Осман сәулетшісі Седефкар Мехмет Аға

Кіріспе

Осман сәулетшісі Седефкар Мехмед Аға немесе Елбасандық Седефкар Мехмети (Қазіргі түрік тілінде: Sedefkâr Mehmet Ağa, албан тілінде: Sedefqar Mehmeti Aga Elbasanit, шамамен 1540–1617 жылдары) Стамбулдағы Сұлтан Ахмет мешітінің ("Көк мешіт") османдық албан сәулетшісі ретінде тарихқа енген.

Өмірбаян

Мехмед Аға 1540 жылы Елбасан қаласында албан отбасында дүниеге келген. Биограф Кафер Эфендидің айтуынша, ол қазіргі Албаниядағы Елбасан қаласынан шыққан деп есептеледі. 1563 жылы Стамбулға «Девширме» ретінде әкелінді, жаңашақылар корпусына немесе сарай мектептеріне қосылу үшін. Алты жыл кадет (ацемиоғлан) болғаннан кейін музыканы оқуға кірісті. Жиырма жыл бойы ол ана жемісімен инкрустация жасаумен айналысты, осыдан оған Седефкар (ана жемісін өңдеуші) деген тегі берілді. Кейіннен ол сәулет өнеріне де көшті. Түркияның ең танымал сәулетшісі Мимар Синанның шәкірті болды, Синан болмағанда оның кеңсесіне жетекшілік етті. 1586 жылдың қаңтарында оған Манисадағы Мұрадий мешітін аяқтау жұмысы тапсырылды, бұл құрылысты оның ұстазы Синан бастаған еді. Ол солтан Мұрат III-ке Құран қорабын сыйлады (мүмкін, Синанның кеңесімен) және қақпа күзетшісі (Капичи) болып тағайындалды. 1588 жылы Синан қайтыс болғанда, оның бірінші көмекшісі Мехмед Аға оның орнына тағайындалмады, керісінше, Ұлы визир Дауыт Ағаны, су жолдары шебері, патшалық сәулетшісі етіп тағайындады. 1591 жылы Мехмед Аға сұлтанға әсем безенділген садақ бергенде, оны бас сот орындаушысы (мухзирбасы) етіп тағайындады. Сол жылы ол тіпті Диярбақырдың губернаторының орынбасары (мүтеселлин) және құрылыс инспекторы болды. Келесі жылдары Арабия, Египет және Македонияға сапар шекті. 1597 жылы оны солтан III Мехмед су жолдары шебері етіп тағайындады. Оған сондай-ақ Топкапы сарайында сақталатын, ана жемісі мен тасбақа панцирімен инкрустацияланған, Ахмет I-ге арналған жаңғақтан жасалған тақ жасау тапсырылды. 1599 жылы Дәуіт өлім жазасына кесілгеннен кейін, оның орнын патшалық сәулетші ретінде Далжич Ахмет Аға иеленді. 1606 жылы Мехмед Аға, ақыры Османдық сарайының бас императорлық сәулетшісі болып тағайындалды, ол Далжич Ахмет Ағаның орнын басып, Агия София бағындағы Мехмед III-нің үлкен мазарын салдырды. 1609 жылдан 1616 жылға дейін ол тек қана «Көк мешіт» деп аталатын Сұлтан Ахмет мешітінде жұмыс істеді. Мешіттің дизайны 6-шы ғасырда салынған Византия сәулетінің шедеврі Агия Софияға (Киелі даналық шіркеуі) және оның ұстазы Мимар Синанның еңбектеріне негізделген. Мешіттің дизайны толық симметриялық, үлкен орталық күмбез төрт жартылай күмбездермен нығайтылып, бірнеше кіші экседрлармен қоршалған. Мехмед Ағаға сәулет теориясы туралы кітапты Кафер Эфенди жазды. Бұл кітапта ол өзінің жұмыс әдістерін және сол кезеңдегі сәулетшілердің білімін түсіндірді. Мехмед Аға 1617 жылы Стамбулда, сол кездегі сұлтанмен бірдей уақытта қайтыс болды.

Mehmed Agha was born around 1540 to an Albanian family in Elbasan. According to the biographer Cafer Efendi, he was believed to have been originally from the city of Elbasan in what is now Albania. He brought to Istanbul in 1563 as a "Devshirme" to join the janissary corps or palace schools. After six years as a cadet (acemioğlan) he began the study of music. During a period of twenty years he specialized with inlay in mother of pearl, giving him the surname Sedefkâr (worker in mother of pearl). Later he also switched to architecture. He became a pupil of architect Mimar Sinan, Turkey's most celebrated architect, becoming his first assistant in charge of the office in the absence of Sinan. In January 1586 he was appointed to complete the Muradiye Mosque in Manisa, a construction started by his master Sinan. He gave a Koran box to sultan Murat III (possibly on the advice of Sinan) and was appointed Gate Keeper (Kapıcı). When Sinan died in 1588, Mehmed Agha, his first assistant was not appointed as his successor, but instead the Grand Vizier appointed Davut Ağa, the Master of the Waterways, as the royal architect. When in 1591 Mehmed Agha gave the sultan a richly decorated quiver, he was promoted to Chief Bailiff (muhzirbaṣı). In the same year he even became lieutenant governor (mütesellin) of Diyarbakır and Inspector of Works. During the following years he visited Arabia, Egypt and Macedonia. In 1597 he was appointed Master of the Waterways by sultan Mehmed III. He was also given the commission for the building of a walnut throne, inlaid with nacre and tortoise shell, for Ahmed I, which can be seen in the Topkapı Palace. After Davut's execution in 1599, he was succeeded as royal architect by Dalgıç Ahmet Ağa. In 1606 Mehmed Agha was finally named chief imperial architect to the Ottoman court, succeeding Dalgıç Ahmet Ağa, builder of the large tomb of Mehmed III in the garden of Hagia Sophia. From 1609 until 1616 he worked exclusively on the Sultan Ahmed Mosque, called the Blue Mosque because of the colour of its tile work. The design of the mosque was based on the Hagia Sophia (Church of Holy Wisdom), the masterpiece of Byzantine architecture built in the 6th century, and on the work of his master, Mimar Sinan. The design of the mosque is perfectly symmetrical, with a great central dome buttressed by four semi domes and surrounded by a number of smaller exedrae. Mehmed Agha had a book on architecture theory written for him by Cafer Efendi. In this book he explained his methods of work and the architectural training of the period. Mehmed Agha died in 1617 in Istanbul at about the same time as his sultan.

Мұра

Өзінің еңбектері арқылы ол Стамбул қаласына ерекше із қалдырды. Сұлтан Ахмет мешіті тұрған алаң Сұлтанхамет деп атала бастады. Бұл мешітті оның мансабының ең жоғары жетістігі деп санауға болады. Мимар Синанның соңғы шәкірті Мехмед Аға, ұстазының сәулет өнеріне жарқын, түрлі-түсті стильін қосып, өзінің міндетін орындады.