Босния соғысындағы босниялықтар мен хорваттардың қырғыны

Босан соғысында босняктар мен хорваттарға жасалған қырғын: Сребреница трагедиясы, этникалық тазалау, геноцид, соғыс қылмыстары туралы ақпарат. (158 characters)

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Bosnian genocide — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Босния соғысы кезінде босниялықтар мен босниялық хорваттарды өлтіру. "Босния геноциді" термині Сребреницадағы жаппай қырғынды немесе 1992–1995 жылдардағы Босния Республикасы Армиясы (VRS) бақылаған аумақтардағы адамзатқа қарсы қылмыстар мен этникалық тазалау науқанын білдіреді. 1995 жылы Сребреницадағы оқиғаларға 8000-нан астам босниялық (босниялық мұсылман) ер мен ұлдың өлтірілуі, сондай-ақ генерал Ратко Младичтің басшылығындағы ВРС бөлімшелерінің босниялық азаматтарды жаппай қуып шығаруы кірді. ВРС бақылауындағы аумақтардағы этникалық тазалау босниялықтар мен босниялық хорваттарға бағытталған. Этникалық тазалау науқанына жою, заңсыз тұтқындау, геноцидтік зорлау, сексуалдық шабуыл, азаптау, жеке және мемлекеттік мүлікті тонау мен жою, азаматтарға қатысты адамдық емес қарау; саяси лидерлерді, зиялыларды және мамандарды нысанаға алу; азаматтарды заңсыз депортациялау және көшіру; азаматтарды заңсыз оққа тұту; жылжымайтын мүлікті және жеке заттарды заңсыз тонау; үйлер мен бизнесті жою; құдайға сиынатын орындарды қирату кірді. Осы әрекеттер геноцидтің "қылмыстық құрамын" қанағаттандыратыны және "кейбір нақты қылмыскерлердің босниялық мұсылмандар мен хорваттардың қорғалған топтарын физикалық жою ниеті болғандығы" анықталды. 1990 жылдары бірнеше органдар босниялық серб әскерінің элементтері жасаған этникалық тазалау геноцид екенін мәлімдеді. Олардың ішінде Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының қаулысы және неміс соттарында геноцид бойынша үш сот үкімі (үкімдер халықаралық соттар қолданған геноцидтің кеңірек түсіндіруіне негізделген). 2005 жылы АҚШ Конгресі сербтің агрессиялық саясаты мен этникалық тазалауы геноцидтің анықтамасына сай екенін жариялаған қаулы қабылдады. Халықаралық Югославия соты Сребреницадағы жаппай қырғынды геноцид актісі деп таныды, бұл шешім Халықаралық сот тарапынан қолдау тапты. 2016 жылдың 24 наурызында босниялық сербтің бұрынғы басшысы және Серб Республикасының бірінші президенті Радован Караджич Сребреницадағы геноцид, соғыс қылмыстары және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін кінәлі деп танылып, 40 жылға бас бостандығынан айырылды. 2019 жылы апелляциялық сот оның жазасын өмір бойына түрмеге отыруға ауыстырды. 2021 жылдың 12 мамырында ол Ұлыбритания билігімен келісім бойынша қалған жазасын Ұлыбритания түрмесінде өтейтіні жарияланды.

Murder of Bosniaks and Bosnian Croats during the Bosnian War

| susperps =
| susperp =
| weapons =
| numparts =
| numpart =
| dfens =
| dfen =
| footage =

The term "Bosnian genocide" ( / Босански геноцид) refers to either the Srebrenica massacre or the wider crimes against humanity and ethnic cleansing campaign throughout areas controlled by the Army of Republika Srpska (VRS) during the Bosnian War of 1992–1995. The events in Srebrenica in 1995 included the killing of more than 8000 Bosniak (Bosnian Muslim) men and boys, as well as the mass expulsion of another – Bosniak civilians by VRS units under the command of General Ratko Mladić. The ethnic cleansing that took place in VRS controlled areas targeted Bosniaks and Bosnian Croats. The ethnic cleansing campaign included extermination, unlawful confinement, genocidal rape, sexual assault, torture, plunder and destruction of private and public property, and inhumane treatment of civilians; the targeting of political leaders, intellectuals, and professionals; the unlawful deportation and transfer of civilians; the unlawful shelling of civilians; the unlawful appropriation and plunder of real and personal property; the destruction of homes and businesses; and the destruction of places of worship. The acts have been found to have satisfied the requirements for "guilty acts" of genocide and that "some physical perpetrators held the intent to physically destroy the protected groups of Bosnian Muslims and Croats". In the 1990s, several authorities asserted that ethnic cleansing as carried out by elements of the Bosnian Serb army was genocide. These included a resolution by the United Nations General Assembly and three convictions for genocide in German courts (the convictions were based upon a wider interpretation of genocide than that used by international courts). In 2005, the United States Congress passed a resolution declaring that the Serbian policies of aggression and ethnic cleansing meet the terms defining genocide. The Srebrenica massacre was found to be an act of genocide by the International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia, a finding upheld by the ICJ. On 24 March 2016, former Bosnian Serb leader and the first president of the Republika Srpska, Radovan Karadžić, was found guilty of genocide in Srebrenica, war crimes, and crimes against humanity and sentenced to 40 years in prison. In 2019 an appeals court increased his sentence to life imprisonment. On 12 May 2021, it was announced that, in an agreement with UK authorities, he would serve the rest of his sentence in a UK prison.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

1992 жылғы 18 желтоқсанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 47/121 қарарының кіріспе бөлімінде этностық тазалау геноцидтің бір түрі деп танылды, онда мыналар айтылды:

Сербия және Черногория күштерінің күшпен аумақтарды басып алуға бағытталған агрессивті әрекеттері күшейгені салдарынан Босния және Герцеговина Республикасындағы жағдайдың нашарлауына байланысты қатты алаңдаушылық білдіріледі, бұл адам құқықтарын ауыр және жүйелі түрде бұзудың тұрақты үлгісімен сипатталады, қорғанышсыз азаматтарды үйлерінен жаппай қуудан туындаған босқындар санының артуы және Сербия мен Черногория бақылауындағы аудандарда концентрациялық лагерлер мен қамау орындарының болуы, "этностық тазалау" деп аталатын жеккөрінетін саясатты іске асыруда, ол геноцидтің бір түрі болып табылады.

2007 жылғы 12 шілдеде Йоргич Германияға қарсы ісі бойынша Еуропалық адам құқықтары соты мынаны атап өтті:

Халықаралық қылмыстық трибунал (ICTY) Прокурор против Крстич және Прокурор против Купрешкич істері бойынша шешімдерінде БҰҰ Бас Ассамблеясы мен Германия соттары қабылдаған "жою ниетіне" қатысты кеңейтілген түсіндірмемен келіспеді. Nullum crimen sine lege принципіне сілтеме жасай отырып, ICTY геноцидтің, халықаралық құқық бойынша анықтамасы, қорғалатын топты физикалық немесе биологиялық жоюға бағытталған әрекеттерді ғана қамтиды деп санайды.

Сребреницада геноцидтің анықталуы

2001 жылы бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТ) 1995 жылғы Сребреницадағы жаппай қырғынды геноцид деп таныды. «Прокурор Крстичке қарсы» ісі бойынша бірауыздан қабылданған шешімде Гаагада орналасқан Халықаралық қылмыстық трибуналының (ХҚТ) апелляциялық палатасы Сребреницадағы қырғынның геноцид екенін растады, төрағалық етуші судья Теодор Мерон былай деді:

Босниялық серб күштері босниялық мұсылмандардың бір бөлігін жоюға тырысып, геноцид жасады. Олар Сребреницада тұратын 40 мың босниялық мұсылманды құртуды мақсат етті, бұл топ жалпы босниялық мұсылмандардың символы болды. Олар барлық еркек мұсылман тұтқындарын – әскерилер мен азаматтарды, қарттар мен жастарды – жеке заттарынан және куәліктерінен айырып, оларды тек олардың ұлтына байланысты әдейі және жоспарлы түрде өлтірді. 2006 жылдың қыркүйегінде босниялық сербтердің бұрынғы басшысы Момчило Кражишник адамзатқа қарсы көптеген қылмыстар жасады деп айыпталды. Бірақ ХҚТ судьялары Боснияда жасалған қылмыстар геноцидтің қылмыстық құрамын (actus reus) құрайтынын анықтағанмен, айыпталушының геноцидтік ниеті болғанын немесе осындай ниетке ие қылмыстық ұйымның бір бөлігі болғанын (mens rea) дәлелдемеді. 2007 жылы сот геноцидтік ниеттің бар екенін растауға жеткілікті дәлел таппады. Дегенмен, сотқа ұсынылған дәлелдерге сүйене отырып, қорғалатын топқа жататын адамдарды жаппай өлтірудің қылмыскерлер тарапынан, осы топты толығымен немесе ішінара жою мақсатымен (dolus specialis) жасалғаны толыққанды дәлелденбеді. Жоғарыда сипатталған өлтірулер соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар болып есептелуі мүмкін, бірақ соттың осы мәселені анықтауға құқығы жоқ.

Жепадағы геноцидтің анықталуы

Толимир ісі бойынша, бірінші инстанциядағы үкімде Халықаралық қылмыстық трибунал Srebrenica-дан тыс, Žepa анклавында геноцид болғанын анықтады. Бірақ, апелляциялық кеңес бұл үкімді күштен шығарып, геноцид қылмысын тек Srebrenica-мен шектеді.

Милошевичтің соты

2004 жылғы 16 маусымда «Прокурор Слободан Милошевичке қарсы: Ақтау үкімі шығару туралы өтініш бойынша шешімде» ICTY Сот алқасы Сербияның бұрынғы президенті Слободан Милошевичті осы негізде ақтаудан бас тартып, былай деп шешті: 246. Осы дәлелдер негізінде Сот алқасы босниялық серб басшылығының мүшелерін қамтитын бірлескен қылмыстық кәсіпорынның бар екендігіне күмәнданбайтындығын анықтады, оның мақсаты мен ниеті босниялық мұсылман халқының бір бөлігін жою болды, ал геноцид Брчко, Приедор, Сански Мост, Сребреница, Биелина, Ключ және Босански Новиде жасалды. Босниялық серб басшылығының геноцидтік ниеті барлық дәлелдерден, соның ішінде 238-245 тармақтарда баяндалған дәлелдерден туындауы мүмкін. Шабуылдардың ауқымы мен сипаты, олардың қарқындылығы, жеті муниципалитетте өлтірілген мұсылмандардың көп саны, мұсылмандардың ұсталуы, оларды қамау орындарында және басқа жерлерде қатыгездікпен ұстау, мұсылмандардың өмір сүруі үшін маңызды тұлғаларды нысанаға алу – геноцидке нұсқау беретін факторлар. Алайда, 2007 жылғы 26 ақпанда босниялық геноцид ісі бойынша Біріккен Ұлттар Ұйымының Халықаралық соты (ICJ) Милошевичтің басқаруымен Сербияны босниялық сербтердің босниялық соғыста жасаған геноцидімен байланыстыратын ешқандай дәлел жоқ деп тапты. Дегенмен, сот Милошевич пен Сербиядағы басқалар Сребреницада геноцидтің алдын алу үшін жеткілікті шаралар қабылдамағанын анықтады. 2017 жылғы 22 қарашада Гаагадағы халықаралық сот генерал Ратко Младичті геноцидтің бір, адамзатқа қарсы қылмыстың бесеуі және соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптарын бұзудың төртеуі бойынша кінәлі деп тапты. Ол геноцидтің бір айыбы бойынша кінәсіз деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды.

Босниялық геноцид туралы сот

Қазіргі уақытта бұрынғы босниялық серб басшылары Радован Караджич пен Ратко Младич екеуі де геноцид пен басқа да соғыс қылмыстары үшін сотталып жатыр. Караджич пен Младичке жеке-жеке айып тағылды:

1-тарау: Геноцид. Муниципалитеттер: Братунац, Фоча, Ключ, Котор Варош, Приедор, Сански Мост, Власеница және Зворник. 2012 жылғы 28 маусымда сот алқасы бұл айыпты қабылдамаған болатын, бірақ 2013 жылғы 11 шілдеде апелляциялық палата оны бірауыздан қайта бекітті. Апелляциялық палата, басқа нәрселермен қатар, сот алқасы айыптау тарапы ұсынған дәлелдерді геноцидтік әрекеттердің белгілі бір түрлерін және Караджичтің геноцидтік ниетін дәлелдеуге жеткіліксіз деп тануда қателік жасады деген қорытындыға келді. 2-тарау: Геноцид. Муниципалитет: Сребреница. 3-тарау: Саяси, нәсілдік және діни негізде қуғын-сүргін, адамзатқа қарсы қылмыс. Муниципалитеттер: Баня-Лука, Биелина, Босанска-Крупа, Босански-Нови, Братунац, Брчко, Фоча, Хаджичи, Илиджа, Калиновик, Ключ, Котор-Варош, Нови-Град, Ново-Сараево, Пале, Приедор, Рогатика, Сански-Мост, Соколац, Трново, Власеница, Вогошча, Зворник және Сребреница. Олар сондай-ақ кісі өлтіру, депортация, адамдыққа жат әрекеттер жасау, азаматтар арасында үрей тудыру, азаматтарға заңсыз шабуыл жасау және кепілге алуда айыпталуда.

Сербияның қатысуы

БҰҰ-ның ең жоғарғы соты Сербияны 1990-шы жылдардағы Босния соғысы кезінде геноцидке тікелей жауапты емес деп шешті. Бірақ Халықаралық сот Белградты 1995 жылы Сребреницадағы қырғынды болдырмау бойынша халықаралық құқықты бұзған деп таныды. 2013 жылдың 28 ақпанында ICTY апелляциялық соты Босния және Герцеговина мен Хорватияда жасалған қылмыстар үшін Югослав Ұлттық Армиясы (JNA) штабының бастығы Момчило Перишичтің үкімін жойды және Перишичті дереу босатуға бұйырды. Оның ақталуы, бүгінгі күнге дейін Сербия және Черногория (Югославия) ешбір шенеунігі немесе әскери қызметкері, сондай-ақ ЖҚ немесе ВЖ жоғарғы басшылығының ешбір мүшесі Боснияда жасалған соғыс қылмыстары үшін ICTY-де кінәлі деп табылған жоқ. 2013 жылдың 30 мамырында ICTY Слободан Милошевичтің екі жақын көмекшісі Йовица Станишич пен Франко Симатовичтің кінәсіздігін растап, дереу босатуға бұйырды. Станишич Сербия Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің бастығы, ал Симатович – Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің арнайы операциялар бөлімінің басшысы болды.

Халықаралық сот (АҚС): Босния мен Герцеговина Сербия мен Черногорияға қарсы

1993 жылы Босния мен Герцеговина Сербия мен Черногорияға қарсы геноцид жасады деген шағыммен Халықаралық сотта (ICJ) сот процесі өтті. 2007 жылғы 26 ақпанда Босния геноциді ісі бойынша Халықаралық сот (ICJ) Халықаралық қылмыстық трибуналының (ICTY) Srebrenica қырғыны геноцид құрайды деген бұрынғы шешімімен келісті:

ICJ президенті Розалин Хиггинс Босния мен Герцеговинада кеңінен таралған адамзатқа қарсы қылмыстар мен соғыс қылмыстары – жапсақтап кісі өлтірулер, қалаларды қоршау, жаппай зорлаулар, азаптаулар, лагерьтерге және ұстау орындарына депортациялау сияқты қылмыстар жасалғанын дәлелдейтін көптеген дәлелдер бар екенін атап өтті. Бірақ, соттың осы қылмыстарға қатысты юрисдикциясы болмады, өйткені бұл іс «тараулы құқықтық мағынадағы геноцидке ғана қатысты, ал бұл терминге кейде берілетін кең мағынаға емес». Сонымен қатар, Сот «Сербия геноцид жасаған жоқ» және «геноцид жасауға құлықтанған жоқ» немесе «геноцид жасауға итермелемегенін» анықтады. Дегенмен, Сербия «Сребреницада геноцидтің алдын алу үшін өкіметінің барлық мүмкіндіктерін пайдаланбағанын» және Ратко Младичті Гаагадағы МКТ-ның күзетіне тапсырмау арқылы МКТ-ның талаптарын толық орындамағанын анықтады. Сондай-ақ, Сербия болашақта Сербияның юрисдикциясында тұратын МКТ-ға айыпталған барлық адамдарды Гаагаға тапсыруға міндетті.

Жоғалған СДК жазбалары

Халықаралық қылмыстық трибуналы Сербиядан Жоғарғы қорғаныс кеңесінің хаттамаларының толық мұрағатын ешқашан алмады. Слободан Милошевичтің ісіндегі бұрынғы прокурор сэр Джеффри Ницестің түсіндірмесіне сәйкес:

Біріншіден, Сербияның Прокуратураға (OTP) Жоғарғы қорғаныс кеңесінің (ЖҚК) толық жазбаларын тапсырмағанын атап өту маңызды. Мысалы, 1995 жылы ЖҚК өткізген барлық отырыстардың тек жартысы ғана жазылды. Сонымен қатар, кейбір ЖҚК жазбалары толық стенографиялық түрде берілмеді, бірақ кеңейтілген хаттамалар түрінде ұсынылды. Яғни, олар стенограммадан қысқа, бірақ әдеттегі хаттамадан ұзын болды. Менің есімде қалғандай, жоғалған отырыстардың немесе осы қысқартылған жазбалар ұсынылған отырыстардың күндері маңызды болды – атап айтқанда, Сребреницадағы қырғынға дейінгі, оған орайлас және одан кейінгі күндер. Бұл отырыстардың толық жазбалары әлі ұсынылған жоқ. Сонымен қатар, осы құжаттар маңызды болғамен, олар не болғанын және кім кінәлі екенін бір мәрте және түпкілікті түсіндіретін жалғыз дәлел құрамайды. Олар жағдайды толыққанды түсінуге көмектеседі және Милошевич пен басқалардың айтқандарына құнды куәліктер береді. Өңделмеген түрінде олар барлық мүдделі тараптарды (үкімет пен заңгерлерді ғана емес) басқа, ешқашан ұсынылмаған құжаттарға бағыттайды, және бұл құжаттар ЖҚК отырыстарында стенографтың жазғанын білгендердің сөздерінен де ашық болуы мүмкін. Екіншіден, Белград пен бұрынғы OTP прокуроры арасындағы тікелей келісімдермен қорғалған және қазір де қорғалған басқа құжаттар жинақтары мен жеке құжаттар бар екенін естен шығармау керек, яғни оларды Сот палатасы қорғамады. Бұл құжаттарды анықтау қазір қиын, бірақ егер Босния және Герцеговина Халықаралық сот ісін қайта қарауды шешсе, Сербиядан және/немесе ICTY-ден осы құжаттардың барлығын Халықаралық сотқа ұсынуды талап ету қажет болады.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

1997 жылдың қыркүйегінде Германияның Дюссельдорф қаласындағы Жоғары аймақтық соты Добой аймағында орналасқан жарымәскери топтың басшысы болған босниялық серб Никола Йоргичке қарсы геноцид қылмысы бойынша сот үкімі шығарды. Ол Сребреницадан басқа Босния және Герцеговина аймақтарында геноцидтік әрекеттерге қатысқандығы үшін өмір бойына бас бостандығынан айырылды, жазасы төрт рет тағайындалды. 2007 жылғы 12 шілдеде Еуропалық адам құқықтары соты (ЕАҚС) «Йоргич Германияға қарсы» ісін (№ 74613/01) қарастырып, Германия сотының Йоргичке қатысты шешімдерін зерттеді. ЕАҚС Йоргичтің шағымын қабылдамау арқылы неміс сотының шешімі Йоргичтің 1992 жылы қылмыс жасаған кезде Геноцид туралы конвенцияны түсінуге болатын нұсқасына сәйкес келетінін растады. Алайда, ЕАҚС неміс сотының, Германияның ішкі заңнамасына сүйене отырып, геноцид қылмысын халықаралық соттар кейіннен жоққа шығарғаннан гөрі кеңірек түсіндіргенін атап өтті. Неміс сот жүйесінің кеңірек анықтамасына сәйкес, Йоргич жасаған этникалық тазалау геноцид болып саналды, себебі ол топты әлеуметтік бірлік ретінде жою ниетімен жасалған. Ғалымдардың көпшілігі неміс геноцид заңнамасы геноцидті қорғалған топтың физикалық және биологиялық жойылуы ретінде түсіндіруі керек деп есептесе де, «көптеген ғалымдар топты жою ұғымы, сөзбе-сөз мағынасында, физикалық және биологиялық жоюдан кеңірек болып, топты әлеуметтік бірлік ретінде жоюды да қамтиды» деген пікірде болды. Прокурор Крстич ісінде (2001 жылғы 2 тамыз) Халықаралық трибунал (ХТ) «әдеттегі халықаралық құқық геноцидтің анықтамасын топтың барлық немесе бір бөлігін физикалық немесе биологиялық жоюға бағытталған әрекеттермен шектейді. Сондықтан, тек адам тобының мәдени немесе әлеуметтік ерекшеліктеріне шабуыл жасап, осы топқа өзге қоғамнан ерекшеленетін өзіндік ерекшеліктерін беретін элементтерді жою мақсатымен жасалған әрекеттер геноцид анықтамасына жатпайды» деп шешім шығарды. 2004 жылғы 19 сәуірде бұл шешім апелляциялық сотта бекітілді: «Геноцид туралы конвенция және жалпы халықаралық дәстүрлі құқық тек адам тобын физикалық немесе биологиялық жоюға тыйым салады. Сот осы шектеуді мойындады және одан кеңірек анықтама беруден бас тартты». Алайда, апелляциялық сот төменгі сот сияқты, этникалық тазалау басқа да дәлелдермен бірге геноцидтік ниеттің болуын көрсете алатынын атап өтті. 2000 жылғы 14 қаңтарда ХТ прокурор Купрешкич және басқалар ісінде Лашва аңғарындағы этникалық тазалау науқаны, босниялық мұсылман халқын аймақтан қуғынға салу мақсатымен жасалғанын, геноцид емес, қуғын-сүргін екенін анықтады. ЕАҚС Халықаралық соттың босниялық геноцид ісінде этникалық тазалаудың өзі геноцид емес деген шешімін атап өтті. Заңгерлерге сілтеме жасап, ЕАҚС былай деді: «Ғалымдардың көпшілігі серб күштерінің Босния және Герцеговинада мұсылмандар мен хорваттарды үйлерінен қуғынға салу үшін жүргізген этникалық тазалауы геноцидке жатпайды деген пікірде. Алайда, көптеген ғалымдар осы әрекеттерді геноцидке теңегенін айтады». ЕАҚС істі және осы мәселеге қатысты соңғы халықаралық шешімдерді қарағаннан кейін «Сот [Германия] соттарының «топты жою ниеті» туралы түсінігін, топты физикалық жоюды қажет етпейтінін, сондай-ақ бірқатар ғалымдар да қабылдағанын анықтады. Сондықтан, [Германия] Қылмыстық кодексіндегі геноцид қылмысының мәтініндегі анықтама, оның контекстінде оқылғанда, ақылға қонымды болып көрінбейді», – деп шешті. Сондықтан «ЕАҚС көптеген билік өкілдері геноцид қылмысын тар түсіндіруді жақтаса да, Германия соттары сияқты геноцид қылмысын кеңірек түсінген бірнеше билік болғанын ескереді. Осы жағдайда, ЕАҚС [Йоргич] қажет болған жағдайда, заңгердің көмегімен, 1992 жылы жасаған әрекеттері үшін геноцидке айыпталып, сотталатынын дұрыс болжауы мүмкін еді» деген шешімге келді. Осы себепті сот Йоргичтің Германияның Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенциясының 7-бабын (заңсыз жаза болмайды) бұзғаны туралы мәлімдемесін қабылдамады.

The Higher Regional Court of Düsseldorf, Germany, in September 1997, handed down a genocide conviction against Nikola Jorgić, a Bosnian Serb who was the leader of a paramilitary group located in the Doboj region. He was sentenced to four terms of life imprisonment for his involvement in genocidal actions that took place in regions of Bosnia and Herzegovina, other than Srebrenica. In a judgement issued on 12 July 2007, the European Court of Human Rights (ECHR) in the Jorgić v. Germany case (Application no. 74613/01), reviewed the German court's judgements against Jorgić. In rejecting Jorgić's appeal, the ECHR affirmed that the German court's ruling was consistent with an interpretation of the Genocide Convention foreseeable at the time Jorgić committed the offence in 1992. However, the ECHR highlighted that the German court's ruling, based upon German domestic law, had interpreted the crime of genocide more broadly than and in a manner since rejected by international courts. Under the wider definition that the German judiciary upheld, the ethnic cleansing carried out by Jorgić was a genocide because it was an intent to destroy the group as a social unit, and although the majority of scholars took the view that German genocide law should interpret genocide as the physical biological destruction of the protected group, "a considerable number of scholars were of the opinion that the notion of destruction of a group as such, in its literal meaning, was wider than a physical biological extermination and also encompassed the destruction of a group as a social unit". In the case of Prosecutor v. Krstić (2 August 2001), the ICTY ruled "customary international law limits the definition of genocide to those acts seeking the physical or biological destruction of all or part of the group. Hence, an enterprise attacking only the cultural or sociological characteristics of a human group in order to annihilate these elements which give to that group its own identity distinct from the rest of the community would not fall under the definition of genocide". On 19 April 2004, this determination was upheld on appeal: "The Genocide Convention, and customary international law in general, prohibit only the physical or biological destruction of a human group. The Trial Chamber expressly acknowledged this limitation, and eschewed any broader definition. " although like the lower court, the appeal court also ruled that ethnic cleansing might with other evidence lead to an inference of genocidal intent. On 14 January 2000, the ICTY ruled in the Prosecutor v. Kupreškić and Others case that the Lašva Valley ethnic cleansing campaign in order to expel the Bosnian Muslim population from the region was persecution, not genocide per se. The ECHR noted the opinion of the International Court of Justice ruling in the Bosnian Genocide Case that ethnic cleansing is not in and of itself genocide. In reference to legal writers, the ECHR also noted: "Amongst scholars, the majority have taken the view that ethnic cleansing, in the way in which it was carried out by the Serb forces in Bosnia and Herzegovina in order to expel Muslims and Croats from their homes, did not constitute genocide. However, there are also a considerable number of scholars who have suggested that these acts did amount to genocide". The ECHR having reviewed the case and the more recent international rulings on the issue the ECHR ruled that "The Court finds that the [German] courts' interpretation of 'intent to destroy a group' as not necessitating a physical destruction of the group, which has also been adopted by a number of scholars , is therefore covered by the wording, read in its context, of the crime of genocide in the [German] Criminal Code and does not appear unreasonable", so "In view of the foregoing, the [ECHR] concludes that, while many authorities had favoured a narrow interpretation of the crime of genocide, there had already been several authorities at the material time which had construed the offence of genocide in the same wider way as the German courts. In these circumstances, the [ECHR] finds that [Jorgić], if need be with the assistance of a lawyer, could reasonably have foreseen that he risked being charged with and convicted of genocide for the acts he had committed in 1992. ", and for this reason the court rejected Jorgić's assertion that there had been a breach of Article 7 (no punishment without law) of the European Convention on Human Rights by Germany.

Еуропалық Парламент

2009 жылғы 15 қаңтарда Еуропалық Парламент 1995 жылғы Сребреница геноцидін еске алу және аза тұту күні ретінде 11 шілдені белгілеуді Еуропалық Одақтың атқарушы органдарына ұсынған резолюцияны қабылдады, бұл геноцид Халықаралық сот шешіміне сәйкес ресми түрде мойындалды. Резолюцияда сонымен қатар құрбандардың саны "8000-нан астам мұсылман еркек және бала" деп көрсетілді, сондай-ақ "жақын арада әйелдер, балалар және қарттар күштеп жер аударылды, бұл оқиға Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бергі Еуропадағы ең ірі соғыс қылмысы" деген тұжырымдар қайталанды. Резолюция 556 дауыспен 9 қарсы дауыспен көпшілік дауыспен қабылданды.

Босния соғысы кезінде геноцид үшін сотталған адамдар

Бұл жерде Плейн ауылы бар, ол бұрын түрік жері болған. Енді біз сол жаққа қарай барамыз. Мұны еркін түсіріңдер. Сербтер біз оларға не істегенімізді көрсін. Егер америкалықтар мен ағылшындар, украиндықтар мен канадалықтар Сребреницада, сол кезде голландиялықтар оларды қорғамағанда, олар осы аймақтан көп бұрын жоғалып кеткен болар еді. — Ратко Младич, 1994 жылғы 15 тамыз.

Боснияда 1990 жылдардың басында геноцидке қатысқан немесе оған қатысы бар деген айыппен 30-ға жуық адам айыпталды. Бүгінгі күнгі жағдай бойынша, бірнеше келісімдерге қол қойылғаннан және апелляциялық сотта сәтті күшін жойған айыптау үкімдерінен кейін, екі адам – Вуядин Попович пен Любиша Беара геноцидке кінәлі деп танылды. Тағы екеуі – Радислав Крстич пен Драго Николич, Srebrenica қырғынына қатысқандары үшін геноцидке көмектескен және жәрдемдескен деп халықаралық сотпен айыпталды. Төртеуі неміс соттарымен Босниядағы геноцидке қатысқандары үшін кінәлі деп танылды, олардың бірі Никола Йоргич Еуропалық адам құқықтары сотындағы арызы бойынша жеңіске жетті. 2008 жылдың 29 шілдесінде Босния және Герцеговинаның мемлекеттік соты Миленко Трифунович, Брано Джинич, Александар Радованович, Милош Ступар, Бранислав Медан және Петар Митровичті Сребреницадағы қырғынға қатысқандары үшін геноцидке кінәлі деп тапты. Ал 2009 жылдың 16 қазанында Босния және Герцеговинаның мемлекеттік соты Милорад Трбичті, босниялық сербтердің қауіпсіздік күштерінің бұрынғы мүшесін, Сребреницадағы қырғынға қатысқаны үшін геноцидке кінәлі деп тапты. Сербия мен Югославияның бұрынғы президенті Слободан Милошевич – ХТК-де сотталған ең жоғары саяси лауазымды тұлға. Ол жеке өзі немесе басқа қылмыстық топ мүшелерімен бірлесіп геноцид жасады деп айыпталды. Айыптамада оған босниялық мұсылман ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топтарды толық немесе ішінара жоюды жоспарлау, дайындау және орындау айыпталды. Бұл қылмыстар Биельжина, Босански Нови, Брчко, Ключ, Котор Варош, Приедор, Сански Мост және Сребреница сияқты Босния мен Герцеговина аумағында жасалған. Ол 2006 жылдың 11 наурызында сот барысында қайтыс болды, ал үкім шығарылмады. ХТК Радован Караджич пен Ратко Младичті тұтқындауға қатысты бірнеше айыптау бойынша ордер шығарған. Караджич 2008 жылдың 21 шілдесінде Белградта тұтқындалып, тоғыз күннен кейін, 30 шілдеде Гаагадағы ХТК-нің қамауына жіберілді. Ратко Младич те 2011 жылдың 26 мамырында Сербияда он жыл бойы жасырынып жүргеннен кейін тұтқындалды. 2016 жылдың 24 наурызында Караджич 40 жылға бас бостандығынан айырылды. 2017 жылдың 22 қарашасында Младич өмір бойына түрмеге кесілді. Екеуі де соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар және геноцид жасағаны үшін сотталды. Караджич пен Младич сотталған үкімдеріне шағымдануға құқылы болды. 2019 жылы апелляциялық сот Караджичтің жазасын өмір бойына түрмеге кесу туралы шешім қабылдады. Младичтің апелляциялық шағымы бойынша үкім 2021 жылдың маусым айында шығарылуы күтілді. 8 маусымда бұл шағым қабылданбады, ал Младичтің үкімі БҰҰ судьяларының төрт дауысымен бекітілді.

About 30 people have been indicted for participating in genocide or complicity in genocide during the early 1990s in Bosnia. To date, after several plea bargains and some convictions that were successfully challenged on appeal, two men, Vujadin Popović and Ljubiša Beara, have been found guilty of genocide, and two others, Radislav Krstić and Drago Nikolić, have been found guilty of aiding and abetting genocide, by an international court for their participation in the Srebrenica massacre. Four have been found guilty of participating in genocides in Bosnia by German courts, one of whom, Nikola Jorgić, lost an appeal against his conviction in the European Court of Human Rights. On 29 July 2008, the State Court of Bosnia and Herzegovina found Milenko Trifunović, Brano Džinić, Aleksandar Radovanović, Miloš Stupar, Branislav Medan and Petar Mitrović guilty of genocide for their part in the Srebrenica massacre, and on 16 October 2009 the State Court of Bosnia and Herzegovina found Milorad Trbić, a former member of the Bosnian Serb security forces, guilty of genocide for his participation in the genocide in the Srebrenica massacre. Slobodan Milošević, the former President of Serbia and of Yugoslavia, was the most senior political figure to stand trial at the ICTY. He was charged with having committed genocide, either alone or in concert with other named members of a joint criminal enterprise. The indictment accused him of planning, preparing and executing the destruction, in whole or in part, of the Bosnian Muslim national, ethnical, racial or religious groups, as such, in territories within Bosnia and Herzegovina including Bijeljina, Bosanski Novi, Brčko, Ključ, Kotor Varoš, Prijedor, Sanski Most and Srebrenica. He died during his trial, on 11 March 2006, and no verdict was returned. The ICTY had issued a warrant for the arrest of Radovan Karadžić and Ratko Mladić on several charges including genocide. Karadžić was arrested in Belgrade on 21 July 2008, and was transferred into ICTY custody in the Hague nine days later on 30 July. Ratko Mladić was also arrested in Serbia on 26 May 2011 after a decade in hiding. On 24 March 2016, Karadžić was sentenced to 40 years in prison. Finally, on 22 November 2017, Mladić was sentenced to a life in prison. Both were sentenced for war crimes, crimes against humanity and genocide. Both Karadžić and Mladić appealed their convictions. In 2019 appeals judges increased Karadžić's sentence to life in prison. A verdict in Mladić's appeal was expected in June 2021. It was rejected on 8 June with Mladic's sentence affirmed by a panel of U. N. judges in a four to one vote.

Өлім-жітім

Егер халықаралық соттар қолдайтын геноцидтің тар анықтамасы қолданылса, онда Сребреницадағы қырғын кезінде 8000 босниялық мұсылман ерлер мен ұлдар өлтірілді, ал қалған халық (босниялық әйелдер, балалар және қарттар) аймақты тастап кетуге мәжбүр болды. Егер кеңірек анықтама қолданылса, онда бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары болады. ЕХҚТ демографиялық бөлімінің мәліметтері бойынша, соғыста қаза тапқан бейбіт тұрғындардың шамамен 69,8%-ы немесе 25 609-ы босниялықтар (42 501 әскери қызметкер қаза тапқан), босниялық сербтердің 7 480 азаматтық тұрғыны (15 299 әскери қызметкер қаза тапқан), босниялық хорваттардың 1 675 азаматтық тұрғыны (7 183 әскери қызметкер қаза тапқан), барлығы 104 732 адам құрбан болды, оның ішінде босниялық хорваттар (8,5%), босниялық сербтер (21,7%), босниялықтар (65%) және басқалары (4,8%). 2013 жылдың қаңтар айында Сараеводағы Зерттеу және құжаттама орталығы (RDC) Босния мен Герцеговинаның соғыс құрбандары туралы «ең толық» зерттеудің қорытынды нәтижелерін жариялады: «Босниялықтардың өлі кітабы» – 1992–1995 жылдардағы соғыста қаза тапқан және жоғалған Босния мен Герцеговина азаматтарының «кемінде» 97 207 есімін ашатын деректер базасы. ЕХҚТ демографиялық бөлімінің басшысы Эва Табеу оны «босниялық соғыс құрбандары туралы ең ірі деректер базасы» деп атады. Халықаралық сарапшылар тобының жұмысымен бірнеше мыңнан астам дерек жиналып, өңделді, тексерілді, салыстырылды және бағаланды, содан кейін құрбандардың есімдері тізімге енгізілді. RDC мәліметтері бойынша, соғыста қаза тапқан бейбіт тұрғындардың 82%-ы немесе 33 071-і босниялықтар болды, ал барлық тараптар үшін әскери және азаматтық құрбандардың саны кемінде 97 207 адамды құрады: босниялықтар (66,2%), сербтер (25,4%) және хорваттар (7,8%), сондай-ақ басқалары (0,5%). Босния соғысы кезінде өлтірілгендерге қоса, 10 500-ге жуық адам әлі із-түзсіз жоғалып кеткен, олардың көпшілігі босниялықтар. 2008 жылдың 23 қыркүйегінде Біріккен Ұлттар Ұйымына жасаған мәлімдемесінде, Бас Ассамблеяның 63-ші сессиясында Босния мен Герцеговина делегациясының басшысы доктор Харис Силайджич «ХККК деректеріне сәйкес, адамдар өлтірілді, олардың ішінде балалар, кемінде әйелдер зорланды, ал 2,2 миллион адам үйлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Бұл – нағыз геноцид және социцид» деді. Алайда, мұндай бағалаулар өте дәл емес деп сынға алынды және Джордж Кенни сияқты сарапшылар босниялық үкімет пен халықаралық қауымдастықты сенсациялыққа ұмтылумен және мұсылмандарға халықаралық қолдау көрсету үшін қаза тапқандардың санын әдейі көбейтумен айыптады.

If a narrow definition of genocide is used, as favoured by the international courts, then during the Srebrenica massacre, 8000 Bosnian Muslim men and boys were murdered and the remainder of the population (between and Bosniak women, children and elderly people) was forced to leave the area. If a wider definition is used, then the number is much larger. According to the ICTY Demographic Unit, an estimated 69.8% or 25,609 of the civilians killed in the war were Bosniak (with 42,501 military deaths), with the Bosnian Serbs suffering 7,480 civilian casualties (15,299 military deaths), the Bosnian Croats suffering 1,675 civilian casualties (7,183 military deaths), amounting to a total of 104,732 casualties, spread between the Bosnian Croats (8.5%), Bosnian Serbs (21.7%), Bosniaks (65%), and others (4.8%). In January 2013, the Sarajevo based Research and Documentation Center (RDC) published its final results on "the most comprehensive" research into Bosnia Herzegovina's war casualties: The Bosnian Book of the Dead – a database that reveals "a minimum of" 97,207 names of Bosnia and Herzegovina's citizens killed and missing during the 1992–1995 war. The head of the ICTY Demographic Unit, Ewa Tabeu, has called it "the largest existing database on Bosnian war victims". More than pieces of data were collected, processed, checked, compared and evaluated by an international team of experts to tabulate the names of the victims. According to the RDC, 82% or 33,071 of the civilians killed in the war were Bosniak, with a minimum of 97,207 casualties, military and civilian, for all sides involved: Bosniaks (66.2%), Serbs (25.4%) and Croats (7.8%), as well as others (0.5%). In addition to those known to be outright killed, around 10,500 people are still missing with unknown fates due to the Bosnian War; most of them are Bosniaks. In a statement on 23 September 2008 to the United Nations, Dr. Haris Silajdžić, as head of the Bosnia and Herzegovina delegation to the United Nations 63rd Session of the General Assembly, said that "according to ICRC data, people were killed, of them children, up to women were raped, and 2.2 million were forced to flee their homes. This was a veritable genocide and sociocide". However, such estimations have been criticized as highly inaccurate and analysts such as George Kenney have accused the Bosnian government and the international community of sensationalism and of deliberately inflating the number of fatalities to attract international support for the Muslims.

Қайшылықтар мен жоққа шығару

Халықаралық пікірдің көп бөлігі халықаралық соттардың шешімдерін қабылдағанымен, геноцидтің көлемі және Сербияның қатысу дәрежесі туралы әлі де дау бар. Босниялық мұсылман қауымы Сребреницадағы қырғынның Сербия жасаған кең ауқымды геноцидтің бір ғана мысалы екенін мәлімдейді. Халықаралық сот Душко Тадич ісі бойынша Апелляциялық палатаның фактілік және құқықтық тұжырымдарынан бас тартты. 1999 жылдың шілдесінде жарияланған үкімде Апелляциялық палата Серб Республикасы армиясының Белград пен Югославия армиясының "жалпы бақылауында" болғанын анықтады, яғни олар әскери операцияларды жоспарлауға және үйлестіруге қаржыландырып, жабдықтап, көмектескен. Егер Халықаралық сот осы тұжырымды қабылдағанда, Сербия Сребреница геноцидіне қатысқан деп танылар еді. Бірақ ол Тадич ісіндегі Апелляциялық палата "мемлекеттің емес, жеке тұлғаның қылмыстық жауапкершілігін анықтауға тырысқан" деген шешімге келді. 1993 жылдың наурызында басталған бұл сот процесі Босния мен Герцеговина үшін өте ерте аяқталды. Радован Караджичтің тұтқындалуы Халықаралық соттың шешімінен бір жылдан астам уақыт өткен соң болды. ICTY прокурорлары сот процесінде оларға қол жеткізгенімен, Югославияның саяси және әскери басшыларының соғыс кезіндегі кездесулерінің кейбір хаттамалары жарияланбады, себебі ICTY Сербияның ұлттық қауіпсіздігіне зиян келтіретіні туралы Сербияның аргументін қабылдады. Халықаралық сот Сербиядан тікелей құжаттарды талап ете алғанымен, мұндай қадам жасаған жоқ және ICTY соттарында жарияланған құжаттарға сүйенді. Халықаралық соттың екі судьясы бұл шешімді қатты сынға алды. The New York Times газетінде жазған Марлис Симонс: "Адвокаттар құжаттарды [МКТЯ-ға] тапсырған кезде Белградтан келген команда трибуналға хаттар арқылы және прокурорлармен, судьялармен кездесулерде Сербияның Халықаралық соттағы ісіне зиян келтірмеу үшін құжаттарды өңдеуді қалағанын айтты. Сербтер бұл туралы жасырмады, тіпті олар өздерінің "ұлттық қауіпсіздігі" туралы дәлелдерін келтірді, - деді заңгерлердің бірі және "МКТЯ-дағы жоғары лауазымды адамдар бұл туралы білген" деп қосты. Симонс халықаралық соттың төрағасы Розалин Хиггинстің толық құжаттарды неге талап етпегені туралы сұраққа жауап беруден бас тартқанын, "Үкім өзі үшін сөйлейді" деп мәлімдеді. Вашингтондағы Америка университетінің заң профессоры Даян Орентличер: "Неге сот толық құжаттарды сұрамады? Құжаттардың қараңғыланғаны осы жолдардың маңызды екенін көрсетеді", - деді. Ал Ирландияның Галвей қаласындағы университеттің халықаралық құқық профессоры Уильям Шабас, Халықаралық соттың қылмыстық емес, азаматтық сот ретінде, дипломатиялық инцидентке әкелуі мүмкін дәлелдерді іздеуден гөрі, оған ұсынылған материалдарға сүйенуге бейім екенін айтты.

While the majority of international opinion accepts the findings of the international courts, there remains some disagreement about the extent of the genocide and to what degree Serbia was involved. The Bosnian Muslim community asserts that the Srebrenica massacre was just one instance of what was a broader genocide committed by Serbia. The International Court of Justice veered away from the factual and legal findings of the ICTY Appeals Chamber in the Duško Tadić case. In the judgment delivered in July 1999, the Appeals Chamber found that the Army of Republika Srpska was "under overall control" of Belgrade and the Yugoslav Army, which meant that they had funded, equipped and assisted in the coordination and the planning of military operations. Had the International Court of Justice accepted this finding of the Tribunal, Serbia would have been found guilty of complicity in the Srebrenica genocide. Instead it concluded that the Appeals Chamber in the Tadic case "did not attempt to determine the responsibility of a state but individual criminal responsibility". Paradoxical as it may be, the outcome of this legal suit filed back in March 1993 arrived too early for Bosnia and Herzegovina. Radovan Karadžić arrest came over a year after the ICJ gave its judgement,

Although the ICTY prosecutors had access to them during the trials, some of the minutes of wartime meetings of Yugoslavia's political and military leaders, were not made public as the ICTY accepted the Serbian argument that to do so would damage Serbia's national security. Although the ICJ could have subpoenaed the documents directly from Serbia, it did not do so and relied instead on those made public during the ICTY trials. Two of the ICJ judges criticised this decision in strongly worded dissents. Marlise Simons reporting on this in The New York Times, states that "When the documents were handed over [to the ICTY], the lawyers said, a team from Belgrade made it clear in letters to the tribunal and in meetings with prosecutors and judges that it wanted the documents expurgated to keep them from harming Serbia's case at the International Court of Justice. The Serbs made no secret of that even as they argued their case for 'national security,' said one of the lawyers, adding, 'The senior people here [at the ICTY] knew about this'.". Simons continues that Rosalyn Higgins the president of the ICJ, declined to comment when asked why the full records had not been subpoenaed, saying that "The ruling speaks for itself". Diane Orentlicher, a law professor at American University in Washington, commented "Why didn't the court request the full documents? The fact that they were blacked out clearly implies these passages would have made a difference. ", and William Schabas, a professor of international law at the University of Ireland in Galway, suggested that as a civil rather than a criminal court, the ICJ was more used to relying on materials put before it than aggressively pursuing evidence which might lead to a diplomatic incident.

Бас тарту

Бірнеше жемісті жазушылар мен ғалымдар, оның ішінде Ноам Хомский мен Эдвард С. Герман, Сребреницадағы қырғын мен жалпы Босния геноциді геноцид болып есептелмейді деп мәлімдеген. Ондай жақтаушылар көбінесе әйелдер мен балалар көбінесе аман қалды және тек әскери жастағы ерлер ғана нысанаға алынды деп атап көрсетеді. Бұл көзқарас ХТҰ мен ХҚТҰ-ның қорытындыларымен қолдау таппайды. Сербиядағы Адам құқықтары жөніндегі Хельсинки комитетінің төрағасы Соня Бисерко мен Сараево университетінің криминология және қауіпсіздік факультетінің профессоры Эдина Бечиревичтің пікірінше: Сребреница геноцидін жоққа шығару Сербияда түрлі формаларда кездеседі. Оның әдістері қатыгездіктен бастап алдамшылыққа дейін жетеді. Жоққа шығару ең күшті саяси әңгімелерде, БАҚ-та, құқық саласында және білім беру жүйесінде байқалады.

Басқа дереккөздер

Макс Бергольц. Зорлық-зомбылық – ұрпақ жарататын күш: Балқан қауымдастығындағы жекелік, ұлтшылдық және естелік. Итака, Корнелл университетінің баспасы, 2016. 464 б. $35.00 (құмасты), Босния және Герцеговинадағы геноцид: Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық жөніндегі комиссияның алдындағы тыңдау, АҚШ, 1995. Пол Р. Бартроп, Босния геноциді: Негізгі анықтамалық нұсқаулық, Гринвуд Пресс, 2016. Уолсек Хелен, Босния және мәдени мұраның жойылғандығы, Routledge, 2015. Дония Роберт. J, Радован Караџич: Босния геноцидінің сәулетшісі, Кембридж университетінің баспасы, 2014. Рой Гутман, геноцид куәгері, Prentice Hall & IBD, 1993. Сигар, Норман, Босниядағы геноцид: "Этникалық тазалау" саясаты, 1995, Техас A & M университетінің баспасы, 1995. Аллен, Беверли, Зорлау соғысы: Босния мен Герцеговина және Хорватиядағы жасырын геноцид. Миннеаполис: Миннесота университетінің баспасы, 1996. Чинг Джеки, Геноцид және Босния соғысы, Rosen Publishing Group, 2008. Эдина Бечиревич, Дрина өзеніндегі геноцид, Нью-Хейвен және Лондон: Йель университетінің баспасы, 2014. Майкл Энтони Селлс, Сатқындыққа ұшыраған көпір: Босниядағы дін және геноцид, Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1998. Аттила Хоаре Марко, Босния және Герцеговина: геноцид, әділдік және жоққа шығару, Ары қарай зерттеулер орталығы, 2015. * Томас Кушман және Стьепан Местрович, Бұл жолы біз білдік: Босниядағы геноцидке батыстың жауабы, Нью-Йорк университетінің баспасы, 1996.