Кіріспе

Ирландиялық саясаткер және жазушы (1882–1925)

Даррел Эдмунд Фиггис (Darghal Figes; 17 қыркүйек 1882 – 27 қазан 1925) – ирландиялық жазушы, Синн Фэйн қозғалысының белсендісі және Ирландия еркін мемлекетінің тәуелсіз парламент мүшесі.

Ерте өмір

Даррел Фиггис Дублиндегі Глен-на-Смойл, Палмерстаун Парк, Ратминс ауданында, шай саудагері Артур Уильям Фиггистің және Мэри Энн Диннің ұлы болып дүниеге келді. Ол әлі нәресте кезінде отбасы Үндістанның Калькутта қаласына көшіп кетті. Сол жерде әкесі A W Figgis & Co. компаниясын құрып, шай бизнесінде агент болып жұмыс істеді. Даррел он жасқа толғанда олар қайта оралды, бірақ әкесі көп уақытын Үндістанда өткізе берді. Жас шағында ол Лондондағы әйелінің туысының шай брокерлік фирмасында жұмыс істеді және осы кезде әдебиетке және әдеби сынға деген қызығушылығы арта бастады.

Әдеби мансап

1910 жылы Фиггис, өзінің алғашқы өлеңдер жинағына кіріспе жазған Г.К. Честертонның көмегімен, «Дент» баспа компаниясына қосылды. «Дент» баспасында жұмыс істеген көп жылдары Фиггис Лондондағы Хэмпстед Гарденс, 42 Асмунс Хилл мекенжайында тұрды. Ол Поллагқа көшті. Пасха көтерілісінен кейін ұсталғаннан соң ол баспамен жол ажырасты. Содан кейін ол Уильям Карлтон және басқа авторлардың еңбектерін қайта басып шығарған жеке фирмасын құрды.

Ирландиялық еріктілер және қару-жарақ саудасы

Фиггис 1913 жылы Дублиндегі Ирландиялық еріктілерге қосылды және Ахилл қаласында еріктілердің алғашқы батальонын ұйымдастырды, онда ол үй салды. Лондонға келген кезде ол О’Рахиллимен байланысқа түсті, ол оны «Ольстер еріктілеріне» қару-жарақ жеткізген қару сатушылармен таныстырды. Осылайша ол еріктілерге неміс мылтықтарын қаржыландыру және жеткізуді талқылаған Лондондық топқа кірді. Бұл қару сатушылар тобына Молли және Эрскин Чайлдерс, Мэри Спринг Райс, Элис Стопфорд Грин және Роджер Кэсмент кірді. «Чайлдерс» пен «Спринг Райс» қатар «Асгард» кемесінің экипажында Корольдік әуе корпусының капитаны Гордон Шепард және Донегал графтығының Гола аралынан келген екі балықшы – Патрик МакГинли мен Чарльз Дагган болды. Осы кезде Корольдік теңіз күштері Германиямен соғысқа дайындалып, Ирландия теңізін патрульдеді, ал Фиггиске «Асгардқа» барлық жағдай қалыпқа келгенін хабарлау үшін моторлы қайықпен Ламбей аралына бару тапсырылды. Өзінің айтуынша, ол пилоттық кеменің капитанын теңізге шығуға көндіре алмады, себебі көп жылдардың ішіндегі ең қатты дауылдардың бірі болып жатқан еді. Сәттілік пен экипаждардың шеберлігінің арқасында үш кеме өз мақсаттарына жетті. Фиггис, Шон МакГарримен бірге, «Асгардты» Хаут портынан көмектеспей бақылады, ал Эрскин, Молли рульде болғанда, есептелген тәуекелге баруды шешіп, портқа жүзіп кірді. Барлық қиындықтарға қарамастан, Касмент, Эойн МакНилл және Булмер Хобсонмен Германиядан мылтық сатып алып, оларды Ирландияға қауіпсіз жеткізу туралы құпия келісім сәтті аяқталды. Дублинге мылтық пен оқ-дәрімен бара жатқан еріктілердің үлкен тобы Корольдің Шотландия шекаралық полкі мен Дублин қалалық полициясының жасағымен кездесті. Жолды тосқандықтан, Фиггис пен Томас МакДонаг офицерлерді алаңдатуға тырысты. Фиггис еріктілердің тыныш тарауына және олардың контрабандасын «бұрынғы солдат болған Керриган командиріне» жүктеуге көп үлес қосты.

Интернаттау және 1917 жылғы қосымша сайлау

1916 жылғы Пасхалық көтеріліске қатыспағанына қарамастан, Фиггис 1916 және 1917 жылдар аралығында британдық билік тарапынан Reading Gaol түрмесінде тұтқындалып, интернатқа алынды. Оның әйелі Милли «The New Age» газетіне күйеуінің түрмедегі жағдайын және оның 1914 жылғы Корольдікті қорғау заңы бойынша тұтқындалуын тым кең деп есептегенін жазды. Бостандыққа шыққаннан кейін Фиггис Ирландияға оралды. 1917 жылғы Синн Фэйн Ардфейсінде ол және Остин Стак партияның құрметті хатшылары болып сайланды. Конференцияда Эмон де Валера партия президенті ретінде Артур Гриффитті алмастырды. Гриффит пен Майкл О'Фланаган вице-президенттер болды. Сонымен қатар, В. Т. Косгрейв және Лоуренс Гиннелл есімді екі құрметті қазынашы да сайланды. Осы лауазымдардың екіұштылығы Синн Фэйннің конституциялық дәстүрді ұстанатындар мен көбірек әскери тәсілді жақтаушылар арасындағы коалициялық сипатын көрсетеді. Одан көп ұзамай Фиггис Джон Филлипстің қайтысынан туындаған сайлауда Джозеф МакГиннес үшін үгіт жүргізу үшін Оңтүстік Лонгфорд сайлау округіне барған төрт жақында босатылған тұтқындардың бірі болды. Синн Фэйн үміткерінің Ирландия парламенттік партиясының үміткерінен басым жеңіске ие болуы, соңғы партияның бұрынғы партияның ықпалынан шығуының басталуын білдірді. 1918 жылдың мамыр айында Фиггис жалған неміс қастандығына қатысқан деген айыппен екінші рет тұтқындалып, Англияға қайта депортацияланды. 1918 жылы ол «Республика» газетінің редакторы болды.

Ирландияның Тәуелсіздік соғысы (19191921)

1919 жылдың қыркүйегінен 1921 жылға дейін Фиггис Ирландияның ресурстары мен өнеркәсібін зерттеу комиссиясын басқарды. Осы кезеңде Фиггис пен сол кездегі қаржы министрі Майкл Коллинз арасындағы қарым-қатынас нашарлап, бұл жайт көпшілікке белгілі болды. Коллинздің бұл қырағылығы Фиггис Конституция комитетіндегі жұмысында да оны қуалай берді. Фиггис Шаннон өзені бойындағы Каррикте Дэйл сотының отырысына қатысып жатқанда, әскери шабуыл болды. Капитан Сирил Кроуфорд есімді офицер Фиггис пен Пидар Керниге дереу өлім жазасын берді. Ол осы мақсат үшін арқан әкелуді бұйырды, бірақ тағы бір офицер араласып, Керни мен Фиггис босатылды.

Атыс тоқтатылсын

Фиггис Англо-Ирландия келісімін қолдады. Ол 1922 жылғы маусым айындағы сайлаудағы Коллинз/Де Валера келісімін қатты сынады, ол Синн Фейн партиясының және, одан да маңыздысы, ИРА-ның бөлінуін болдырмауға жасалған әрекет болды. 1922 жылдың 25 мамырында ол Шаруалар одағының атқарушы кеңесінің және бизнес мүдделерінің өкілдерімен өткен жиналысқа қатысып, оларды анти-келісім кандидаттары жеңіске жете алатын сайлау округтерінде кандидаттарды тіркеуге ынталандырды. Фиггис сол кезде Синн Фейн Ард Хомхайрле Ұлттық Атқару комитетінің мүшесі болғандықтан, партиядан қуылды. Бұл саясатқа қарсы әрекет сол кезде күн сайын орын алатын Атысты тоқтату шартының айқын бұзылуларының аясында қарастырылуы керек. Бұл ИРА-ның Dáil Éireann бақылауында емес екендігінің нақты дәлелі болды және партиялық біртүлікке жасалған әрекеттердің белгілі бір дәрежеде формалды екенін көрсетті.

Республикашылдардың шабуылдары

1922 жылғы 13 маусымда Дублин газеттері Даррел Фиггиске жасалған шабуыл туралы хабарлады, оның барысында оның сақалы кесілді. "Evening Herald" газетінде хабарланғандай, түн ортасына дейін аз уақыт қалғанда Милли Фиггис есік қағылғанға жауап берді. Үш ер адам оның күйеуін іздеп, оны басып өтті. Миссис Фиггис олар оны атып өлтіруді ниеттенген деп қорқып, бөлмеге кіріп, есікті құлыптауға тырысты, бірақ шабуылдаушылар оған кедергі келтірді. Газетте "Миссис Фиггис қатты стресске ұшырады" делінген. Шабуылдың толық мән-жайы 36 жылдан кейін оқиғаға қатысушылардың бірі үнсіздігін бұзғанға дейін белгісіз қалды. Бұл болашақ Дублин мэрі Роберт Бриско болды, ол осы мәлімдеме жасаған кезде Ирландиядағы еврей қауымының ең танымал және беделді саясаткері еді. Шабуылға деген теріс көзқарас тек Анти-Трактисттерге ғана тән емес еді. 13 маусымда Коллинзге жазған хатында оның никелі Китти Кирнан былай деп жазды: "Кешіріңіз, Даррел Фиггис әдемі қызыл сақалын жоғалтты. Мен осы туралы оқығанда, сіздердің күліп, риза болатындарыңызды көзге елестете алдым. Бірақ Гарридің достарының бұл әрекеті жамандық еді, солай емес пе? Қызығы, мен Фиггиске бірдеңе болуы мүмкін деп күтіп жүрдім (газеттерді оқып). Ол тек сақалын жоғалтқаны үшін бақытты болды".

Конституциялық комитет

Шартқа қол қойылғаннан кейін, ұсынылып отырған еркін мемлекет үшін конституцияны жылдам дайындау қажеттігі анық болды. Артур Гриффит Фиггистің Конституциялық комитеттің төрағасы болуын жоспарлаған, бірақ Коллинз бұл ұсынысты ветолады, өйткені Фиггистің ықпалын барынша азайту үшін өзін осы лауазымға ұсынды. Коллинз бен Фиггистің арасындағы антагонизм жобаның астыртын ағысы болып қала берді, ал Коллинздің алғашқы жиыннан кейін болмауы кезінде, Коллинз ұсынған Джеймс Г. Дуглас оған егжей-тегжейлі апталық кездесулер арқылы жаңалықтарды жеткізіп отырды. Дуглас, өзінің естеліктерінде Фиггиске деген жек көрінішін мойындаған, комитетке Джеймс МакНилл, Клемент Дж. Франс және Ирландиялық Ақ Кресте онымен тығыз жұмыс істеген Р. Дж. П. Мортишедті алып келді, осылайша Коллинздің бақылауын одан әрі күшейтті. Фиггис пен Дугластың арасындағы өзара антагонизм Ирландиялық Ақ Крестің алғашқы күндеріне дейін барып жетеді. Даррел Фиггис оның хатшысы болып тағайындалуға тырысты. Дуглас МакНиллді қолдады. Ақырында, Коллинз бұл жұмысты капитан Дэвид Робинсонға тапсыру керек деп шешті, бірақ бұл Фиггис пен Дугластың арасындағы шиеленісті азайтуға көмектеспеді. Ол әлі де TD болып тұрғанда, 1925 жылы Seanad Éireann сайлауына қатысты, онда ол тек 512 бірінші дауыс алды.

Сымсыз хабар тарату сұранысы

1923 жылдың желтоқсанында еркін мемлекетте қоғамдық радио хабарларын тарату қызметін қалай жүзеге асыру керектігін зерттеу үшін комитет құру туралы шешім қабылданды. Пікірталастың басты мәселесі – қызметті мемлекет тікелей басқарып, бақылап отыруы керек пе, әлде оны коммерциялық тұрғыда Ирландия радиокомпаниясы жүргізуі керек пе еді. Соңғы нұсқа Ұлыбританияда BBC құрылған кезде қолданылған үлгіге ұқсас болатын. Фиггис комитетке қосылды, және бұл шешім жаңа мемлекеттегі алғашқы сыбайлас жемқорлыққа қатысты дауға себеп болды, оның ортасында Фиггис өзі болды. Фиггистің бұрынғы іскер серігі Эндрю Белтон, пошта министрі Дж. Уолшқа хат жолдады. Уолштің Белтон мен Корк қаласындағы іскер таныстарынан құралған жекелеген компанияға басымдық беру ниеті, сондай-ақ Фиггиске деген жеке антагонизмі бастапқыда-ақ байқалды. Уолш жариялаған хатта Белтон, Фиггистің саяси ықпалын пайдаланып, мемлекеттік тапсырыстар алуға көмектесетінін айтқан. Бұл айыптау Фиггистің хабар тарату комитетінен кетуіне және осы жаңа айыптауларды зерттеу үшін екінші тергеу басталуына әкелді. Фиггис кез келген заңсыздыққа қатысы болмағанын қатаң түрде жоққа шығарды, бұл айыптаулардың жеке антагонизмге байланысты болғанын, Белтонның артықшылық күтуі орындалмағандықтан туындағанын мәлімдеді. Белтонның Лондонның жоғары қаржылық және саяси тұлғаларымен, соның ішінде Лорд Бивербрукпен байланыстары да үлкен алаңдаушылық туғызды.

Жеке өмірі мен өзін-өзі өлтіруі

1924 жылы 18 қарашада Фиггистің әйелі Милли өз-өзіне қол жұмсады. Ол 1922 жылғы шабуылдан кейін Коллинз оларға берген «Вебли» револьверін пайдаланды. Тергеу нәтижесінде, ол Ратфарнхэмде таксидің артқы орындығында өзін атып өлтіргені анықталды, бұрын жүргізушіге «Ат топырағы» клубына апаруды бұйырған екен. Оқтағандағы екі оқ атылған. Оны Мейт ауруханасына жеткізіп, қайтыс болды деп жариялады. Фиггис келген кезде медбике қанға батқан өлім хатын берді. Хатында Фиггис әйелі күйеуіне келтіретін қайғыға өкініш білдіріп, 1922 жылғы шабуылдан туындаған жарақаттары мен депрессиясы туралы айтқан. Ол Дублиндегі Маунт Джером зиратында жерленді. Бір жылдан кейін Фиггистің жаңа сүйіктісі, 21 жасар Рита Норт есімді католик әйел, дәрігер Лейк өлі туған баланы хирургиялық жолмен алуға тырысқанда денсаулық мәселелерінен қайтыс болды. Сот Норттың өлімін тергегеннен кейін, ол «перитонит» және іш қуысының қабынуынан қайтыс болғанын анықтады. Бірақ көпшілік оның заңсыз түсік салдарынан қайтыс болғанына сенді. Оның денесі Лондоннан әкелініп, отбасы Гласневин зиратында жерледі. Фиггис 1925 жылы 26 қазанда, Норттың ісі бойынша куәлік бергеннен бір апта өткен соң, Лондонның Финсбери ауданындағы Гранвилл көшесіндегі пансионатта өз-өзіне қол жұмсады. Ол өліміне дейін бір күнге дейін әдеттегідей Лондонға келгенде Корольдік Автомобиль Клубында тұрған. Оның жақын туыстары мен достарынан құралған шағын аза тұрғандар тобы Батыс Хэмпстед зиратында жерлеу рәсіміне қатысты. Оның өлімінен туындаған қосымша сайлауда Лейборист партиясынан Вильям Нортон жеңіске жетті.