бұл оларды "бір мән" немесе мәні жағынан ешқандай айырмашылығы жоқ етеді. Бірақ Ұл Әкемен бірдей Құдай емес."