Кіріспе

Карл Йозеф Сильбербауэр (21 маусым 1911 – 2 қыркүйек 1972) – австриялық полиция қызметкері, Schutzstaffel (SS) мүшесі және Батыс Германияның Bundesnachrichtendienst (федералды барлау қызметі) үшін жасырын тергеуші. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистер басып алған Амстердамда дислокацияланған, онда ол Hauptscharführer (бас сержант) шеніне көтерілді. 1963 жылы, Сильбербауэр сол кезде Вена полициясында инспектор болып жұмыс істеген кезде, 1944 жылы Анна Франк үйінің құпия қосымасына жасалған Гестапо шабуылының және Анна Франк пен оның қашқан достары, сондай-ақ олардың екі қорғаушысы – Виктор Куглер мен Йоханнес Клейманды тұтқындауға жауапты екені анықталды.

Ерте өмір

Венада дүниеге келген Сильбербауэр 1935 жылы әкесінің ізімен полицияға келмес бұрын австриялық армияда қызмет етті. Төрт жыл өткен соң ол Гестапоға қосылып, Нидерландыға көшті, ал 1943 жылы Гаагадағы қауіпсіздік қызметіне (СД) ауысты. Кейін Амстердамға жіберілді және "IV B4 бөліміне" бекітілді, бұл бөлім австриялық және неміс полиция бөлімдерінен таңдалған және оккупацияланған Нидерландыда жасырынып жүрген еврейлерді ұстаумен айналысты.

Франктың құпия қосалқы бөлмесіне шабуыл

1944 жылдың 4 тамызында Сильбербауэрге өзінің жоғары тұрған SS Obersturmführer (лейтенант) Юлиус Деттманн 263 Prinsengracht мекенжайындағы жоғарғы қабаттағы бөлмелерде еврейлер жасырынып отыр деген ақпаратты тексеруді бұйырды. Ол бірнеше голланд полиция қызметкерлерін алып, Виктор Куглерден жасырынған жерге кіретін жол туралы сұрақ қойды. Мип Гиес пен Йоханнес Клейман да сұраққа тартылды. Куглер мен Клейман тұтқындалса, ал жас хатшы Беп Воскуйль, жасырын бөлмелердің қорғаушыларының қара нарығын көрсеткен құжаттармен қашып кетті. Гиеске болса, үй-жайда қалуға рұқсат берілді. Кейін ол, мұның себебі Сильбербауэрдің австриялық акцентін танып, оған жақын сезінуінен болды деп болжады. Соғыстан кейін Отто Франк пен Карл Сильбербауэр рейдтің мән-жайлары туралы сұхбаттасты, екеуі де Сильбербауэрдің жасырынып отырғандардың екі жылдан астам уақыттан бері сол жерде екеніне таңырқанын айтты. Франк, Сильбербауэрдің олардың құнды заттары мен ақшасын тәркілегенін, осы олжаларды Отто Франктың портфеліне салып, оны еденге төгіп, Анна Франктың күнделігін құрайтын қағаздар мен дәптерлерді шашыратып тастағанын еске алды. Ұзақ өтпей, Куглер мен Йоханнес Клейман, Отто Франк, Эдит Франк Холландер, Марго Франк, Анна Франк, Герман ван Пелс, Огюст ван Пелс, Питер ван Пелс және Фриц Пфеффер тұтқындалып, Амстердамдағы гестапо штаб-пәтеріне жеткізілді. Одан кейін, жасырынып отырған сегіз адам Вестерборк транзит лагеріне, содан кейін Аушвиц концлагеріне жіберілді. Біраз уақыттан соң Марго мен Анна Франк Берген-Белсен концлагеріне жіберілді, онда олар тифтен қайтыс болды. Виктор Куглер мен Йо Клейман еңбек лагерлеріне жіберілді. Он адамның ішінде тек Отто Франк, Куглер және Клейман ғана аман қалды.

Жасырын операциялар

1945 жылы сәуірде Сильбербауэр Венаға оралды және Австрия Коммунистік партиясының мүшелеріне қарсы күш қолдану артық болғаны үшін он төрт айға түрмеге отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін Сильбербауэр Батыс Германия Федералдық барлау қызметіне (BND) қабылданып, он жыл бойы тыңшы немесе жасырын оперативтік қызметкер болып жұмыс істеді. Der Spiegel тілшісі Питер Фердинанд Кохтың мәлімдемесінше, ол бұрынғы нацистерді BND-ге жұмысқа алуды зерттеу кезінде Сильбербауэрдің соғыстан кейінгі қызметі туралы білген. Оның BND басшылары Сильбербауэрдің бұрынғы СС мүшелігінің неонацистерді оның нағыз адалдығынан жаңылыстыратынына сенді. Мүмкін, BND-нің қысымы салдарынан, Сильбербауэр 1954 жылы, Анна Франктің күнделігі неміс тілінде жарық көргеннен кейін төрт жыл өткен соң, Веналық Криминалполицияға (Крипо) қайта орналастырылып, инспектор шеніне көтерілді.

Висенталь орталығының тергеуі

Холокосттан аман қалған және нацистерді іздеуші Саймон Визенталь 1958 жылы Сильбербауерді іздеуді бастады, себебі Австриялық Холокостты жоққа шығарушылар оған Анна Франк болғандығын дәлелдеуді талап етті. Бір жасөспірім Холокостты жоққа шығарушы, егер Анна Франкты ұстаған офицер табылса және ол оны мойындаса, онда ол өз ойын өзгертетінін мәлімдеді. 1948 жылы голланд полициясының «Жасырын қосымшаға» (Secret Annex) жасаған шабуылды терген кезде Сильбербауэрдің есімі «Сильвернагель» деп белгіленген. Шабуылға көмектескен голланд полициясының детективтерін Мип Гис анықтады, ол олардың командирінің жұмысшы табының Вена акценті болғанын еске алды. Голланд полицейлері өздерінің жоғары лауазымды офицерінің тегін қате жазудан басқа ештеңе есінде қалмағанын айтты. Визенталь Аннаның әкесі Отто Франкқа хабарласуға тырысты, бірақ ол кешірім мен келісімді қолдайтынын білді. Отто сондай-ақ, ұстауға қатысқан офицерлер емес, гестапоға шағымданған адам ең жауапты екеніне сенді. Алайда Визенталь Холокостты жоққа шығару қозғалысын жоққа шығаруға бекінді және «Сильвернагельді» іздеуін жалғастырды. 1963 жылдың көктемінде, көптеген австриялықтардың аттары ұқсас болғаннан кейін, Визентальға голланд тергеушілер соғыс кезеңіндегі гестапоның телефон кітабын берді. Амстердамнан Венаға екі сағаттық ұшу барысында Визенталь «IV B 4 бөліміне» тіркелген «Сильбербауэр» деген есімді тапты. Венаға келген соң, Визенталь Австрия Ішкі істер министрлігі үшін нацистік қылмыстарды терген доктор Йозеф Визингерге телефон соқты. Визингерге Сильбербауэр әлі де полицей болуы мүмкін екенін айтқаннан кейін, ол Вена полициясында осы тегі бар «кем дегенде алты адам» бар екенін мәлімдеді және жазбаша өтініш талап етті. 1963 жылдың 2 маусымында Визенталь толыққанды өтініш берді, бірақ бірнеше ай бойы Вена полициясы өздерінің қорытындыларын жариялауға дайын емес екенін хабарлады.

Экспозиция

Шын мәнінде, Вена полициясы инспектор Сильбербауэрді дер кезінде анықтады. Ол Анна Франкты тұтқындаудағы рөлін мойындағаннан кейін, департамент оның өткені жарияланса туындайтын жағымсыз жаңалықтардан қорқып қалды. Сондықтан Вена полициясы Сильбербауэрді жалақысыз Криподан шеттетуге мәжбүр болды, оған себептерін айтпауды бұйырды. Алайда, Сильбербауэр жұмыстан шеттелуіне өкініп, оның себептерін әріптесімен бөлісті. Оның әріптесі, Австрия Коммунистік партиясының мүшесі, дереу оқиғаны партияның ресми газетіне ұсынып, ол 1963 жылдың 11 қарашасында жарияланды. "Известия" "австриялық серіктестердің детективтік жұмысын" мақтағаннан кейін, ашуланған Визентал Сильбербауэрдің мекенжайын голланд БАҚ-қа жіберді. Журналистер Сильбербауэрдің Венадағы үйіне шабуыл жасағанда, полиция қызметкері Анна Франкты өзі тұтқындағанын ашық мойындады. Анна Франктың күнделігі туралы сұраққа жауап бергенде, Сильбербауэр: "Мен өткен аптада кішкентай кітапты сатып алып, ішінде өзімнің атым бар ма екенін көру үшін алдым. Бірақ мен онда жоқпын", - деді. Журналист оған "Сіз оны бірінші болып оқыған болуыңыз мүмкін" десе, Сильбербауэр күліп: "Бәлкім, мен оны еденнен жинап алуым керек еді", - деді.

Сильбербауэрдің тұтқындалу туралы естеліктері

Сильбербауэрдің тұтқындалу туралы естеліктері ерекше айқын болды, әсіресе ол Отто мен Анна Франкты еске алды. Ол Оттодан жасырынғанына қанша уақыт болғанын сұрағанда, Отто: "Екі жыл мен бір ай" деп жауап берді. Сильбербауэр түсінуге болатындай, күмәнданды, содан кейін Отто Аннаны қабырғадағы белгілерге қарсы тұрғызып, олар Қосымшаға келгеннен бері оның бойын өлшегенін көрсетті, бұл оның соңғы белгі жасалғаннан бері өскенін дәлелдеді. Сильбербауэр Аннаның "кітаптардағы суреттерге ұқсайтынын, бірақ сәл үлкенірек және сұлурақ екенін" айтты. "Сіздің қызыңыз өте әдемі", - деді ол Фрэнк мырзаға. Өзі білгенін баяндағанына қарамастан, Сильбербауэр голландиялық полицияның ақпарат берген голландиялық құпия агенттің ізін анықтауға көмектесетін ешқандай ақпарат бере алмады. Ол қоңырауды өзінің командирі, СС лейтенанты Юлиус Деттман қабылдағанын түсіндірді, ол ақпараттың "сенімді дереккөзден" алынғанын ғана айтты. Деттман 1945 жылдың 25 шілдесінде түрмеде (Хуис ван Беваринг, Хевенстраат 6, Амстердам, Нидерланды) өзіне-өзі қол жұмсағандықтан, екінші тергеу де соқпаққа тірелді.

Есту және өлім

Австрия үкіметі Анна Франктың тұтқындалуы "Силбербауэрді тұтқындауға немесе соғыс қылмыскері ретінде қудалауға негіз болмайды" деп мәлімдегенімен, Вена полициясы тәртіптік тыңдау өткізді. Куәгерлердің арасында Отто Франк та болды, ол Силбербауэрдің тұтқындалған кезде "тек өзінің қызметін орындаған және дұрыс әрекет еткенін" куәландырды. Бірақ Отто былай қосты: "Менден жалғыз тілегім – осы адамды ешқашан көруге соқпауы". Соның нәтижесінде полициялық комиссия Силбербауэрді кез келген қылмыстан ақтап берді. Оның еңбекақысыз үзілісі тоқтатылды және Вена полициясы оны "Жекелендіру бөліміне" (Erkennungsamt) кеңсе жұмысына бекітті. Силбербауэр 1972 жылы Венада қайтыс болды. Ол Мауэр-Фриденштрассе зиратында жерленген, оның әйелі Барбара да сол жерде жатыр.