Кіріспе

Hispellum (қазіргі Spello) – Италияның Умбрия аймағындағы ежелгі қала, Перузияға қарайтын жолдағы Фулгиниядан солтүстікке орналасқан.

Сайт

Гиспеллдің орналасқан жері маңызды болды, себебі аңғарда Силиус Италикус есімді автор еске алған Клитумн және Тиния деген екі ірі өзен ағып өтіп, жерге құнарлылық сыйлаған. Б.з.д. 220 жылдан бастап Via Flaminia тас жолы қалаға Риммен тікелей байланыс жасауға мүмкіндік берді.

Тарих

Гиспелл ауданы темір дәуірінен (б.з.д. VII ғасыр) бастап мекенделген, археологиялық зерттеулер көрсеткендей, әсіресе Портоначчодағы некропольде, бірақ көптеген қабірлер б.з.д. III-II ғасырларға жатады. Б.з.д. VII-IV ғасырлардағы алғашқы қоныстың іздері Сант-Андреа шіркеуінің жанынан табылды. Умбрия шамамен б.з.д. 260 жылы римдіктер тарапынан бағындырылды. Рим мемлекетіне қосылу одан көп ұзамай орын алды; кейбір умбриялықтарға толық азаматтық немесе дауыс беру құқығы жоқ азаматтық берілді, ал аймақта шамамен 40 000 римдік қоныстанды. Гиспеллум – Аннибалға қарсы тұрған умбриялық қалалардың бірі, және екінші Пуникалық соғыс кезінде Римге көмек жіберген болуы мүмкін. Қала 3-ші ғасырдың соңынан бастап қалашықтандырыла бастады, сол кезде Сант-Андреа маңында, кейін форум болып пайдаланған ауданда, жергілікті әктас қолданылып, опера квадрата әдісімен салынған ұзын жасанды терраса және тіреу қабырғасы салынды. Гиспеллум Плиний, Страбон және Птолемейдің географиясында есімдері кездеседі. Венераға (немесе оның умбриялық баламасына) арналған ежелгі киелі орын б.з.д. III ғасырдан бастап умбриялық тайпалар үшін маңызды қасиетті орын болды, ал орын республикалық дәуірде (б.з.д. II-I ғасырлар) монументалдық түрде безендірілді, әсіресе қалаға қарайтын оңтүстік-шығыс бөлігінде. Умбра долынының бір бөлігі Август тарапынан қатал түрде тартып алынды, Цезарьдің триумвират үшін соғысқан ондаған мың ардагерлеріне сыйлық ретінде колониялар құру үшін, сондай-ақ Филипп шайқасында республикалықтар үшін соғысқан ондаған мың адамға. Бұл умбриялықтардың көтерілісіне әкелді, ол Перузин соғысымен (б.з.д. 41-40 жж.) аяқталды. Гиспеллум Перузин соғысында Августы қолдады және шамамен б.з.д. 41-40 жж. шамасында Colonia Julia Hispellum мәртебесін алды. Август сонымен қатар Гиспеллумды 20 км қашықтықтағы Клитуно бұлақтары мен киелі орынға дейін аумағын кеңейту арқылы қолдады, ол бастапқыда Мевания аумағына қарасты болды, және қала онда қоғамдық монша және тұруға орын ұсынды. Август тұсында қала дамыды және төбе беткейін монументалдық безендіру ғибадатхананы кеңейту арқылы, театрды қоса, геллендік үлгіде, Тибур, Праенеста және Лациодағы басқа да орындардағыдай, күшейтілді. Веспасиан тұсында отаршылдардың саны көбейген болуы мүмкін, өйткені ол жазуларда «Colonia Urbana Flavia» деп аталады. Адриан тұсында да тәжірибелі отаршылдар келді. Гиспеллум император Константиннің 1733 жылы киелі орынның орталығында табылған мәрмәр тақташада жазылған жарлығымен Flavia Constans деген атау алды, қазір бұл тақташа Спелло қалалық сарайында сақталады. Бұл қаланың маңыздылығын көрсетті, өйткені ол умбриялық халықтардың жыл сайынғы жиналыстарының орны болып тағайындалды, бұрын олар тек этрус қаласы Волзинийде ғана өткізілген.

Қасиетті орын кешені

Август дәуірінің қасиетті орны, оның құрамында ұлы театр, ғибадатхана және амфитеатр кешені бар, қаланың солтүстік-батысында, Ренессанс стиліндегі Фиделия вилласының жерінде орналасқан. Геофизикалық зерттеулер қасиетті орны мен театр арасындағы байланысты қайта құруға мүмкіндік берді. Қасиетті орын батысқа қарай беткейлеген Шпелло төбесінің етегіндегі аумақты алып жатқан, және көрнекті көрініс құру мақсатында салынған. Вилланы қолдау үшін үш терраса жасалды, олардың екеуі римдік бетоннан (opus caementicium) тұрғызылған, беті opus vittatum-пен жабылған мықты қабырғалармен нығайтылған, олардың қалдықтары әлі де көрініп тұр. Екінші террасада қазіргі "итальяндық" бақ пен Вилла Фиделия орналасқан, ол төменгі террасамен іргелес жатыр. Төменгі қабырғада үлкен орталық нимфеум мен төртбұрышты нишаның іздері сақталған. Жоғарғы қабырғадан тек opus caementicium-нан жасалған ішкі бөлігі ғана жеткен. Жолдың ар жағында театрдың және амфитеатрдың аз ғана қалдықтары бар. Фиделия вилласы салынып жатқанда, шамамен 1600 жылы, мозаикалық еденнен (CIL, XΙ, 5264) бесжылдық дуумвирлер М. Граний мен С. Лоллиус Венераға арналған мүсін мен тұғыр туралы жазу табылды. S. Феделе шіркеуі, opus mixtum стилінде салынған, бәлкім, 333-337 жылдарға жатқан Константинийдің жарлығында (CIL, XI, 5265) айтылған қасиетті орынның соңғы кезеңімен байланысты болуы мүмкін. Аталған жарлықта император қала тұрғындарының өтініші бойынша Умбрия халқына Volsinii қаласында емес, кездесуге және этрусқтармен бірге театрлық және гладиаторлық ойындарды өткізуге рұқсат берген. Қасиетті орыннан төмен ағыста табылған құнды эпиграфикалық мәтін, киелі театр-ғибадатхана кешені аталған жарлыққа дейін бар болғандығын және Умбрия лигасының жылдық жиналыстары үшін пайдаланылған болуы керек екенін көрсетеді. Қасиетті орынның ерекше географиялық орны Умбрия аңғарында, Фламиния жолының Перузияға бұрылысында, сондай-ақ Мевания, Веттона, Урвин Хортенсе және Требиадағы қасиетті орындармен визуалды және идеологиялық байланыста стратегиялық маңызға ие болып көрінеді.

Су құбыры

Римдік акведуктың Коллепинодан Спеллоға дейінгі ұзындығы шамамен 5 км. Ол 19 ғасырға дейін пайдаланылды және жақында қайта жаңартылды. Көбінесе жер астында орналасқан, бірақ бірнеше жерде ашыққа шығып, Хиона өзені бойымен өтеді, оның каналдары жасанды терраса құрайды. Акведуктың төменгі қабырғасында тексеру және күтім жұмыстары үшін көптеген төртбұрышты тесіктер бар.

Порта Урбика

Сонымен қатар, бұл қақпа жақын жердегі сол аттас шіркеуден Porta San Ventura деп аталады, және еңселі мінезге ие, қарапайым сыртқы жағы бар, ал батыс қабырғаларына енгізілген әсем арка. Август дәуірінде салынған қақпа бір дөңгелек аркадан тұрады және жергілікті әк тастан жасалған тік төртбұрышты тастардан құралған, негізі жоқ тегіс Тоскана бағаналарымен тіреліп тұрады, ал арқасы фронтонмен қапталған. Қақпа көп жылдар бойы қабырғамен жабылып, 1960 жылы қайта ашылды.