Кіріспе
Дейр әл-Балах (دير البلح) – Газа секторының орталық бөлігіндегі палестиналық қала және Палестина мемлекетінің Дейр әл-Балах облысының әкімшілік орталығы. Ол Газа қаласының оңтүстігінен шамамен орналасқан. 2005 жылдың қаңтар айының соңында ХАМАС мүшесі Ахмад Курд қала әкімі болып сайланды.
Deir al Balah or Deir al Balah (دير البلح) is a Palestinian city in the central Gaza Strip and the administrative capital of the Deir al Balah Governorate of the State of Palestine. It is located over south of Gaza City. Ahmad Kurd, a Hamas member, was elected mayor in late January 2005.
Дейр әл-Бала және т.б.
"Дейр әл-Бала", араб тілінен аударғанда "Жүзімді пальма ағашының монастыры" деген мағынаны білдіреді, және қаланың батысындағы жүзімді пальма ағаштарының бағынан осылай аталған. Бұл атау 19 ғасырдың соңына дейін қолданылып келді, ал оған дейін қала жергілікті халық арасында "Дейр Мар Жириси" немесе "Дейр әл-Хидр" деп, ал Османдық жазбаларда "Дейр Дарум" деп белгілі болған. Дейр әл-Бала қаласындағы, оның атымен аталған мешіт, жергілікті халық арасында оның қабірі сол жерде деп саналады.
Даром және т.б.
Кейінгі Осман дәуіріне дейін Дейр әл-Бала араб тілінде "Дарум" немесе "Дарун" деп аталды, бұл елді мекеннің крестонос шақтарындағы латынша атауы "Даром" немесе "Дорон" болатын. Крестонос шежірешісі Тирлік Вильгельм бұл атауды "гректердің үйі" (дар ар-рум) деген domus Graecorum сөзінің өзгеруі деп түсіндірді. Ал XVIII ғасыр ғалымы Альберт Шультенс бұл атаудың түбі ежелгі еврей тіліндегі "Даром" немесе "Дрома" сөзінен шыққан деп санайды. Бұл сөз "оңтүстік" мағынасын беретін еврей түбірінен туындаған, ол Лүдден оңтүстікке қарай жатқан аймаққа, яғни жағалау жазығының оңтүстік бөлігіне, Иудея тауларының алдына және солтүстік Негев шөліне сілтеме жасайды. Арабтардың ерте билігі тұсында "ад Дарум" немесе "ад Дайран" Байт Джибриннің оңтүстік кіші аймағының атауы болды, бұл аймақтың арамей тіліндегі Дарома атауының өзгеруі еді.
География
Дейр әл-Балах Газа секторының орталық бөлігінде, Жерорта теңізінің шығыс жағалауында орналасқан. Қала орталығы жағалаудан шығысқа қарай орналасқан, ал Дарумның ежелгі орны орталық Дейр әл-Баланың оңтүстігінде табылды. Жақын маңдағы елді мекендерге солтүстікке қарай Нусейрат лагері мен Бурейдж лагері, солтүстік-шығысқа қарай Мағази лагері және оңтүстікке қарай Уди-ас-Салқа кіреді. Хан Юнис Дейр әл-Баланың оңтүстігінде, ал Газа қаласы солтүстігінде орналасқан. Қала жағалаудағы Дейр-әл-Бала босқындар лагерін өзіне сіңіріп алды, бірақ ол Дейр-әл-Баланың муниципалды әкімшілігінен тыс қалады. 1997 жылы жалпы жер көлемі 14,735 дунам (14,7 км² немесе 1,473,5 гектар) болып тіркелген, ал қаланың жалпы салынған аумағы 7,000 мен 8,000 дунам (7–8 км² немесе 700–800 гектар) аралығында. Дейр әл-Бала 29 әкімшілік аймаққа бөлінеді. Патша Рамсес II (1303–1213 ж.б.д.) тұсында Дейр әл-Балах Шығыс Жерорта теңізіндегі алты гарнизондық бекіністің ең шығысына айналды. Бекіністер тізбегі батыстағы Синай бекінісімен басталып, Қанаанға дейін "Хор жолы" әскери жолы арқылы жалғасты. Дейр әл-Баланың шаршы пішіндес бекінісінің әр бұрышында төрт мұнара және су қоймасы болған. Египеттік кезеңдегі археологиялық қазбалар 1972 және 1982 жылдар аралығында Израильдің оккупациясы кезінде жүргізілді және оны Труде Дотан басқарды. Қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін бұл аймақ егіс шаруашылығы үшін пайдаланылды және қазір көкөніс бақтары мен жеміс бақтарымен жабылған, ал негізгі табылған заттарды Израиль мұражайларында, мысалы Иерусалимдегі Израиль мұражайында және Хайфадағы Хехт мұражайында көруге болады. Сол кезде Газа жолағындағы Талл әл-Аджулде де осындай мәдени даму байқалды.
Византия дәуірі
Византиялық билік кезінде Палестинадағы алғашқы ерте христиан монахы Иларион қазіргі Дейр-әл-Балах орнында алғашқы усақ қонысын құрды. Иларион бастапқыда сол жерде шағын лашық салды, бірақ Констанций II (337-361) тұсында ол осы усақ қоныстың негізін қалады. Өмірінің соңына қарай монастырь өсіп, көптеген келушілерді тарта бастады. Иларион Кипрге аттанғанға дейін, яғни 371 жылға дейін, барлығы 22 жыл монастырьда тұрды. Усақ қоныс саз кірпіштен және пальма жапырақтарынан тұрғызылған бірнеше шағын келмелерге бөлінген. Жергілікті дәстүрге және 19 ғасырдағы батыс саяхатшыларының бақылауларына сәйкес, Иларион монастырының дұға залы қазір әл-Хидр мешітімен пайдаланылуда. Француз саяхатшысы Виктор Герин мешіттегі екі мәрмәр бағананың Византия дәуіріндегі монастырьға тиесілі болуы мүмкін екенін айтқан.
Ерте ислам кезеңі
632 жылы Арабияда ислам үкіметінің бастапқы кезеңінде мұсылман қолбасшысы Усама ибн Зайд Византияның Дарумына шабуыл жасады. Бұл атау нақты Дейр әл-Балахты емес, қазіргі Дейр әл-Балах кіретін Лидден оңтүстікке қарай созылған аймақты білдірді. Бұл жер Палестинада 634 жылы Амр ибн әл-Ас Газаны бағындырғаннан кейін Рашид халифатының қосып алған алғашқы аймақтарының бірі болды. Ертедегі мұсылман араб үкіметі кезеңінде және 11-шы ғасырдың соңында крестшілер келгенге дейін "Дарум" әдетте Оңтүстік Жунд Филастин аймағын білдіретін, оның орталығы Байт-Джибрин немесе Хеброн қалалары арасында алмасып отырды.
Крестшілер мен Әйюбилер билігі
Дейр әл-Бала крестоносшылардың Даром бекінісінің қираған орнында салынған (кейде "Дорон" деп те аталады), оны король Амальрик I тұрғызған. Бекініс нақты қандай жылы салынғаны белгісіз, бірақ Амальрик 1153 жылдан кейін Фатимид халифатынан Аскалонды басып алғаннан соң салған болуы мүмкін. Амальрик Даромды Фатимид Египетіне қарсы бірнеше сәтсіз әскери науқандардың бастапқы орны ретінде пайдаланды. Даром Египет шекарасындағы шекаралық бекініс қызметін атқарумен қатар, корольдіктің оңтүстік аймақтарынан салық жинау және Египеттен келетін керуендер мен саяхатшылардан кеден алумен айналысатын әкімшілік орталық болып табылды. Египет билеушілері оны үнемі қауіп деп санады. Ауыл тұрғындары крестоносшылар әкімшілігімен одақтас және бекіністегі гарнизонмен қорғалған, жергілікті шығыс православие христиандарынан құралған. Тұрғындар төменгі тапқа жатса да, еуропалық немесе аралас текті крестоносшылар үшін қоғамның маңызды мүшелері саналды. Даромда грек епископтары болмағандықтан, 1168 жылы Папа Александр III Иерусалимнің латын патриархына діни округтерге тікелей билік беруге рұқсат берді, осылайша негізінен грек православ тұрғындары католик шіркеуінің билігіне бағынды. Амальрик 1170 жылы Египетке қарсы бесінші жорығынан бас тартқаннан кейін, Фатимидтер үшін күрескен мұсылман қолбасшысы Саладин бекініске шабуыл жасап, оны қоршап алды. Бастапқы жетістікке қарамастан, Даром басып алынбады немесе қиратылмады. 1187 жылы мұсылман әскері крестоносшыларды шешуші Хатин шайқасында жеңгеннен кейін, олардың басшысы Саладин, сол кезде Әйюбид әулетінің тәуелсіз сұлтаны, оңтүстікке жылжып, 1188 жылы Аскалон мен Даромды басып алды. Оның бірінші бұйрығы бекіністі бұзу болды, бірақ кейін одан бас тартты. Онда әмір (басшы) Алам ад Дин Қайсар басқаратын гарнизон орналастырылды және ол жабдықтар мен оқ-дәрі сақтау орны ретінде пайдаланылды. Әйюбидтер бекіністі жақын арада қайта салып, үшінші крест жорығы кезінде Палестинада жоғалған аумақтарды қайта басып алу үшін көпір басы ретінде пайдаланды. Дегенмен, 1196 жылы сұлтан әл-Азиз Усман крестоносшылар басып алған жағдайда, оны қиратуға шешім қабылдады. 15 ғасыр тарихшысы әл-Макризидің мәлімдемесіне сәйкес, бұл шешім халықтың наразылығын тудырды, себебі саяхатшылар мен саудагерлер бекіністің қорғауынан үлкен пайда көріп отырған.
Мамлюк дәуірі
Құлатылғаннан кейін Дарум қанша уақыт қараусыз қалғаны белгісіз, бірақ ол 1250 жылы басталған мамлюк үкіметі кезінде қайтадан қоныстанды. Қараттия және Байт-Жибринмен бірге Дарум Газа провинциясының амалы (ауданы) болды және өз валиіне (әкіміне) ие болды.
Осман дәуірі
1516 жылы Палестинаны Османдықтар басып алғанға дейін немесе Осман билігінің алғашқы жылдарында Дарум, Византия дәуіріндегі монастырының құрметіне "Дейр" деген қосымша атқа ие болды, яғни "Дейр Дарум" деп аталды. Палестинада Осман империясының алғашқы кезеңінде ауылдың гүлденуі жалғасты, бұл крестшілер заманында салынған қалалық инфрақұрылымның арқасында болды. Оның маңыздылығы Газаға жақын орналасқандығымен және бұрынғы Виа-Марис сауда жолындағы орналасуымен де байланысты. 1525 жылғы Осман империясының алғашқы салық тізімінде Дейр әл-Балахтың 87 христиан және 56 мұсылман отбасынан тұратын, салыстырмалы түрде үлкен ауыл екені анықталды. Шамамен 1500 халқы бар бұл ауылды Пьер Жакотин 1799 жылғы картасында Дейр К Хелье деп көрсеткен. 1838 жылы Дейр әл-Белах Газа ауданындағы мұсылман ауылы ретінде тіркелді. 1862 жылы Дейр әл-Балахтың көптеген тұрғындары қаланың батпақтарынан пайда болған, тұрып қалған судың салдарынан қайтыс болды. Батпақтар маусымдық болатын, әр қыста құмтас тізбегін бұза алмаған су тасқынынан пайда болатын. 1878 жылы PEF-тің Батыс Палестинаны зерттеуі Дейр әл-Балахтың "құдықтары мен кішкентай мұнарасы бар" саз үйлерден тұратын үлкен ауылға айналғандығын көрсетті. Сол кезде ол Иерусалимдегі грек православие шіркеуінің орталығы болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және британдық кезең
Дейр әл-Балахты британдық әскерлері 1917 жылғы 28 ақпанда Хан Юнистің тапсырылуынан кейін басып алды. Сәуір айына қарай онда әуежай және әскер лагері құрылды, содан кейін Дейр әл-Балах британдық күштердің солтүстіктегі Осман империясының бақылауындағы Газа және солтүстік-шығыстағы Беер-Шебаға қарсы шабуылдарды бастау орнына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне жататын 25 британдық әскери зираттың ішіндегі алты ең ірінің бірі 1917 жылғы наурызда Дейр әл-Балахта салынды. Ол 1918 жылғы наурызға дейін пайдаланылды және барлығы 724 қабірді қамтиды. 1945 жылғы статистика бойынша, Дейр әл-Балахтың халқы 2560 адамды құрады, оның ішінде 40 христиан және 2520 мұсылман болды. Осының ішінде 327 дунам цитрус және бананға, 472 дунам плантациялар мен суғаруға жарамды жерге, 14 438 дунам астық дақылдарына, ал 39 дунам құрылысқа бейімделген жерге бөлінді.
1947-1948 жылдардағы соғыс және Мысырдың басып алуы
1948 жылғы Араб-Израиль соғысына дейін Дейр-әл-Балах тұрғындары Египет армиясының офицерлерінің қарсылығына қарамастан, жақын маңдағы Кфар-Даром кибуцына қарсы жергілікті шабуылға қатысты, бірақ шабуылдар тойтарылып, олар шығынға ұшырады. Соғыс барысында Мысыр қаланы және басқа да қалаларды басып алып, олар Газа секторы деп аталған аймақты құрады. Кейіннен египеттіктер жеке мәселелерді қарау үшін шариғат сот жүйесін құрды. Мысыр үкімшілігі Дейр-әл-Балахқа салыстырмалы өркендеу әкелді. Қала маңындағы жер асты суларының мол қорының табылуы арқасында цитрус өнеркәсібі дамыды. Панарабтық идеяның аясында Египет мемлекеті 1959-1961 жылдары Газа секторы мен Сириямен ресми түрде бірікті, осылай шақырылған Біріккен Араб Республикасы (БАР) құрылды. Бірігу жобасы маңызды интеграция орын алмас бұрын күйреп кетті, ал Газа секторының құқықтық мәртебесі біріккен араб мемлекетін құруға жасалған әрекетте көбінесе екінші деңгейлі мәселе болып саналды. Газа секторы мен оның азаматтары БАР құрылғанын жариялаған жарлықта немесе БАР-дың уақытша конституциясында тікелей айтылмады.
1967 жылғы соғыс, Израильдің басып алуы, Ослодан кейінгі автономия
1967 жылы маусымда алты күндік соғыс кезінде Дейр әл-Баланың мэрі Сулейман әл-Азайза қысқа мерзімге қалаға кіріп келген Израиль армиясына қарсы жергілікті қарсылықты жетекшілік етті, бірақ көп ұзамай қаланың ресми түрде тапсырылды. Израиль билігі суарудың маңызды көзі болған бұлақтарды бақылауға алды. Бұл әрекет, ізраилдық цитрус фермерлерінің күшейген бәсекесімен бірге, жергілікті цитрус өнеркәсібіне зиян келтірді. Израиль оккупациясы кезінде Дейр әл-Баланың қалалық аудандары, негізінен ұйымдасқан кеңеюге кедергі келтірген құрылыс шектеулерінің салдарынан, ауыл шаруашылығына арналған жерлерге дейін кеңейді. Бұл 1993 жылы Палестина Азат ету Ұйымы (ПАҰ) мен Израиль арасындағы Осло келісімдерімен ресми түрде аяқталды. 1994 жылы Газа-Ерихо келісімі нәтижесінде Дейр әл-Бала Палестина Ұлттық Әкімшілігінің бақылауына алғашқы рет ресми түрде өткен қала болды. Қала 2000 жылғы Екінші Интифададан бері ізраилдық әскери шабуылдардың жиі нысаны болып келеді, бұл негізінен палестиналық милитанттардың "Кассам" ракеталық шабуылдарына байланысты. 2007 жылдың маусымында Газа секторындағы фракциялық қақтығыстар кезінде, ХАМАС аймақты бақылауға алғаннан кейін, Дейр әл-Балада ХАМАС пен ФАТХ-тың кем дегенде төрт жарымәскерилері қаза тапты. 2009 жылдың 2 қаңтарында Дейр әл-Бала Израиль армиясының бір айлық "Төгілген Қорғасын" операциясы аясында бомбаланды. 2023 жылғы Израиль-ХАМАС соғысының екінші айының басында, желтоқсан айында, IDF танктері Хан Юнистен Дейр әл-Балаға қарайғы жолды жапты. Газа секторының орталық аймағындағы ХАМАС мүшелерін жоюға бағытталған IDF операциясы бірнеше тұрғын үйлерді қиратты. Бұл ХАМАС командирінің қазасына әкелді, бірақ бомбалау науқаны Шухада әл-Ақса ауруханасының қызметкерлерін науқастармен толып кетті. Дәрігерлер 3 желтоқсандағы бомбалауды қанды күн деп сипаттады. 2023 жылдың желтоқсанында Яффа мешіті (مَسْجِد يَافَا) Дейр әл-Баладағы ізраилдық бомбалау кезінде қиратылды.
Археология
Ескі Дейр әл-Балахтағы кейбір үйлердің қабырғаларына ақ мәрмәр бағаналар орнатылған. Олар Иерусалимдегі Храм тауындағы ("Харам аш Шариф") ортағасырлық бағаналарды еске түсіреді.
Әл-Хидр мешіті
Әл-Хидр мешіті (сонымен қатар "Мақам әл-Хадер" деп аталады) 7 метрлік (24,3 фут) ені және 16 метрлік (53,4 фут) ұзындығы бар, ол Византия монастырының орнында салынған. Солтүстік және оңтүстік қабырғалары тіреумен нығайтылған, ал шығыс қабырғасында үш апсида бар. 1875 жылы Батыс Палестинаны зерттеушілер оңтүстік қабырғадағы есікке апаратын баспалдақтардың бірінде грек жазулары бар екенін, ал еденде екі мальтий кресімен белгіленген сынған тас плита табылды, ол қабір тасына ұқсайды. Мешіттің шығыс бөлігінде және аулада тағы да плиталар мен грек жазулары табылған. Ортасында қазіргі заманғы кірпіштен салынған қабір орналасқан, дәстүр бойынша бұл қасиетті Георгий ("Мар Джиджис") немесе араб тіліндегі аталымы бойынша Әл-Хидр қабірі деп есептеледі.
Экономика
Дейр әл-Балах губернаторлығының негізгі экономикалық қызметі – қызмет көрсету саласы, ол еңбек күшінің 67,4% құрайды. Сауда, қонақжайлылық және бөлшек сауда 12,9%, ауыл шаруашылығы мен балық шаруашылығы 10,1%, көлік және байланыс 5,4%, ал өндіріс 3,4% құрайды. 2009 жылы губернатордағы жұмыссыздық деңгейі 35,2%, еңбекке қатысу деңгейі 38,7% болды. Дегенмен, 2000 жылы басталған Екінші интифаданың алғашқы жылдары Израиль армиясы 3550-ге жуық ағашты түбірден жойды немесе бульдозермен бұзды. 2003 жылы Дейр әл-Балахта шамамен 16 500 құрма пальмасы болды. Құрма өсіру, Дейр әл-Балах тұрғындарының көптеген отбасылары үшін жергілікті деликатес болумен қатар, негізгі табыс көзінің бірі болып табылады. Аймақта өсірілетін құрманың ерекше түрі "Хаяни" деп аталады, ол айқын қызыл түспен ерекшеленеді. Қалада шағын балық аулау өнеркәсібі дамыған, сонымен қатар Газа секторындағы төрт кемежайдың бірі осы қалада орналасқан. 2007 жылы 550 балықшы жұмыс істейтін 76 белсенді балық аулау кемесі тіркелді. 2000-2006 жылдар аралығында, Екінші интифада кезінде балық аулаудан түскен табыс екі есеге төмендеді. 2006 жылғы парламент сайлауында ХАМАС жеңіске жеткеннен кейін Израиль теңіз күштері жағалауда балық аулауға шектеу қойғандықтан туындаған залалды азайту мақсатында, Палестина Балық шаруашылығы департаменті Дейр әл-Балах және Газа қалаларында сегіз жасанды риф құруға тырысты.
Білім
1997 жылғы халық санағы бойынша Дейр-әл-Балахтың 10 жастан асқан тұрғындарының 87,7% сауатты болған. Бастауыш білімді бітіргендердің саны 5740, ал толық білімді бітіргендердің саны 5964, орта білімді бітіргендердің саны 5289 адамды құрады. Жоғары білім саласында 1763 адам жоғары емес білім (associate degree), 1336 адам бакалавр, 97 адам жоғары академиялық дәреже алған. Дейр-әл-Балахтағы білім беру қызметтері Хан Юнис жоғары білім басқармасының қарауында. 2007-2008 жылдары Палестина Өзін-Өзі Басқару Аймағының Білім және жоғары білім министрлігінің мәліметтері бойынша Дейр-әл-Балах облысында барлығы 85 мектеп болды. Палестина үкіметі 39 мектепті басқарса, төртеуі жеке меншікте болды. Қалғандары БҰҰ-ның қашқын агенттігі (UNRWA) басқаруында болды және олардың көп бөлігі Дейр-әл-Балах маңындағы қашқын лагерьлерінде орналасқан. Облыстағы оқушылардың жалпы саны 67 693 адамды құрады, оның 50,3% еркек, 49,7% әйел. 1992 жылы құрылған Палестина техникалық колледжі – кәсіптік-техникалық колледж Дейр-әл-Балах қаласында орналасқан. 1998 жылы колледж кампусына кітапхана қосылды.
Үкімет
Дейр әл-Баланың алғашқы ауылдық кеңесі 1946 жылы құрылды, ал сайланған жергілікті билік 1982 жылға дейін қаланы басқаруды жүзеге асырды. Осы жылы Израиль әскери билігі кеңесті таратып, қала әкімін тағайындады. 1994 жылы Палестина Өкіметі (ПӨ) Дейр әл-Балаға қала мәртебесін берді. Палестина президенті Ясир Арафат Самир Мохаммед Азаизаны 2000 жылға дейін қала әкімі етіп тағайындады, одан кейін оны қаланың бай кәсіпкері Сами Абу Салиммен ауыстырды. Муниципалитеттің қызметтері мен функцияларына қала құрылысы, инфрақұрылымды күту және жөндеу, коммуналдық қызметтерді ұсыну, мектептерді басқару және қоқыс жинау кіреді.